A N N A L E &

ACADEMIAE RHENO -

Ann. cJDiocccxix-ci3j3cccx;&

A N N A L E S
ACADEMIAE RPIENO-TRAIECTINAE,

Ann. cioiocccxix - cioiocccxx.
HERMANNO ROYAARDS,

RECTORE ACADEMIAE MAGN1FICO,

PHILIPPO GUILIELMO VAN HEUSDE,

S E N A T U S G R A J? II 1 A. R 1 O.

TR4IECT1 AT> RHENUM,

APUD OTTON. I0.1NN. VAN PADDENBURG,

ET I. VAN SCHOONHOVEN,

ACADEMIAE TYPOGRAPIIOS.
MDCCCXX1.

"

AUSUV>*

'

i

HOC ANNALtUM

CONTINENTUK:

Nomina Profesforuni et Lectorwn In Academic*

Traiectina. /.
Quaestiones ad ceftamen literarlum pfopofitae

A. cioiccccxix. S //.
Scries lectionum habendarum. IIL
Series dhputationum publics et privatim defen*

farum. IF.
Solemma. V.
H. ROTAARDS, Gratia..
G. jRr. HETLIGERS, Oratio.

* 2 Re.

Refponfiones ad propofitas quaestiones*

fJENRICI WOERMAN, ad quaestionemTheo*

logicam.
I Am CONRADI PRUIMERS, ad quats-

tionem luridicam.

LUD071CI GERLACHI PAREAU; et
PETRI IOSUAE LUD07ICI HUET, ai

quaestionem Llterarlam.
HERMANNI CHRISTIANI FAN HALL,

ad quaestionem Botanicam.

IV

/

I >

A N N A L E S

ACADEMIAE RHENO-TRAIECTINAE.

CIDIOCCCX1X - CiDIOCCCXX.

S *' i. -

N
Academla Traiectina a die xxvi

CIDIOCCCXIX. ^ rffew xxvi M^rm ^. cioiocccxx ,

munus obierunt docendi,

. ! ' ' .;Vt\^/-

T IfE L O G I A MI

HERMANNUS' ROYAAB DS , A. i. Academiae Kec*

) Xifi'

.

IODOCUS HERINGA, EL. F.
T.

GABRICL VAN OORDT.

,.

IURISPRUDENTIAM,

CORNELIUS WILHELMUS DE RHOER
HERMANN us ARNTZENIUS.
JOANNES RICHARDUS DE BRUEYS.

JANUS BLEULAND.

NICOLAUS CORNELIUS DE FREMERY.

BERNARDUS FRANCISCUS SUERMAN.

JANUS ISAAC us WOLTERBEEK.

JACOBUS VOSMAER , Prof, extraord.

PHILIPPUS FRANCISCUS HEYLIGERS, Prof. ex
traM'. ' munus faum 'aufpicatus est orativne fo+
hnql rf. ixi." Martii . p.ipi pcccxx.

PHILOSOPHI4M THEORETICAM ET
LITER4S

PHIUPPUS GUILIELMUS VAN HEUSDE, k. t.

jSSE

DJTHMARUS HUISMAN.
JOANNES HENRICUS PAREAU.
ANTONIUS VAN GOUDOEVER.
SJMONS.

MA-

H
VII

MATHESIN ET PHILOSOPHIAM
NATUKALEM.

GERARDUS MOLL.

\

JOANNES FUEDEUICUS LUDOVICUS SCHRODER:
JANUS KOPS.

THEODORUS GERARDUS VAN LITH DE IEUDE,
Prof, extraord.

,

LEG TORE S.

.

.AMUEL NYIIOFF, " Lingtiae fcraecae Lee for.
GERARDUS DORN SEIFFEN , litsrarum hwnanio*

rum Lector creatus die 2. Manila.

LUDOVICUS PINO , Lector literarum Itatycarum.

MARIE FRANCISCUS XAVIERIUS D^ANGELY,
Lector liter arum GaUicarum. ,

CAROLUS THOMPSON , Lector literarum Angli*
carum.

'MAGISTER ACADEMICUS
EOUITATI ONIS 9

IOHAN SALENTYN HOFFMAN.

Till

5 II;

Ouaestlones ad ccrtamen literarium fingula*
Turn disciplinarum ftudiofis in Academiis et
Athenaeis univerfi Belgii 9 anno
fucr'unt propo/itae his formulis.

'QU4RSTJO THEOLOGIC4,

Strictim descrtyajur Ujbrorum vet ens feeder Is
J>raeftantia % et ufus in doctrina Christiana in-
telligenda, aestimanda^ tuenda et ad yirtutis
fludlum adhibenda.

QU4ESTIO IURIDIC4,

<. ' '

I

, Quid ftatuerunt auctores Codicis Chills de re*
rum mob ilium vindicatione? Qtiibus de caufis
fiac in re a lure Romano recesferunt? Qua
tandem rations utriusque iuris doctrina optinie
temper qri potfe yidtfur > ut turn in hire, dorni*
yii tuendo , Him. in libero rerum mobiUum com*
yiercio haud impediendo , aequitatis et boni pu-
tfici, quoad eius fieri posfit , habeatur ratio ?

.

QU4ES*

XX

&U4ESTIO MEDICA:

,

Indicentur: i. labii leporini varia exempla.^*
praecipuis de re Chirurgka auctoribus enar- :

atque in fpecles quasdam divifa. a. De
huius vitii congemti orlgine , in primis. recently
rum, anatomico ~ pathologicae oplniones. ^.Bel*
gar urn merit a in hocce morbo curando.

OU4ESTIO IITERAK1A.

.

Tiisquiratur , quaenam unlverfe. fuerit Tra-
goediae Graecae ratio; ail eamque exigatur
wobUisfima Vo n delii fabula: Gijsbrechc van
Aemftel.

.
OVAESTIO MATHEMATICS.

Comparatio inftituatyr parabolas, elllpfeos ^
circuit atque hyperbolae, ut vet ex coni feet to-
ne , vel ex earum curvarum aequatwne , vel ex
utraque appareat , quaenam his curvls , vel om-
nlno 9 vel quad am rat I one communia fint* JBre^^i\
vitatis it a ratio habeatur, ut conluncta fit cum
perfpicuitate et accurata rerum expofitione> at-

quo

y

qtie ut ea, qitae comparationi wferviant , dillgen*
ter conger antur. Non requiritur , #/ calculus
differ entialis et ititegralis in auxilium 'adhibeatur y
uetjue tamen elus ufus prohibetur ; dumTnodo quae v
in^propinquo fint^ non ex remotioribus foniibus

kauriantur*

OUAESTIQ EQTANICA.

Canfic-iatur brevis enarratio fystematum bota*
nlcorum , quae inde a Caefalpino usque ad Lin-
naftim inprimis mclariierunt. dddatur expo fit lo
fraeftantiae fystematis fexualis Linnaei, qua
no* tantum perfpkiatur , qulhisnain m rebus
praeccdentla fyfletnata fuperaverit '<, verum etlam^
quaenam ipfl defint , atque impediant , quo minus
perfectum did posfit*

III.

Lectimum-aferiis inde aefilvh A. cioiocccxix.
ad -fir I as acfilvas d. CIDJOCCCXX. liabendarum '
haec fuit r-atio conftituta.

.

In

XI

laFACULTATE THEOLOGICA,

.. docebunc

/

TheologlamjiQtiirakm G. VAN OORDT, die-

bus Iunae ec iovis, hora : XI. ;

Hlstorlam ecchfiafticam D. HUISMAN , die-, . f
busJunae, mards,^ iovis ec veneris, bora X.
auc aliis , audhoribus magis conimpdis.

Fundament $ wterpret&nvn ;(f V^ T, I. H. PA-
REAU, .dicbus iunae, marcis , iovis ec venej, j
ns , bora I, .

Selecta EuangeUorum loca inter prctaUtur I.
HERINGA, E. F. diebus Iunae v niartis, iovis
et veneris, hora XiL .

Introitum In Novl Foederis llbros pracbcbic I.
HE,RJNGA,> /.-E- diebus lunae, marcis, iovis
et vne.rjs* feora yj.JL

In D. loannls Euangello auc per get + aut E$i-
flolaM ad Ephefio*;. .interpret abitur H. ROY-
AARS,.die mercurii, bora XII.

Theohgiam Dogwatlcam docebic FL ROY-
AARDS , diebus iunae, marcis, iovis ec vene-
ris, bora IX.

Coll.ocutlonlkifs. ,de Locls theologlcis vacabunc
I. HERINGAi E...F. die iovis, horis vefperr.

a

XII

a VII. ad IX. ct G. VAN OORDT, die mer-
curii horis vespeninis a VII. ad IX, vel fatur-
ni horis vespert. VI. ad VIIL

Christianarh -mar urn discipli'nam docebic G.
VAN OORDT, diebus lunae, martis, iovis ec
vertcris , hora X.

Praecepta homlletlca trader H. PvOYAARDS,
die mercurii, hora X.

Excrcitatior.es Oratorios' Saeras moderabitur
I. UERINGA, E. F. die facurni , hora I. vel
alia magis comrnoda,

Officla nutttiontm Eiiavgelii exporiet FI. RO Y--
AAR'DS , die mercurii, hora I^C.

Puerorum doctrinae Chriscianae inittis eriidi-
endortnn exerciracioncs inftituenc L HERINGA,
E. P. die veneriss bora XI. et G. VAN OORDT,
die mercurii, hora XI. vel alia magis com- it
mod5. . :u - '

Orationihts Sacris pronunciandis praeerunt
H. ROYAARDS, die marcis, hora XII, I.
HERINGA, E. F. die lunae, hora XIL ec G.
VAN" OORDT , die mercurii, bora XL qui ea-
dcm hora ec aliis exercicacionibus vacabic.

Dhputandl exercirationibus praeerunc H.
ROYAARDS, die venei is, hora L; I. HE- - <

R1N-

RINGA, E. F. privacim die faturni, hora IX.

' "* *

vel alia commodiore , publice, dara oppormm-
cate, die mercurii, hora I. ec G, VAN OORDT,
puhlice eadem die ac hora; hi vero ahernis
hebdomadibus.

In FACULTATE IURIDICA,

.

docebunc

Inflltuttones , Westenbergio duce , H*
ARNTZENILJS, diebus mart's, iovis ec ve*
neris, hora IX. mercurii et faturnii, hora X.

Panctectas, eodem duce, H. ARNTZENIUS,
diebus martis, iovis ec veneris, hora X. lunae,
mercurii ec faturni, hora IX.

lus Crhnlmtm et poenarum^ C. W. DE
RHOER, diebus mercurii et fatufni, hora XI,,
vel alia, auditoribus forte magis commoda.

lits naturae C. W. DE RllOER, diebus lu-
nae, martis, iovis ec veneris, hora XL

lus gentium et public urn C. W. DE RIIOER,
iisdem diebus, hora I. pomcr.

lus Belgium I. R. DE BRUEYS, diebus
Junae, mards, iovis ec veneris, hora Xll

tiistoriam wrisgruft&htfae Rvmanae , fl.

ARNT-

i

XIV

ARNTZENIUS, cfiebus mercurii et facurni,
hora Xil.

Element a Oeconomlae polltlcae I. R. DE BRU-
EYS , die-bus lunae ec idvis, hora deinceps
definienda.

Dlsputandi cxercitationibus alternadm praee-
rbnt'H. ARNTZENIUS ec I. R.. DE BRUYS.

In FACULTATE MEDICA,

docebonc

Anatomlam B, F, SUERMAN, quater per
dierum hebdornadera., hora IV.

Phyfiohgiam I. BLEULAND quarer, h. VIIL

Specimina Anatomlae Subtitioris , tarn huma*
nae quam anlmdlum comparatae. in Mufeo
Academico demondrabic I. BLEULAND, die-
bus et horis, audicoribus comrnodis.

Pathologiam B. F. SUERMAN, die lunae,
manis cc iovis, hora IX.

Scnnotkam L VOSMAER, bis, hoii audi-
toribus commoda.

Ihcraplam gcnerakm I. VOSMAER, die
.lunae et iovis, hora XL
? Praxin medicam I. I. WOLTERBEEK, die
lunae, manis, iovis ec veneris, hora XII.

Pkar*

XV

Pharmaciam* fecundum PharmaeopoaanfLBa-
tavam , vernaculo fermone , N. C* ,DE? FREME-
RY, diebtfs martis ec veneris, hora III.

Materiew Medic am, five Historlam -Remedio*
sum 1. L..WOLTERBEEK, enarrabit diebus
lunae, et mercurii, hora I. cl

Inflltunonlhus ; Clinicis vacabit il. \I. -.WDL-
TERBEEK, fingulis diebus, in Nofocomio
Acadcmico.

Chlrurglam trader B. F. SUERMAN, quatcr
per dierum hebdomadern, hora .VIII.

Morbos osfium tractable, vernaculo formone
Ph. F, HEYLIGERS, diebus lunae, raarns
ec , veneris, hora II.

Inflitutioni olmlcae in arre chirurgica, quovis
die, vacabit B. F. SUERMAN.

Operationes chlrurglcas in cadavere humano
publice demonftrabic Ph. F. HEYLIGERS,
tempoTe hyemali, eanimque encheirefium ra-
tionem, vernaculo fermone, exponet quater per
dierum hebctom^rn , hora V.

Artem obfletriciaw theoreticam e$ practlcam
docebit Ph. F. HEYL1GERS, quater quavis
hebdomade, hora I.

Mr-

. Inftitutionikus CHnlcis in arte obftetricia va
cabin I, I. WOLTilRBEEK.

Medicinam Forenfem trader N. C. DE FRE-
MEKY, diebus mercurii ec faturni, hora VIII.
Encyclopaedia medlcam L VOSMAER* die*
bus mercurii et faturni^hora Xil.

Hlstonam Medicinae I. VOSMAER, diebus
et horis, auditoribus commodis.

Disputandi exercitationibus , alternis hebdo-
"madibus, die facurni hora I. Profesfores in Fa-
culcate Medica alternacim praeerunt,

- r

In FACULTATE PHILOSOPHIAE

THEORETICAE ET LITERA.

R U M H U MA N I O R U M,

docebunc

atque Metaphy/icam I. F. L. SCHRO-
DER, diebus lunae, marcis , iovis ec veneris,
hora L

Philofophiam moralem D. HUISMAN, die-
bus mercurii et faturni , hora VIII.

Literas Lamas A. VAN GOUDOEVER,
diebus lunae, rnartis p iovis ec veneris , hora XL

in-

xvu

interprerandis cum felectis Virgilii, Hontii alio-
rumque Poecarum locis ec Ciceronis prima Tus-
culana quaestione explicanda*.

Antiquitatem Romanani A. VAN GOUDOE-
VER, diebus lunae hora IX, mercurii hora
IX ec XII ec facurni hoft XII.

Historian Latinae Poefeos traclec A. VAN
GOUDOEVER, die facurni, hora IX. ec mer-
.Curii, hora I. t

Exerchationes Orafonas nwderalritur A. VAN
GOUDOEVER, die faturni, hora I. auc alia
magis commoda.

Lit eras Graecas trade t Ph. G. VAN HEUSDE,
interprecandis cum locis felectis N. Foederis ,
Herodoti ec Xenophomis, diebus lunae ec iovis,
horaX: cum Platonis Sympofio ec Euripidis
Iphigenia in Aulide t diebus marcis ec veneris,
bora X.

Annquitatem Graecam, Ph. G. VAN HEUS-
-DE, diebus mercurii ec faturni, hora X.

Litcras Hebralcas I. H. PAREAU , ita uc
Grammatkarn exponac diebus lunae ec iovis hora
IX, eademque hora, diebus marcis ec veneris ,
"quaedam craccec capita e priore Saxtuslis libro.

* * Li-

XVIII

Liter as ChaMaicas et Syriacas I. H. PAREAU,
diebus lunae et iovis, hora XI.

Liter as AraUcas I. H. PAREAU, diebus
martis et veneris, hora XI.

Antiqiiitatem Hebraicam I. H. PAREAU,
diebus lunae, marcis, iovis et veneris, hora IV.

Historiam univerfam praefertim niedll aevi*
et recentiorum temporum Ph. G. VAN HEUSDE,
diebus Jume, m*ris, iovis et veneris, hora XII.

Historiam humanltatis , Ph. G. VAN HP^US-
DE , diebus rnercurii et faturni, hora XI.

Historiam Patriae A. SIMONS, diebus mer-
curii, iovis, veneris et faturni, hora VIII.

Literas Belgicas et Eloquentiam A. SIMONS,
diebus raartis , rnercurii , iovis et veneris , hora
III.

deflhcticam* quaepoefinfpectat, A. SIMONS,
diebus martis et veneris , hora IV.

Pr accept a fly I I bene Eelgld tradet A. SI-
MONS , diebus martis, hora VIII* mercurii ec
iovis , hora IV.

Selecta Poet arum Eelgic. recent, loca exponci
A. SIMONS , die faturni , hora X.

Ditputandi exercicationibus praeerunt, alter-

nis

XIX

nis hebdomadibus, die faturni hora I. alterna- .
tim Ph. G. VAN HEUSDE et A. VAN GOU-
DOEVER.

In FACULTATE MATHESEOS ET

PHILOSOPHIAE NATURALIS.

docebunc

Element a Mathefeos L F. L. SCHRODER,
diebus lunae, martis, iovis et veneris, horaVHL

Trigonometriam rectilineam et fphaericam , ad-
hibit am ad Geometriam practicam , atque slstro*
*wmiam 9 I. F. L, SCHRODER, die mercurii
atque faturni, hora VIIL

Element a Mechanic ae atque Qptlcae I. F. L
SCHRODER, die mercurii atque faturni hora
IX.

Mechanlcam fublimiorem I. F. L. SCHRO-
DER, diebus mercurii et faturni , hora XL

Phyficam experimentalem G. MOLL, diebus
lunae , martis, iovis et veneris, hora L

slftronomiae primas notitias G MOLL , die-
bus lunae,mards, iovis et veneris, hora IX. vel

alia audicoribus magis commoda.

**

Ae

XX

Aflronomiam thcoretlcam et practkwn G.
MOLL, iisd. d. hora III.

Chemlam generakm et appllcatam N. C. DE
FREMERY, dicbus lunae, marcis, iovis et
vencris , hora XII.

Eotanicam et Phyfiologiam plantarum I.
KOPS, diebus mards, iovis ec veneris, hora X.

Zoologiam generakm , cum Anatome compa-
rata coniunctam, N. C. DE FREMERY, die*
bus lunae, martis, iovis ec veneris, hora XL

Hhtorlam Naturaletn Molluscorum , Fermi"
urn et Zoophytorum Th. G. VAN LIDTH DE
IEUDE, diebus lunae ec martis, hora audito-
ribus commoda.

Hhtorlam Naturalem Crustacegrum et Infec*
torum Th. G. VAN LIDTH DE 1EUDE, diebus
iovis ec veneris, hora audhoribus cominod^.

Miner ahgiam N. C. DE FREMERY, bis
per dierum hebdomadem , hora audhoribus com-
modi.

Qeconomiam rurakm I. KOPS ; diebus In-
naeetmartis, hora III. mercurii ec faturni, hora
VIII. vel aliis diebus ac horis, audicoribus ma-
gis commodis,

F.

XXI

F. L. PINO , Llteras halloas docebic diebus
marcis ec veneris , hora vespertina VI. vel alia
auditoribus magis commoda; horis vero deinceps
indicandis, historiam earuni literarum fermone
Gallico ec Icalico trader.

Literas Francicas tradet F. M. D'ANGELY,
diebus lunae et iovis, bora IV.

Literas Anglicas tradec C. THOMPSON,
diebus lunae et iovis, hora V.

Bibliotheca Academica^ diebus Lunae et 70-
yts 9 ab hora L in II. et diebus Mercuril et
Saturni ab hora II. in 17^ et , feriarum tern-
pore , fmgulh diebus lovh, ab hora L in //,
unicuique patebit.

S iv.

A die xxvi Mart'ii, A. ciDiOcccxix, ad diem
xxvi Martii* A. cioiocccxx, disputationes pu-
blics vel privatim dcfenfae funt hoc or dine :

Anno cioiocccxix.

d. vn. Mail, Specimen Medico -Therapeuticum

de

XXII

de rcedicamentorum in corpore humatip agen-
di ratione, eorumque adminiflratione externa
in rnorbis internis, pro gradu Doctoris Medi-
cinae, privatlm defendit lo. IAC. PENNINK.

d. x. Alaii, Specimen 'Medkum de Hydrope li-
gamentorum uteri , pro gradu Doctoris Medi

. cinae , publicc defendit PETRUS IOANNES ISAA-
cus DE FREMERY, Traiectinu?.

d. xv. lunii , Specimen Phyfiologico-Medicutn de
ufu placentae humanae comparatione eiusdem
cum animalium placentis illuscrato, pro gradu
Doctoris Medkinae, publice deftndit GERAR-
DUS MUNNIKS VAN CLBEFP, Traieccinus.

d. xvi. lunii , Dlsfertafionern Itirldkam de lure
accrescendi ex legibus Romanis, pro gradu
Doctoris luris Romani et Hodkrni, publice
defendit A. G. HUIDECOPER , Amilelodamen-
fis.

d. xvn. lunii) Disfertationem Chlmrgico-The-
rapeutkam de ani intesunorumque atreHa,
pro gradu Doctoris Medicinae * publice defendit
IAC. GER. HASSELMAN, Haganus.

d. v. Nov. Disfertationem lurldkam de testa-
mentis ordinandis ex lure Romano et Hodier-
uo, pro gradu Doctoris luris Romani et Ho-

dier-

XXIII

*, publics defendit W. L BACKER, Am-
ftelodamenfls.

</. xiv. Dec. Disfertationem lurls Civ His de ab-
fentibus, pro gradu Doctorh luris Romani et
Hodisrni* publics defendit M.WIARDI BECK*
MAN, Amftelodamenfis.

d. xvn. Dec. Disfertationem PhyficO'Mathemati* .

cam de celeritace foni per fluida elastica pro

pagati pro gradu Doctorh Mathefeos et Philo*

fophiae Naturalis , publics defendit RICH A R.*

- DUS VAN REES, Neomagenfis.

Quibus addenda est Dhputatio da Cafuario
novae Hollandiae , quam praefide patre F. Cl.
NICOLAO CORNELIO DE FREMERY, publics de-
fendit PETRUS JOANNES ISAACUS DE FREMERY^
Rheno-Trai. dls xxvn. Ian. ciaiocccxix.

S V.

D/Vxxi. Martii) cioiocccxx. PHILIPPUS FRAN-
CISC us HEYLIGERS , Fir CIar. 9 defigriatus Me*
die was Prof, eoctraordinarius , praeftito fokmni-
ter iurelurando , munus fuum adiit orations pu-
Mice habenda: de vero chirurgo.

Otium in proximum annum Academician , a

dis

XXI Sf

die inde xxvi. Mar til* CIDIOCCCXX, Rectons
Magnifici munus ex decreto Regio delatum esfet
V. CL HERMANNO ARNTZENIO, atque in confes*
fu Curatorutn^ Rectorh atque Asfesforum, gra*
phiarii Senatus partes mandatae esfent F. CL
HERMANNO ROYAARDS, die xxm. Martii h. anni
in Senatufacta est horum virorum folemnis inau-
guratio. Qua per act a V. CL HERMANMJS
ROYAARDS munere Rectorls fe abdicaturus* or a*
tionem habuit de Guilielmo Emmerio a Perpon-
cher, atque, enarratis quae Ipfo Rector e Aca-
demiae acclderant cum adverfa, turn prosper -a ,
victoribus in certamine liter ario, HEN RICO WOER-
MAN, lANO CONRADO PRUIMERS, LuDOVICO
GERLACHO PAREAU, PETRO IOSUA^S LUDOVICO
HUET et HERMANNO CHRISTIANO VAN HALL,
praemia distribult^ atque pro mentis laudayit

lOTVCHIMUM COOPS et lACOBUM VAN HALL. Qlli*

bus omnibus rite peractis , muttere fe fuo abdi-
cavit et datum fibi faeces for em V.Cl. HERMAN-
KUM ARNTZENIUM , proclamavit Academiae Rec*
loreni Magnipciim.

HER-

HERMANNI ROYAARDS

O R A T I O,

CUM MAGISTRATU ACADEMICO
ARIRET

D E

GUILIELMO EMMERIO
A PERPONCHER,

H A B I T A

d. xxin. Martii, A. c.

r

N

QUOD FELIX FORTUNATUMQUE ESSE
WEE AT SUMMUM NUMEN!

/\CADEMUE TRAIECTINAE CURATORE*, Vi-
RI GRAVISSIMI !

Qui IN BELGII REGNO, IN REGIONE, ET nt
CIVITATE TRAIECTINA, REBUS PUBLICIS PRAE*
ESTIS, VIRI AMPLISSIMI !

QUARUMVIS ARTIUM ET DISCIPLINARUM PRO*
TESSORES CLARISSIMI, COLLEGAB AESTUMATIS?
SIMI!

r

LlTTERARUM LECTORE^ PERITISSIMl!

A 2 DOG*

( 4 )

DOCTRINAE CHRISTIANAE NUNTII ET IN-
TERPRETES , FACUNDISSIMI , D1GNISSIMI !

CUIUSCUNQUE DOCTRINAE FORMULAE DOC-
TORES DOCT1SSIM1 , EXPERT1SS1MI, CONSULTIS-
SIMl!

ACADEMICAE TUVENTUTIS CORONA, AMOR
NOSTER ET GAUDIUM !

QUOTQUOT PRAETEREA ADESTIS, GIVES, HOS-
PITES , SUIS MLR1TIS PRAECL ARI !

Tertium hunc gesfi Academiae magistra-
turn: terdum hunc depoficurus fum, depofitu-
rus quodam cum gaudio, ec baud finegrati ani-
mi fenfu. Per trigima ec duos fere annos in
hac bonarum artiurn palaeiira Theologian! ,
ec quae cum ilia eranc copulata, palam docui.
E roea quoque Schola. mulci prodierunc, qui
Eccleilae ornamento func. Per omne illud cem-
ptis^ quae esc fingularis Dei in me benignitas,
innumera apud me fuere collocata beneficia,
quorum recordatio mentem dclcctat: ec quan-
quam , uc fie in rebus humanis , fuerunc bona

mix-

C 5 )

irrixta mails, non posfum tamen non, publice
profueri , cumulum bonorum longe fuperasfe
malorum numerum, et ingracus esfem erga De-
urn, nifi fummam eius beneficenciam, miferi-
cordiam et opem, ingracus esfem erga Dorai-
num raeum lefum Christum, nifi Confervatorfs
mei gloriam, quae in peccantibus, afflicds,
prorfusque miferis ad felicicatem ducendis fi-
ta est , palam praedicarem. Sed de rne ipfo
loqui non iuvac. Quodfi vero ad hanc Cla-
risfimorum virorum coronaTi oculos converto,
nemo fuperest eorum, quos rcperi priinum ad
hanc provinciam admocus ; video autem colle-
gas meos aescuniacislimos, qui postea advene^
runt, bene valentes, hoc loco praefentes:
tmus abest tantunimodo R h o e r i u s noscer ,
fed vivic, fed docet, docet egregie; ec ego
quidem mukis eorum, qai me in Academia
regunda egregie fuscentarunc, gratias ago quam
maximas. Quin inter nostros intueor Ph. F r.
H e i 1 i g e r fi u m , qui folenni iam oratione
munus Medicinam extra ordinem docendi feli-
cker adiit, et cui, ut Deus in omnibus adlit, et
ut nobiscum mukis ufui fit, vehcmenrer opto.
Intueor praecerea JDoctisfimum Dornfeif-

fc-

C

fenum, novo honoris thulo ornatum , et
toribus litcerarum adfcripcum , quibus uc orna*
menco fit, ec exfpectamus , ec precamur. Tan*
ca igicur doctrinae ec erudicionis facca esc ac-
cesfio, uc locus iis capiendis vix par fie! Vi-
dimus nos omnes anno proxime exacco, prae-
claros admodum iuvenes, alios morbis gravior
ribus laborames, alios morre nobis erepcos,
longeneeJium, Tre ffer fi u m, Perfy-
j}ium,Hinlopenium, Alewynium ec
nuperrime Roermondium, quos dolerScna-
tus, dolet luventus Academica, doienc amici et
propinqui, ec quorum nomina nulla facile dele-
bic oblivio. Dolebanc iam dudum omnes boni
duumviros fuis meritis praeclaros, ec huic Aca-
demiae praefectos Ram m i u m, ec Bochum,
H e n r i c i diem obiisfe fupremum , quorum
propcer obitum , omnium luccum iam testificati
func, eorumque laudem exculerunt Viri di-
fertisfimi, qui ance me Rectoris munere fue-
runt funcci. Sed hoc ipfo anno Vir admodum
fpeccabilis, Curacorum Academiae inde ab inicio
rerum inftauratarum praefes, morce, eheu ! fuic
extinctus, Guilielmus ille Emmerius a
Perponcher. Vixerac quidera facis diu , fe-

nex

C 7 )

nex enira fepcuaginca et octo annorum mortuusf
esc , fed eius vita ica omnibus cara fuic ec ex-
opcaca, ut diutius etiara fructus incegerrimos ex
eius praefentia ec fapientia percipere omnes
defiderasfent , nifi obfticisfec Dei omnia guber-
nancis ec opcimi voluncas, nifi obfticisfec fe-
Ikitas, cui confequendae par erac. Quodfi au-
cem eius vita adeo omnibus exopcaca , mors
adeo omnibus Jugubris, fed beata, ec Deo
grata fueric: quidni ex hoc tali tancoque viro
eos adhuc perciperemus fruccus, quos pos-
fimus! Quidni eius vicam incencis incuere-
mur oculis ! Quidni , ubi eum pari pasfu fe-
qui non posfumus, eius exemplum admirare-
inur! Equidem, A. H. haec mecum repucans,
non ingracum me vobis faccurum , nihilque ab
hoc die alienum pucavi , fi de Viro hoc praeda*
ro vobis coram verba fecerim , eumque mult a et
varla doctrina excultum , rarisfimis mentis inge*
mlque dotlbus praeditum , pktatls amorisque
erga Deum et homines exemplar , ec Ret ^<^-
demlcae. ftudioflsfimum , ance oculos pofuerim.

Sed qui me horror perfudic ! Perponcherii
enim animus , fi e fedibus coelesdbus in hunc nos*
trtim refpiccrec locum, auc hie praefens adesfec ,
... ubi

C 8 >

Ubi cam lubenter, dummodo per valetndl-
nem licuit, verfabatur; nonne totus obftu-
pescerem , de eo verba facturus? Nonne animus
iile, tanta modestia imbutus, hunc rclinqueret
coetum? Sed maneas, maneas, quacfo! Nihil
enim nifi verum dixerim, ncc adtilationis vitium
incurram, locururus de te, qui ab omni adu-
lationis cuJpa eras quam maxime alienus! Vos
interea, quodfpero, A, A. , me in dicendoval-
de tenuem, in Jaudando exiguum , in excitando
fads infirmum, me, ut videtnr, non amplius
ex hoc loco ad vos verba facmrum , vescra in
audiendo benignitate fublevetis, rogo.

Fuit illustris ille Perponcherius e gen-
te nobilisfima orcus, quae olim in Gallia fum-
mis honoribus *> tarn in re civili, quam mili-
tari fuit aucta, et Maifonneuviorum nomine in-
claruic ; e gente, cum Polonorum magnatibus,
fi non principibus itincta, unde nomen Sedlnicz-
kyorum repeciic, fed quae per magnum iam
annorum decurfum has nostras incoluic regio-
nes, et turn confanguinitate, turn affinicare mul-
tos contigic, qui ab antiquis retro temporibus
JBatavorum nobilibus adfciscebantur, inter quos

am-

( 9 )

inprimis honestisfimum illud fimul et illustre-
Wasfenaeriorum nomen mihi memorau-*
dum-videmr. A parentibus, iisque praeclaris, ho-
neste admodum fuit educatus, et ad omnem pie-
tatem et virtuceni informatus. Ilia enim aetate,
A. hominum animos hand levirer occupaverac
religio, et ii, qui ahiori loco erant collocaci,
fecum frequenter reputahant, fine verae religio-
nis beneficio caetera vana et irrita esfe. Ea
aetate honescatis et honoris erat, Deum fum-
mum profiteri, et Christum, religionis nostrae
auccorem et Dominum , honori habere. Qua-
propter noster quoque a primis inde annis prae-
cepta religionis avidis haufit auribus, et quae
a reneris hauferat, fecum fervavit, auxit, torus
que in iis erat. Inprimis anirnum eius vera erga
Deum pietate inflruxic familiare commercium,
quod cum Maclainio et Chaifio, viris
Doctislimis, illo olim Euangelii nuntio apad
Haganos, qui Anglica, hocvero, qui Gallica
utebantur lingua, mature iniit. Horum a prae-
ceptis pendebat: erant autem ilia (id omnes
testancur) fapientiae et prudentiae efFata ; ita,
ut minim non fit, ilia menti eius adhuc iuve-
nis fuisfe impresfa, ica impresfa, uc ntilla un

quam

quam aetas, nulla vis, nulla ars, ilia aut ob-
fcurare , auc debilitare potuerinr. Quod eo ma-
gis commemoro, uc cum parences, turn iuve-
nes perfpiciant, quaenam fie educations bonae
yis ialucaris, quidque debeacur iis, qui mcnrem
nosrram ad vircucem efformarunc, ec eitismodi
jiobis inftiilarunc praecepta, quibus quis aecer-
num glorietur.

; Didicerat praeter alias lingnam quoque Angli^
am , multosque Jibros eo fermone confcripcos,
inprimis Milconi, Herveii, Youngii
aliorumque fumino perlegerac fludio, hisce le-
gendis adeo asfuefactus, uc quod tempus alii lu*
disimpendunc, illud hisce daret, cuius eum nun*
quam poenituic. Maximo aurem in pretio ha-
bebat Diogenis Laercii libros de Fins
Philofophorum , omnibus doctis adeo commen-
dacos; en, quod ilia aecace magni habebatur,
Theatrum Naturae Pluchlaniim dies noctesque
volvendo , perpendendo , ec, quod aiunc , in fuc-
cum fanguineinque vertendo, iam id cemporis
quosdam in Philofophia fecic progresfus, ec ani-
mus eius a rebus cerrescribus ad alciora cogican-
dafuicimpulfus ec fapienciae praecepcis imbucus.
Quae omnia eo lubeucius refero, cum plera-

que

que ex ipfius ore hauferim, quo cum non tan*
turn affinicate,fed, quod mains est , amicitia eram
coniunctisfimus, ita uc faepius mihi familiar!
eius commercio frui fuerit datum , non ad eden-
dum, non ad bibendum, (hisce enim baud
magnopere deleccabatur) fed ad colloquendum
de rebus gravisfimis. Alia autem mihi tradica
fuerunc a Virginibus illis lecnsfimis et nobilisfi-
mis , quae mortem patris defuncti, eiusque ca-
risfimi, deplorant, ec a Sorore eius dignisfima,
quae annorum octoginca ec qtiinque numcrum
excedens, dolet fracrem, folum fupedlicem,
nunc morce fibi ereptum ; ica vero dolec, uc
eius mens rebus divinis cogicandis asfueca, in
omnibus Dei benignisfimi , Patrisque eius aman-
tisfimi, voluntaceni venerecur. Bina protecto
pectora, forfitan iam brevi, beadori viinculo
cop u Ian da !

Perponcherius igicur fermonis Laci
ni , aliarumque artium et disciplinarum nocitia
baud vulgari imbutus, Academiam TVaiectinam
adiit, et in ilia per plures verfaois annos, lau-
ream Doctoralem accepic, confcripta disferta*
none de Origine Dynastfarum klollandiat (O*

re-

CO

reporrata hand exigtia a praeccproribus laude,
facile fuspicantibus hunc iuvenem ad maiora es-
fe natum. Ipfe autem ea cum animi voluptate
in alma hac nostra Academia degit, IK peractis
ftudiis, nuJlum alium Jocurn fibi magis gratum,
et ad litteras ulterius excolendas aptiorem fore
rarus > hue habitatum concesferit , praefertim cum
liaud vana ei alfulgercc fpes , uc ad promoven-
da civitatis, pagique Traiectini, commoda ad-
hiberetur. Post quatuor igitur annos urbis nos-
trae mngistratibus, posrea Provinciae Traiecti-
nae ordinibus fuit adfcriptus: quibus in mune-
ribus ita fe gesiit, ut quamvis non omnibus
(quod viri - fapientes et boni nunquam pos-
fnnt), tamenplerisque, et inprimis fibi Deoque
phccre conarecur. Cuius rei Tu testis esfe pos-
jfis, Nobilisfime Lyndeni ! lenex venerabilis, cu-
ius priaefentiam nos veneramur, qua gaudemus,
et qua ut diutisfime gaudeamus, opto. Tu P er-
p o n c h e r i i familiaritate plures per annos magna
femper cum animi voluptate ufus es, et quern-
admodum omnes Te, ita Tu eum magni fecisti.
Sed, ut ad Litterarum (ludia revertar, non ita
quidem litteris operam dedit, ac fi aliqnando
Academicis esfctmuneribusidoneus, fed ut rebus

pu-

( '3 )

4>ublicis praeesfec, et nihilomintis nulhm prae-
termifk occafionem , qua cuiusvis arcis ec fcienciae'
inicia perciperec, eclaborando, cogicando , fuam
erudicionis ec doctrinae copiam in dies magis
magisque augerec. Quod quo melius incelliga-
tls, cogicetis velim, A. H. , nullam fere fuis-
fe arcem auc doccrinani, in qua hospes peregri-
nusque esfec. Tescis (ic feries operum eius, quae
edidic, quam dedic ad finem libri eius ulcimi,
paullo pose pluribus commemorandi. Philofo-
phicis a rerum initiis fuic exorfus in Epiflolis de
EeatltudlnQ (i), quae ingenium fapiunc fapi-
enciae praecepcis fubactiiin , dein in Initiis ittis
fhilofophkls (2^) , admodum praeclaris, in Vita
etiam Altamonti (3). Quantopere vero omnia
ad vitam rnorcalium , ad eorum fpem felicicer
revocaverh , mulcis fcripcis in ufum puerorum
ec puellarum oscendic, quibus exponuncur edu-
cacionis verae Oillcia" ec praecepca, nee minus,
cogicacis, gnomis, fencenciisque gravioribus,
ab eo in lucem eclicis, quovis auro dignioribus,

ec

(i) Zedeknmttge Erieven over het Gcluk.
(a) IWjsgeerige Gronden.

Het /siren van A 1 1 a m o n u

ct Philofopbiae eius atque experientiae testibiis,
Nee ipfam neglexic Poefin , fed in ilia baud pa-
rum valuit, five Zeelandiae agricultural^ defcri-
berec, five carmina in Jucem emitteret, five
quod primo loco appellari meretur, lofephum,
lacobi Patriarcbiae filium , eleganter pingeret,
ita quidem ut argumentum ex ipfa hiscoria hau-
ferit, fed sTrstv&tov ab eo fueric inventum, in
quo, iudice Ariflotele, vera PoeTeos vis cernitur,
ct quam agendi viam in Carmine Heroico, ei
Homerus ec Virgilius praeierunc. Ita autem
illud invenic, ut veterum Aegyptiacorum ritu-
um, Geographiae anciquae, er hominum indolis
notitiarn fecerit testatam. De quoigirnr vere dici
potest , quod Castellanius(i) de Virgi-
lio dixit, enm primum Ducolica cecinisfe, dein
progresfum fuisfe ad Georgica, fed posrea de-
mum illud Aeneidos fastigium attigisfe; quod
in pictorum quoque principibus, e. g. in Ra-
pbaele , cernitur, qui loannem Baptistam In de-
ferto ita pingere non potuisfet, nifi anrea multis
aliis fuisfet exercitatus. Non posfum interea
praeterire filentio Poecae nostri elegantisfimi,
quern oculis intuemur , iudicium , qui ita fcripfjc :

Per-
(i) Castellan, Lettres fur L" Italic T. III. p. 125*

C '5 )

^, P e r p o n c h e r i i carmina , varii etfi ar*
gumenti, quadam tamen omnia excellunc
praeftancia. Si minus fonorum harmonia
deleccant, rerum tamen pondere eminent.
Carniinibus in fuis Per pon c heriu s,
uci ec amicus eius, Beacus ille Hiero-
nyraus Alphenius, docec, et ufui esc;
ec tametfi Alpheniusad altiora ferri vide-
tur, noster. taraen , turn in aliis, turn in Io-
, fephopingendoegregieoscendit, ingenium,
mentis folerciam ec vim , quin imagines indau^
randi faculcatem, foecundam illam poefe-
os macrem , ei vel in ipfa feneccuce nun-
quam defuisfe. Pingitur in hisce natura,
pinguncur omnia, quae homines circumdant,
defcribuntur morcalium ingenia moresque
coloribus nacivis , ica uc ipfe tuis oculis res
hotninesque incueri, horumque indolein
, perfpicere tibi videaris."

Laudanda baud minus eius in carminibus ilia
videcur praeltancia, quod non, uci plures fo*
lent, gencium diis ita fueric deleccacus, ut eos,
fi quid deficerec, fi quid ornacui deesfec , in Tub-
fidium vocaveric, fed qtiod veriora dixeric, ec
JMilcoui aeque ac Klopftockii aliorumve.

exem-

16

exetnplum imitatus, angelorum operam in me-
dium produxeric, qua multa , eaque egregia,
perficeremur.

In Poefi igitur eum eminaisfe quis quae-
fo miretur! Erat enim fedulus venusci ec
pulcri investigator, quod Epiftolis ad Alphe-
n i u rn de Elegantia et de Pulcri fenfu con-
fcriptis , fatis ostendit: erac Historiae gentium
peritisfimus, documento fit liber ille ulcimus,
qui, prob dolor ! ultimusecalamo eius profluxit,
et cuius partem tantum primam ad finem per-
duxit, morbo et morte impeditus, ut nulla fu-
perfit fpes, alteram partem unquarn prodicu-
ram (i).

Totus autem a pueris erat rebus di vim's in-
telligendis, imerpretandis et ad'ufum hominum
referendis , deditus. Anno iam antegresfi feculi
fexagisfimo et nono Y ou n g i i Jibrum Christi*
am Trlumphum ex Anglica in Gallicam conver-
terat: deinceps loannis Davidis Micha-

el is

(i) Overwcgend verflag van den oorfprong en voort-
gang zoo der verwldering , a Is der bejchavwg * onder
de mcnfcken en volken, naar den loop der gefchiedenis
fagerigt.

( '7 )

ells V. C. five comrnencarios, five noras, et
verfionem libroruii V. F. , Belgica civitate do*
navit, etin Salomonis Ecclefia'lico , in Epiilolis
quibusdam Pauliivs eandem collocavic operam :
et probe fibi coufcius, fe non ilia fermonis auc
Hebraici auc Graeci noticia inttructutn esfe, qua
opus erat, opcimos tarnen confuluic interpre*
tes, uc horum ftarec iudicio. Quod utinam face-
rent omnes eiusmodi fennonum baud fads periti !
Nee tamen ingeniuin eius interpretandis aliis
poruit coercen , fed fapienn's esfe putavit, uc
quis ab aliis erudicus et ipfe faperec, adeoque
omnia , quae legerat, quae perceperac, tarn din
mente vol.'ebat, usque dum veram rei intelligen-
tiam erat asfecutus , ex ilia fua copia protinus
in alios redundaturus, Ipfa eius Theologla a
multis fcholasucorum vitiis, tamecfi non ab om-
nibus, purgata, Ambulatlones per F. T. C 1 )*
quibus plurima et difficiliora V. T. loca
explicantur, alii eciam libri, quibus nvkiira inter
praecipua capita doctrinae in libris ante
adventum, et post Christi mortem confcrip-

tis,

r

(i) Befyiegslfnde wandsling door *t Ouds Testament
enz.

B

C 18 )

tis, dilucide expofuic (i): cogltatlones (a)
praeterea abunde tescantur, eum non in litre-
rarum initiis fubftidsfe, fed ad ipfos pene-
trasfe fences, et ex iis haufisfe, quae aliis
traderec. Quid mulca! vix ulla esc doccrina-
rum pars, quam non acngeric, ec de qua fi vel
non fcripferic, tamcn accurace fads iudicaveric.
Sed Cngulares eius ingenii mendsque dotes,
Dune deinceps , mihi commemorandae viden-
tur. Quarum baud minima fuit ilia ingenii fe-
licitas , qua fua, flbiqtie propria via, quam in-
geniura invenerac, femper incesferic, et ta
metfi ab aliis edocrus, omnia ita ordinare, iun-
gere, feiungere , proponere foleret, uc mencis
quafi imago omnibus fcriptis imprimerecur, ec
omnia ex eius cerebro quad enata viderentur.
Cencies eius in fcripcis talia reperias, quae nus-
piam alibi ica legisfe tibi videaris: quod in
eius cogicacis, gnomis, ec diccis quibusdam acu-
tis cernicur , quibus anciquorum nonnulli in his

re*

(1) Het Oude Testament 9 de voorbereidin* van 9 t
N. T. de Geest van *t Evangelisch Christendom.

(2) Qverdenkingen , quibus add. fpreukcn ,
yen , overwegingen , bepalingen , gronden.

C 19 )

regionibus adeo inclaruerunc , e, g. C a t f i a s ,
et quorum anrefignanus facile ab omnibus ha-
berecur Salomo, regum fapientisfimus , nifi viro-
rum divorum numero contineretur, Quamquam f
ut verum dicam, multi hanc non commiferunc
culpam. Singularis esfe videcur in confcriben*
dis librorum ab eo edicorum titulis, quosaiunc,
qui peregrini cuiusdam climatis esfe videncur,
et tamen in ipfo Perponcherii cerebro fo-
tiet nati, ud occafio ferebac, five ambularec,
fivedomi federet, five fuos contemplaretur , anc
denique rusticos laborantes videret, beneficiis
divinis afFectos.

Loquendi et fcribendi ratio ei foil erat pro*
pria, et quafi innata. Ita enim fcribebat et lo-
quebatur, non quoniam alios eo modo loquen-
tes et fcribentes reperierat: fed quoniam no-
tiones , quas animo conceperat , fuo modo con*
ferre, ornare , et eloqui folebat. Quin id adeo
verum est, ut fe vix coerceri pateretnr limiti*
bus illis, quos aut Siegenbeekius noster^
egregius caeteroquin harum rerum arbiter, auc
acutisiimus ille Weilandius in pronuntian-
do , et in fcribendo pofuerant. Mens eius nul-
lis limitibus terminisque, nifi ab eo clare per-
B a fpco

fpccrs poterat contineri: quos fi perfpcxerat,
ve! iu rebus diiudicandis, cc in capitibus doo
.trinae explicandis , vix ab iis fe dimoveri patieba-
tur. Sed, quod praechrius esc, vero invest!-
gnndo Temper occupabatur, illudque fimulac fi-
bi reperiisfe vidtbatur, protinus confcripfit, ec
quae confcripferac , typorum formuJis expri-
menda dedic , fuis tamen fuintibus; aliis enim
prodesfe, non nocere volebat. Verbo reperias
force incer nostros, qui magis eJegamcr, ec ad
gustum hominum fcripferinc, fed an reperiacur,
cuius mentis indoles magis fcripcis fit indica, ec
fcriptis picnics pingacur., id est, de quo meri-
todubites. Cogitandi ratio, rerum inventio, il-
larum adornacio, confirmatio quoque, coca erat
Berp on cheriana. Ita ut in fcriptis ipfe fuis
.adhuc fpirec, et femper futurus fit fuperfles.

Est autem ilia quoque ingenii dos in fcriptis
inprimis confpicua, quae ccrnitur in connexio-
ne cogiratorum ordinata, qua non confufe, nee
line gravi^ causfa, ab uno ad aheruni fcriptum
transilirec, et indeliberato impetu ferretur, fed fa-
pientisfinlis ducererur causfis , quoties , uno fcrip-
co abfoluto, aliud pararet. Ubi fcribebat, non
librorum gravis fuppellex, non argemi copia,

quae

qnae ex iis comparatur, non hominum gratia
ei placuerunt ; fed plaeuic Temper ordo en feries >
qua unum alcerum explicarec, firmarec, ec ad
hominum revocarec ufus. Non vtyzv rspvsiv
folebac in fcribendo, ita uc uno abfcisfo
caphe, decem loco unius provenirenc, Op ^
quis fatis elegancer de elegancistimo Lafon*
tainio, dixir). Ipfe fibi tescis est'Vir Nob,
in Prologo Libri cuiusdarn (i), quomodo
iisdem finibus , quibus Ampl. A 1 p h e n i u s ,
infervire volueric, qui omnia ad unum Dei con-
filium, quod in Chrisco Jefu perficeretur,
ducere conatus esc: quod cum vidisfec et pro*
basfec, variislibris, pasfim , ec continuaco ordi*
ne edicis , in Naturae et Patefactlonis Philofo*
pho , in Hodierno Stoico , in Euangellcl Chri~>tix-
msml argumento , ec in ajiis, idem fuic cona us.
Deus Chriscusque fuisfet igitur omnium rerum
gescarum medicuilium ec quad centrum. Nee a
vero abcrrasfenc hi duumviri praeclari , fi vcl
omnia ad unum eundemque Dei Spirictim KMT*
wepyouvTM reculisfenc: cuius verbalicceris conrinen-
turdivinis, folae quae idoneae func , tesce Docc.

Stu-
(i) Overwcgend verflag , enz.

Stuartio, ad omnes gentes edocendas , et vera
luce illustrandas (i). Praecerea alibi accu-
rate referc ('2), quomodo pedetemim ab uno
ad alcerum fcriptum progresfus tuerit, ita uc
confcripto uno , ei neceslitas fere impofita vide-
retur alterum exarandi, quo cum priori iunge-
retur, unam eandemque rem doceret, et ulteri*
us confirmaret. Quam librorum eius genealo-
giam, cum auccor ipfe fcripferic, non esc
quod de confenfione arnica inter omnes du-
bitemus, aut ftatuamus e mente bene ordinata ilia
baud fuisfe profecta. Contra quam varia erac
doctrina, quam varium dicendi genus, erant
omnia amice et apte inter fe copulata et nexa.

En eximias illas ingenii dotes, quae mentem
eius ornarunt! Erant autem hae in dies magis
magisque auctae. Per pon cher ium certe
baud cognovit, palam fcribere nuper qui fuit au-
fus 5, ultimis eius fcriptis imsfe fenectutis yes*

ti-

(1) Redevoering en Algemeen Verflag wgcxs *t Ne~
dcrlandfche Bijbelgenootfckap , 9 tor de a fleeting <dM m
fterdam op den 21 October 1819, door M. Stuart.

(2) Bijbelo(finingen , bedenklngen , gisfingen , enz.
in dc Poor rede bl. 15.

tigia." Contra quo magis corpus infirmari coe-
pic, mentis vis increscere videbacur: ita quidem
ut nihil tenue , nihil quod fenis esfet decrepiti
unquarn proferret. In fenectute ilia ultima asfi-
duus erat in litterarum ftudiis incerdiu et noctu
matutino inprimis tempore litteris delectabatur;
et quod filendo praeterire noio, quoniam ia
viris magnis omnia funt notatu digna , li quid
ei noctu in mentem venisfec, flatim id annotare
foJebat, fandaliis fuis loco menfae ufus.

Cognovistis iam virum A. A. H. H., mulds
docibus praeftabilem , Ted hisce addidit fingu(a<*
rem Dei , praeceptorumque eius obfervantiam r
flngularem Christi Confervatoris nosiri reve*
rentiam 9 utl et amor em integerrlmum , quo
omnes compkctebatur. Deurn quoties cogita-
bat, (^cogitabat autem faepisfime) tonus erat
in ,eo admirando , venerando , et rnente com-
plectendo. Os eius pietatem erga Dcum ipi-
rabat, fcripta nihil aliud complectebantur ,
et actiones prorfus tescabantur, quid incus ani-
mofentiret; ubi poterat, frequens aderat publi-
cis Christianorum coedbus, uti Chrisdanos de*
cec, nee aderat tantum , fed quamvis aliquando
fpeciem dormitantis indueret, probe tamen per-

ce*

C =4 )

ceperat omnia , qnoe'dicerenmr, ut illndeinceps
in fuis deponeret horreis, et fecerncret, quid
bonnm , quid malum esfet. Nnh'quam puduit
eum religion is Chrisrianae. Summa fcriptorum
fatis docet, quid inprimis men tern eius occnpa-
ret, quid medirurerur, quid fp era ret. Veram
Chr'sci religionem nunquam abnegavit (Wiwi
enim force exigunm), fed ne disiimulavii: un-
quarn , ne quidem iis temporibus, quibus quis
talia cogitnndo, aut profitendo vix fe comnenda-
rec mulrorum animjs: contra palam testatus iuic
et ore et fcriptis, qnanropere averfaretur omnes
arjes, quibus doctrinae falutaris vis frangere-
tur, aut debilitarecur; et quamvis alienus per-
quaro erat ab omnibus contentionibus rixisque,
ab omnibus controverfiis, quae mentem non
alant, fed fenfum virtutis exftinguanr , nonvere-
batur tamen palam proponere et tueri, quae ani-
mo tecta claufaque habere potuisfet, vere pu-
tans , fibi licere fua abundare copia , dum alii
fua celecrantur. , Imo vero, qua voJuptate lu-
daeos Deo et Christo reconciliasfet , femel ice-
rumque ostendit , bortando eos, qui rever-
tantur excitr.ndo eos, ne id longius diiFerant,
tollendo obihcula, quibus prohibeantur. Itvi

ut

(. 25 )

ut Viri praeclari, qui Socierati ad Biblia disfe-
minanda coaccae praefunt (i) merita ven^ra*
bilis huius fenis grari agnoscerent, qui toties
vim religionis expertus fuerat, eumque debitis
profequerentur Inudibus. Nee mirum : ipfe enim
in disfeminandis Bibliorum S. exemplaribus erac
asfiduus, nee minus in excirandis aliis, ut genti-
bus Christi rcligionem annundarenc: nee camen
ex eorum erac numero, qui fc pietati et officio
jam fatisfecisfe putenc, II talia curaverinc. S.iepi-
Us ex ipfius ore audivi , quid iii Deo Christo-
que reperiisfer, quo omnem pellerec morris me-
tum, quo fucuram illam beacicudinem fidenter
exfpeccarer. Eximia Temper erunc verba, qui-
bus in Appendice libri, quern postremum in lucem
emific, fpcm fuam, fidemque certain testiflcatus
est! Eximium esc carmen illud, quo oninia clau-
dic, quodque, qnamvis multi de Cygnoru.n camu
dubitant, carmen eius Cygneum appellari poslit,
ita uc morti iam proximus, Deo, Christo, ec
certa felicitatis fpe gloriaretur, et nauci floc-
cive facerec eorum iudicia, qui eum in Cerma-

nia

(i) In Narracione rerum per annum 1818 gestarum
P. 54*

nia Religiofum Fanatlcmn appcllaverant ; titu-
lo facis iplendido in eorum ore, qui Deum
hand venerantur, fed quo a recce opinantibus is
cerce appellari nequk, cuius aninio nihil impres-
fum , cuius ori nihil inditum , cuius calamo ni-
hil discribendum erac, nifi iilud, quod rationi
et verae Philofophiae confencaneum ei videre*
tur. Tesrabatur autera aperte, id ei honori, id
voluptati esfe, fi post annum aetatis fepmagefi-
mum ec nonum iain exactum , ea mentis adhuc
inJole glorian posfet, qua omne mentis folati-
um, ec perfugium ad fubeundas quasvis calami-
rates in Chrsti doctrina quaefiveric, ec in-
veneric. Noscis enirn A.. A. hunc virum e me-
dio nostrum vi Napoleonttca , (qua nulla pote-
ratesfe maior)abreptum, cum aliis, iisqueprae-
flantisfimis, in Gallorum fepulturam delatum,
carceri inclufura , ec nonnifi ilia benigninate,
qua Deus Europae , nostrisque adeo regionibus
confuluit, liberacum , ad nos reverfum , curn
omnium applaufu gaudioque inrra haec moenia
recepcum , falvum > fospitem, Deo toties coin-
nicndatum ! Quam confidenter autein id tem-
porls fpem in Deo collecaveric, quantopere
aliorum fohtio fueric, habeo tesces quam pluri-

nios.

mos, et iam mortuos, et adhue fupcrftites , qui
cum eo in eodem verfati fuerinr periculo, quo-
rum unus dixit , Nifi adfuisfet Perponche-
r i u s , fuccubuisfet nostrum quisque aerumnls.

Tanca A. A. Religionis Christianae vis esc,
tanta fiducia, uc quis mediis in aerumnis Deoglo-
riari posfic! Decur id Philofophis, uc morcem
Jpemant ec contemnanc: fed Christi asfeclis ec
culcoribus, iisque fplis, id datum esc, uc invi-
tae exicu , bono non tan cum fine animo, fed
mortem, fed Deum hete exfpectent. Eo modo
vixic , ira mortuus esc Perponcherius, qui
ubi fari amplius non poterac (ipfe id meis Gonfpexi
oculis, meis audivi auribus) fcripco configna*
vie , fe omnem fpem in Deo collocasfe , fe nihij
in fe reperiisfe unquam , quo gloriarecur, lefum
Christum unicum eius tsfe praefiduim folati^
unique, atque ita mortem intrepidus obiic, notj
fibi, fed nobis eheu ! flebilis occidic! Magnus
Temper, quoniam Magnus erac in lefu Christo,
Novistis A. A. virum inter vos verfantem^
Videor mihi cum adbuc intueri, annis gravem,
lento gradu incedentem, prono , uc videbatur,
vultu cerram aspicientem , fed fereno animi vul*
tu coelos fuspiciencera, ec duni terram verfus

cor-

C 28 )

corpus pendebat , mentc ad altiora cvolantem !
Nunc terrain Tub pedibus habet, in coelo esc,
aecernnm , Temper beatus!

Quid nu tern coram vobis A. A. H. H. eius
virtutem conVmemoremV Quis vcstrnm, quaefo ,
unquam confpexit Virum adeo Nobilem , et qui
liiagis modesto et humili esfet animo? Non ves*
tium ornatu , fed honestate, non aedium auc
fuppeJlectilis fplendore, fed nitore, non homi-
num adeo, quam Dei laude delectabacur. in*
primis ornatum vescium respuit, ubi infantes ad
fontem S. deferebantur; abluendos enim eos
esfe cenfuit, ut a vitiis purgarentur 5 non ut
mundi vanitacibus ornarentur. Id femper dilexic
humilitatis genus, quod, fuafore Hieronymo,
non ostenditur , aut fimulatur gestu corporis , aut
fracta voce verborum, fed puro cordis affectu
exprimltur 5 memor Lipfianiillius, ficut in fegete
fpicarum vacuae attolluntur 9 gravidae et feraces
indinant i ita, quo quls fapientior^ eo magis fe
deiitittit et Justinet. AfFabiiis erat cuivis, qui
eum adiret, colloquebatur fuaviter cum omni-
bus, quibus interesfet, nee difficilis, molestus-
ve erat monitor, ubi fuavitati et gaudio esfet
locus. Mufica% cantuque deleccabatur en aiiis

vi-

vkae amoenicacibus, fed faepius factum, uc,
dum in hisce verfaretur, quad extra fe rapere-
tur, et mens vix inrelligeret ilia, quae ibi age-
rentur. Quam quidem viam exculds haius
mundi hominibus, Libro lingulari (i) commen-
davic, fed vereor, ut homines, huius vitae
araoenitacibus dediti , iis ica frui velint. In hisce
enim gustandis, fruendisque coti occupancur.

Hominum erant amandsfimus: fed non facis
Ubi cavisfe videtui*, ne in gubernaiionis divinae
vi recte ponderanda, in poenis divinis vere defi-
niendis, unam Dei bonicatem $ non adeo iuiti-
tiam femper cogitaveric. A poenis enim erac
paullo alienior, adeo quidem, uc cum munus ei
mandacum esfec de rebus minoribus iudicandi
(iudicem pacis appellant) ec primuin fuspicare-
tur, fe ufui esfe posfe (pacis enim erat lludio-
fus) protinus tamen , ut percepfc molesciis ec
poenis minoribus infligendis rem peragi debe-
re, oneri facile fuccubuisfec 9 nifi fe eo abdicas-
fec munere. Caeteroquin muneribus fideliter
.fungi lolcbac: norunc id omnes, eciam Viri Am-

. . plis-

. (i^ Aan de lie den der befchaafde Waere!(l>

C 3 )

plisfimi, qui in confesfu ordinum Deputatorum
agri Traiectini ei asfesfores fuerunr.

Quid plufa? fi enim omnia commemorare
vellem, dies ec larera me deficerent ! Habemus
Certo, quod nobis graculemur, de eiusmodi vi-
ro, huius urbis incola, huius regionis modera-
tore. Scd habemus praeterea, quod nobis gra^
tulemur, de eiusmodi Curatorum praefide.

Aliis praeesfe qui velit, eorum, quibus prae-
esc, indolem, ftudia et officia pernofcac necesfe
esc, fi de iis recce iudicare velic, ec dofiderio
feracur perficiendi omnia, quae ad eorum uci-
licacem ec felicicacem percineanc. Sed in his om-
nibus eximius erac noscer, quarumvis doccrina-
rum apparacu inftruccus, vero erga Deum , ho-
minesque amore flagrans, fedulus hominum ip.
fornmque indolis fcrucator, iuvenum amancisfi-
mus, Rei Academicae (ludiofisiimus.

Summa iam ance plures annos cura id perege-
rac, uc cum viris praeclaris ad id eleccis , de
Lege quadam Academica ferenda confulerec,
quae camen res id cemporis fuo caruic fruccw.
Sed habemus monumemum acre perennius,
quod fibi ance morrem ftruxic, quotannis, (I
quid video , iis qui in rebus Academicis ver-

fan*

C 3' )

fantur, ec occupancur, five viris, five iuveni-
bns, monilrandum vel praelegendum ; esc enini
li cum Lege Academica, a fummo nostro Re-
gc fapiencer laca , conferacur, quad Codex Aca-
demicus, quo cuiusvis , qui adaltiora cendic, ec
aue humanae focietaci , auc Dei ecclefiae infervi*
re vulc, ftudid ec actiones regantur: ita qui-
dem, uc fi eo inodo inftituatur aut ftudiorum
curfus, auc vicae racio, habictiri fine cerce om-
nes , quod fibi veberaencer graculencur.

Facile incelligicfs A. A., me ance ocu-
los habere allocutionsm illam praeclaram ad flu-
diofam Academlarum hulusregni iuventutem^i^.
Quam ubi perlego , nefcio quid magis excolli
ec laudari debeac, univerfa ilia omnium doctri-
narum notitia , qua quaevis fuis e fontibus deri-
vecur, fuis cerminis coerceacur, excra quos ej(-
fpaciari non liceac; an vero mirabilis ille nexus ,
quo omnes arces ec disciplinas incer fe iungerc
ec copulare noveric, ica uc akera alter! opem
ferae ec fuccurrac, una quafi ex alcera oriacur.
Quod fi enim multorum laudamus operam, qui

cae-

C 1 ) tynffraak aan de op Rtj&s Hcogefcholen fttt*
dercvde j evgd , 1 8 1 6.

caeteris in rebus eum ordinem fervarunt; (i mira-
bilis ilJe Cattierii thefaurus ad Linguam
Graecam addisccndam adeo idoneus habetur , ica
uc a fimplicioribus ad mngis compofira fiac pro-
grcsfio; fi miremur Ke in ft e r h ufii , Val-
kenarii, Lennepii, Scheidiique fedu-
Jitatem, qui quod Schulcenfii. et Schroe-
deri in Hebraicis iam feceranc, in exploran-
dis, ec investigandis Graecorum vocabulorum
orig'nibus diligenrisfiine fueriiit verfati, S c e p h a-
n o r u m curam , aeque ac Fabri, Cellarii,
Schelieri imiraci, ica uc discipuli initia ad-
discerent, undead caerera progrederencur ; quod
fi Pescalozziana ddigencia meihodum invenic,
qua omnia iungantur ec copulencur: quidni
.laudemus noscrum, qui non cantum cum Ci-
cero n e ftacuic, omnes artes , quae ad hamani-
t at em pertinent ^ habere commune quoddam. vin-
culum , et quafi cognatione quadem inter fe con-
tineri , fed qui omnes artes ec disciplines eo
condrinxic vinculo, uc fubfequenria e pnoribus
orianttir ec nascancur, ec discipuli pnoribus iam
imbuci, ulcerius discendi deliderio incenf], truc-
tus perquam amoenos, ex iis, qune percjpe-
rinc, capiant? Accedic ,autem hiice fingularfs

il-

( 33 )

ilia dexteritas omnes doctrinas ad veros ufus re-
vocandi, iliarum pondus definiendi , ec pro rei
natura iis utendi. Nemo vestrum est A. A.
H. H, , nemo vestrum inprimis viri in arcibus
et disciplinis perfpicacisfimi, qui non protinus
intelligau earn fuisfe Perponcherii, earn-
que fingularem dotem , ut non vanis quibusdam
quaestionibus tempus tererec, uc non fcholasti-
corum more philofopharetur, uc non pro litteris
pugnaret, tamquam pro aris et focis, et in
iis folummodo fubfiflerec : fed ut omnia ad ho*
roinumtifum, ad Dei fines , referret : quo fit, uc
non lites, non odia inter eruditos excitentur,
fed ut onnies ad concordiam, et amicam quan-
dam focietatem ferantur, cum ex unius eius*
demque fontis rivulis, tametfi e diverfls locis
erumpenttbus , aut aliter aliterque derivads, po-
tent et recreentur. Profecto id tsntim li quis
fpectaverit , magna iam forent Viri praeclari me-
rita, qui ipfe earn ingresfus viam, aliis auc*
tor fuaforque fuit, qui idem facerent. Quid
existimatis, Viri Clarisfimi ,nonne e vestris fub-
feliiis est una omnium vox : in hisce P er p o n-
c h e r i u s erat eximius ! Nos omnes illius
:vinculi experimur vim: in hac enim Academia
pax et concordia regnant,

C Sed

C 34 )

Sed baud minori cum gaudio vobis A. A. 1
H. H. in memoriam revoco, promtislln um
illud defiderium, quo ferebatur, ut iuvtn-
tus Jirrcris dedita .fe eiusmodi praeccpiis rc-gi
ducique pateretur, et ica fatisfieret Regis nos-
tri munificemisfimi voluntati et benignirati, iu-
ventutem qui Bclgicam ad (umnium eruciirionis
ec doctrinne gradum cvehere ilatuic. Eiusmodi
deiidcrio ferebatur totus. Cum antea no* Tra-
iectinos in aedihus S, maioribus esfet exborta-
tus (O, haec iierum fecum reputcns, on nium
amore conflrirgebarur, er verba ad omnes di-
rexic, qui in huius Regni Academiis verfaban-
tur. Trniectina civitas ei cara erat, cara Aca-
demia nosrra, led cara quoque ei crant omnium,
live Lugduni , five Groningae , five alibi h'tteris
operam darenc , capita. Omnes amore complec-
titur, omnes et fingulos ad felicitatis culmen
Utinam evehere posfet! Simulac Acodemiam co-
gicat, cogitac cara fibi pectoral GJoriemini de
tali magistro.

Nee tamen fibi fatisfecisfe videtur, fi doc-
trinae ubercate multis profuisfet, nifi fimul om-
nes

(i) danfpraak a an den Acadcmifc'hen Senaat 9 en
de ftudcrwde Jeugd op Utrechts Hooge School +

( 35 3

nes ad virtutem et piecatem adhibuisfet ftimu-
los, quibus incirarencur. Gravia func et lectu
dignislima eius monita, quae ibi (i) habentur:
iuvcnes tamquam florem hums et fpem fecuturae
aetatls pingit, tamquam corpus ex nobilisfimis
et honestisfimis compofltum^ in quibus omnium,
fpes est collocata^ focletatis fulcra , humani ge-
neris Jubfidia , parentum et propinquorum orna-
menta'y inde vero officia honestacis, humanita*
tis pietacisque repetic, quibus obftringancur;
adeo ut II Deo, Regi, parencibus , praecepto-
ribus, focietaci humanae, (ibi ipfi non obfinc*
in ilia incumbant officia, necesfe fit: et, cum,
titi in veteri est proverbio , quo femel est imfai-
ta recent^ fervablt odor em testa diu^ enixe
eos rogar, utab omnibus viciis , ab omnibus quae
iuventutem commaculant, ant ad mala ferunt,
fibi caveant, et mactentur honore apud Deum
hominesqtie.

Erat igitur Perponcherius Litterarum
et Academiarum amantisfimus, et omnibus
enitebatur viribus, ut Pallas ilia, quae non
belli, fed fapientiae est nutrix, ubivis alere-
tur, coleretur, florerec. Huius tanti viri mor-
tem

(i) Bladz. 118, enz.

C 2

tern taciti dolemus: fed vivir, nee nostrum, nee
Academiae obliviscitur ! lefus Chrisms ei adesc,
cui tuco omnia noscra conimendamus !

Defistamus igitur a luctu, A. A. H. H., ec

perfuafum nobis fie de Dei erga nos , erga nos-
tram Academiam cura: cuius benignkas nobis
dederac eiusmodi virum, rarisfimi quidem exem>
pli , fed exempli tairen, quod imitari , quod fe-
qui posfimus! ec quidni ego coco recrearer ani-
mo , animadverc/ens caeceros Academiae nostrae
Curacores, Viros gravisfimos, falvos ec fospi-
tes, praefencia fua hunc decorasfe JocumV Qui
bus equidem gratum cestor animum , pro collar
can's apud me, apud Academiam beneficiis,
quibus fumma a Deo deprecor bona , uc vi
vane in hac terra, (quod ucinam per longum
tempus iisconcingatl) ut vivanc inaeternum! In-
primis id tibi optaverim, Amplisfime Swel-
3 e n g r e b e 1 ! qui tam feliciter fuccesfisti in
beati nostri locum. Si mei ipfius, fi omnium
collegarun > meorum mentem pernoscere tibi
fuisfec datum, rescivisfes certe, te nostro qui-
dem fuffragio in Curacorum coJIegium fore co-
opcacuni. Amas enim licteras, amas vinutem,

am as

C 37 )

amas pietatem , amas quaevis humanitatis officia.
Novimus te a teneris reverentiae erga Deum,
et amoris cr^a alios ienfu fuisfe imbucum.
Novimus te Perponcherii vestigiis infis*
tentem. Novo igimr nos quoque Curacore gau-
demus, ei ut quam diudsfime eo gaudeamus t
amoenisfimosque ex eius cura percipiamus frucr
tus, admodum precor.

Alia func, quae animos addant, eaque fp6
Jactenc, fore uc Academia Traieccina in dies ma*
iora incremenca capiat. Numerusnovorum alum-
morum hoc anno infignicer fuic auctus, ica
ut pauci praeterierint anni , qui hunc multi en-
dine eorum, qui Acadcmiae Albo nomina fua
jnfcripfernnt , fuperaverint: et Facultas quoque
Medicorum , quae multis, iisque egregiis vale
dixerat commiiidonibus , Doctoris laurea orna-
tis, a luctu desticic, cincta et fustemata mui*
tis alumnis , qui hoc anno advenerunt.

Academiae Bibliocheca cum publice aucta
est magno in quo vis Litterarum doctrinarum-
que genere librorum nurnero turn privadm,
etiam eximiis exquifitisque muneribus. Nam uc
dono accepimus a Viro Ampl. D. I. van
Ewyck, turn alia, turn Marshmani Sinen-

C 38 )

(is Grammaticae element a , et E u 1 e r i Infti-
tutiones Calculi integralis C0 : nee defu crime
etiam profesfores , qui rarioribus libris fyllogen
noscram dicarent : ica gratisfirna nobis accidie
Virorum Amplisf. de Beaufort et Swel-
lengrebel, Academiae huius Curatorum,
munificentia, quorum hie Bibliothecae nostrae
dono dedit egregium wiJisfimumque Knor-
rii et Walchii Geologicum opus (2): ille
Bibliothecae aedificium praeclare ornavit A-
follinisi Belvedarii vulgo dicti, apotypoma-
te. Quara eximiorum Virorum erga res nosrras
voluntacem, et publice nunc celebramus^ et
grato deinceps animo perpecuo profequemur.
Hortum Academicum ica plancavit Kopfii
noscri dexcericas et pericia, ut fecundum fyn-
opfin plantarum Perfenianam omnia fint dispo-
iita, et fimul numeris notata, e quibus et ilia-
rum genera , et ordinata fystematis L i n n a e i

&-

(1) Elemem of Chine fe Grammar by J. Marsh-
man, Serainpori 1814, 410.

(2) G. W. Knorr ct J. E. E. Walcb, Mi>-
r.uxjcns des Catastrophes du Globe terrestre 9 contcnar.s
ties Pctrificatiom etc. Nurfenb. 1777 , 4 Vol. Fol..

C 39 >

feries facile cognoscancur; idque tanta cum ele-
gancia, uc quemvis, qui de hisce iudicare, qui
hisce delectari velic, facile, bona camen cum
Viri CL venia, invicaverim , qui ipfum adeac
horcum, ec fuis incueacur oculis , quid hie fue-
ric praefticum.

Dicavic horcum Hornemani, Profesforis
Koppenhagenfis, munificencia, plusqnam trice-
nis quinquaginca ec novem plancarum femini-
bus, etiam iis, quae ex India ucraqu^ fuere
asportata, et, indigenornm inlbr, humo indica
felicicer fuccreverunc. Exfpectacur praecerea ex
horto Plancarum Paritino, baud exigua auc
plancarum auc feminum copia , ec addiderunc
alii alia. Kopfius infuper noscer, numerum
plusquam duorum millium feminum coilegic
(quae typorum formulis iam defcripca func)
ica uc cum aliis rei Bocanicae pericis fua com-
municare posfic, ec reddacur illud, quod nos-
trum ornec horcum. Esc quoque fpes nobis
facra, fore, uc Horco Oeconomico locus (it,
eique praeclaro.

Mu feu m illud Bleulandinum, quod om-
nes mirancur, ica confervacum ec auccum est
nonnullis ammancura fcelecrs, quae appellant

( 40 y

artis magistri , et fpeciminibus Patbologicis, uc
Don tantum Bleulandii nostri fedulitas hie
roulta perfecerit; fed ipfa Viri Clarisf. effigies
ibi collocaca dies nocresque vigilasfe videatur,
ne Mufeum illud quid detriment}, fed contra,
uc multum emolument!, caperet.

Mufeum interea huius Academiae Zoologicum
praeterito anno non tantum immenfis animaJium
et indigenorum , et exoticorum fpeciminibus , cu*
rante F r e me r i o riostro , fuit auctum : fed prae-
terea munificentia CL A r n t z e n i i , Profesfoiis
quondam Harderovicenfis, eximia fuppellecdle
Conchyliorum , quae in fuos collegerat ufus,
locupJecatum : pro quo beneficio omnes Viro Cl.
gratias agunt quam maximas. Minerales infu-
per divitiae fuerunt ampJificatae dupiice fpecir
minum ferie Lapidum ad Vefuvium pertinen-
tium , aut a monte ignivomo eieccorum: qua-
rum alteram perkisfimo rerum Mineralium Vi-
ro Koopman, alteram NobiJisfimo de Geer,
huius Academiae quondam ornainento, accep-
tam refert et nostrum et posterorum me-
moria.

Gavlfuri certe fuisfemus abundantius, fi horre-
um illud inilrumentorum rusdcorum , quae no-

bis

bis afcilferat fpes, hue fnisfet translatum , nbi
baud negligenter esfec fervacum ecauccum: fed
gaudeamtis camen, quod oculis nostris incuea-
mur aedificia, iam emta, ec paraca ab iis, qui
rei ruscicae praefccci func, en rei vecerinariae,
uc dicitur, descinaca. Qua ex arce Academiae
nostrae cives baud exiguos percipere posfunt
fruccus: ec hi, qui illam exercenc, ulcerlus nos*
tris in fcholis inftrui poslimt omnibus, quibus
iis opus est.

Ilabeo autem hand exiguam infupe'r laericiae
cnusfhrn, quain vobis referam , necesfe esc. Pug-
nam inierunc Academiae alumni , non crudelern ,
non inimicam, fed placidam ec gratara: ec
:quemadmodum in aliis Belgii Academiis iam vie-
tores fuerunc prpclamati nonnuili e noscris,
T u y 1 1 i u s Lugduni Batavorum , C o c k i u s
Groningae, ec alii proxime ad viccoriam acces %
ferunc, veluci Paravius apud Groninganos,
ec Vlierius apud Lugdunenfes, (Vlierius
ille, qui aegrdcante licec corpore , mence camen.
fana indefesfam licceris operam navare pergic,
ec ,cui nos omnes valecudinem precamur opti-
inamj ica ec mine apud nos viccores evaferunc
baud pauci iuveaes egregii , de quorum ccnudbus,

uc

C 4* )

ot ipfl iudicetis A. H. vobis praelegam Faculta-
tis ctiiusvis ludicium, et, eo praelecto, prae-
mia disiribuam.

ludicium Facultatis Theohgicae.

Ad quaestionem propoficam: flrictim defcri-
Iratur librorum Peter is Feeder is praeftantia et
ufas in doc tr in a Christiana intetiigenda ^ aeftl-
tncmda , tuenda , et ad virtutis (Indium adhiben-
da: ordo Theologoruin unum dunraxac accepic
rcTponfum , dicto infcrfprum Paulino (2 Tim.
Ill* 1 6.) vara ypx$y QfOTn/fuwe 9 X
irfoj otiizyy.x/ lav , irfos }.fy%bv TTfbs
viv , yrpbg KX&EI&V TW ei/ $tKaic<rvby, id autem
com muni omnium confenfu iudicarum tuit tanca
cura ec accuracione fcriptum, ut palmam ec
omnino mercatur, ec vero ctiam praeripere po-
tneric nnilris, (Jquidem plures vires fuas lauda-
biliccr in hoc cerramine periclitati fuerinc.
Apcrca fchedula, et legicima disquifitione inili*
tuta, agnicus fuic commenradonis auctor
Henricus Woerman,

Amflelodamenfis , TheoL in hac Acad, ftu*

dlofus , nunc vero Candidatus"
Primus igitur cu hue accedas, praedanrisdme

Woer-

< 43

Woerman,et praemitim accipias ! Dolemus no$
omnes mortem dilecdsfimae macris tuae , tibi ino-
pinaco ereptae, fed vulnus illud recenter inflic-
tum refricare nolo. Tu Theologorum laudem
reporcasti ! Dignus es, qui ita orneris: ornanc
enim te doctrina, modestia et virtus; et ica (i
pergasy ornarremo eris Ecclefiae Chrisci. Deus
autem ipfe tibi lit folatio, gaudioque!

Indicium Facultath luridlcac.

Ordo lunsconfultorum hoc anno propofuit
quaestionem : quid ftatuerunt auctores Codlcls
Civilis de rerwn mobilium vindicatione? Qui-
bus de caufis hac in re a lure Romano recesfe*
runt? Qiia tandem ratione utriusque iuris doc*
trina optlme temper ari posfe vldctur^ ut turn in
hire dominii tuendo , turn in liber o rerum mobili-
um commercio haud impediendo , acquit at is et boni
publici , quoad eius fieri posfit , habeatur ratio ?

Duas accepit cominentationes , alcerara infig-
nitam O v i d i i verfu :

Inter utrumque tene.
Akeram Ciceronis dicto:

Nifiutile est^ quod facimus , flu! fa est gloria.
Ucraque disputatio meretur laudem : nara in fin-

gu-

( 44 )

gulfs ingenii, iudicii, atquc industriae docu-
n;cnca repcriuntur. ^

In prime quidcm quaestionis capite, quo de
lureHodiernoquaerirur, fcriptoresamboita funt
verfaci , ut fi de hoc tamum Jaboris parce iudican-
dumiuisfec, anceps admodum haefisfec victoria.

In reliquis vero capiribus prioris disputatio-
nis auccor aemulum muJtum fuperavic: quippe
causfas differentiae Juris Romani, ec Hodierni,
intcrius perquifivit ; quid Juris I 3 hi]ofophici
praeceptis confcntaneum esfet, accuraca magis
diji^cntia perpendit, ac denique in confulendis
Jaudatisfin^is Juris interpretibus maiorem ec cu-
xain prod'dic, ec delectum.

Jcaque disputatio nninita fymbolo inter utrum*
que tene, prae akera ordini placuic , atque ipfi
digna vifa fnic, quae praemio ornaretur. Re-
fignata fchedula fcriptorem indicavic

lanum Conradum Pruimers,

luris Cand in Acad. Rheno - Trai.
Qoi , examine initituco, fe huius disputatio*
nis auctorem csfe, abunde probavit."

Tu igicur hue escendas, velin) , ornatisHme
Pruimers! tibi trado hunc nummum au-
reuin, erudicioiiis, profectuum , ec mornm

bo-

( 45 >

humanorum testem. Eo cu quaefo gaudeas,'
(gaudent enim omnes tecum , quod ftatim om-
nium applaufu audivisci,) ec inter eximios nu-
mereris aliquando luris Patronos! Accipias quae-
fo aurum, cc bene ferves augeasque!

Indicium Facultath Litterariae.

De commencacionibus, quas ad propofitant
quaescionem : disquiratur ^ quaenatn univerfe
fuerit Graecae Tragoediae ratio: ad eamque
exigatur nobilhfima V o n d e 1 i i fabula , G y s?
brechcvan A em ft el: ordo accepic Philof.
Theor. ec Lite. Hum., htiiusmodi esc ordinis
iudicium.

In feptem responfls, quae hoc anno culic
quaesdo nostra , caeceris omnibus excellere
aeftimavimus cercium ec fextum, his fencenciis
infignita, illud

Omne genus fcripti gravitate Tragcedia vincis.
Alcerum
*O? ' av

$ apa SK

avrbg TS x<z}
viro rq$ T&y taivosvuv $ TOV

Plato, Phaedro. 245. A.

Prae-

C 46 )

Praeftabilium horum fpeciminum nc prius et
inquirendi diligencia , et disferendi arte , ica pos-
terius venusto praefertim disputationis habitu ac
forma perquam nobis placuit. Quae laudes,
quamvis mrique fingulatim videantur tribuen-
dae, in neucro tamen defideravimus nee ingenii
foJertiam. nee iudicii fubcilitatem, nee erudicio-
nis copiam , quae ad propofirum argumcntum
accurate eleganterque rractandum postularen-
tur. Accedic Latinae orationis bonicas, quae in
akera fcripdone, facilitate atque evidencia, in
altera gratia infuper ec fuavitare comiDendatur.
Utrumque opusculum cum pari Jure aunjo cen-
feretur praemio dignisfimum > publice rogati
funt auctores, ut nomen fuum ederent, ac for-
tibus iaciendis ipfi dirimerent, urri foret num-
mus tradendus. Scriptorem ita esfe cognovinms
tertlae commentationis

Petrum lofuam Ludovicum Huec,
in III* Aniflelodamenfium Athenaco

Lift. Hum. Cand. et TheoL Stud.
et fextae

Ludovicum Gerlachum P a r e n n ,

in Acad. Rheno-Trai. Litt. Hum. Cand.

et TheoL Stud.

Quo-

( 47 )

Quorum hnic prae illo fortunae obtigic favor;
Ad harum dtsputationum praeftantiam proxi-
meaccedere iudicavimus, cum quintam^ exqui-
fito hoc Jemmace disdnctam r

exquifito item diccionis genere, et inceriori
Tragicae poefeos tarn Graecae quam Belgicae
cognitione infignem: turn quartam^

QUTU n iroifoxi* use

fumma ftudii asfiduitace elahoracam , et vero
accuratae doccrinae indicia referentem. Quibus
docibus cum baud leviter fe nobis commenda-
rent hae fcripnooes, non commiccendum cen-
fuimus, ut earum auccores publics ignorarentur
ac fuo descttuerencur honore. Patuic autem ,
apertis fchedulis, quintae esfe disquificionis
aucrorem loachimum Coops, in Acad.
Rheno - TraL Lift. Hum. Cand. et Theol. Stud.
Ouartae autem lacobum van Hall, in
III. Amflelodamenfium Athenaeo, Lift. Hum.
Cand. et lurls Stud.^

Quatuor hisce commentationibus impares no*
bis vifae font reliquae fie infcriptae: prima,

Fiyitur ingenio, caetera mortis erunt.

C 43 >

Secunda ,

1 Honos alit artes omnesque incenduntur ad flu*
dla gloria. \

Cicero, Tttsc. II. i , 2.
Septima,

Tentavimus.

Attamen ut fingularum auctores eximios nobis
probarunt in litteris Graecis Belgicisquc pro-
gresfus, ita in prima praefertim, er fcptima
fCripcione , quae vehementer probaremus , imo
admiraremur , rcperiuius permulm."

Hie igiter vos exfrccto iuvenes praeclari , P a*

ravi ec Hueti Tu Paravi praeclari pa-

fenns es filius praeclarus, adeo uc Patri tuo exi-

mio , ec tibi ex animo gratulemur. Tu victo-

riam reportasti! Quae inchoasci a te perfician-

tur, ab initiis ad maiora tendis, et quemadnio*

dtim in litteris humanioribus Jam egreg:e profe-

cisci , ita licteris divinis ornanienco (is, er in fignum

viccoriae bunc accipiasnummtim aureum , veii.n !

Te vero, praeclare Hueti! nostrum fere

dixerim. Nominis eniin H u e t i a n i fania apud

nos oblivioni data non esc ; fed tu illud novo

cumulnsti honore. Quod in Ciceronis Jau-

dem diccum fuisfe perhibenc: Demosthenes tibi

pras*

C 49 )

praeripuit) m esfes primus orator , tu ////, nt
esfef folus. Id mutatis nominibus de ce dici
posfec: Paravlus tlbi praeripuit > ne esfes pri*
mus victor * tu ////, m esfef folus.

Aurura quidem tibi praeripuit Par a vi ana
dexteritas, fed tibi praeripere nee potuic, nee
voluic laudabile illud de te iudicum idoneorurn
testimonium , quod , cum eiusdem fie argumen-
ti , atqueea, quae diximus, omnibus ostendo,
tibi vero trado.

Tua interea Coopfi, tua Ha Hi, diligentia
fummam meretur laudem: ita enim parces ves-
tras egistis, ut litterarum faucores vobis delec*
tentur, et impenfius etiam fuisfenc gavifi,
fi vos quoque praemiis condecorare pocuisfenc.
Nunc aucem publica ilia laudis tescificatio vobis
fufficiat !

Pervenimus ad Indicium Facultatis Maths-
feosy et Philofophiae Naturalis.

Ad quaestionem Botanicam : conficiatur bre
yls enarratio fystematum Botanicorum, quac
inde a Caefalpino usque ad Linnacum inprimis
inclaruerunt. Addatur expofitio praeftantia*
fystematis fexualis Linnaei? qua non tantum

D fer-

( 5 )

perfpiclatur , qwbusnam in rebus praecedentia
Jjstemata fuperaverit , verum etiam, quatnam
tpft defint* atque impediant , quo min^s per"
fectitm did posfit? tres acccpir ordo excer-
citaciones, quarurn prima infcripta esc:

Hue usque Botanophilus allena fartimque de
pilans*

Sed dim Eotankus verus evadere conor.
Quae brevi er icccnfet opera fummorum Bota*
nicorum, atque nonnulla Linnaei in re her-
baria exponit merita, quibtis prae omnibus ex-
celluir. Quae ramen commematio , quamquam
auctoris ct diligemiam et Jibrorura noritiam in
dicac, praeflanciam tamen Linnaei fysremads
fexualis, quarn fpectac quaestio, parum accu-
rate expofliit.
AJtera infcripta:

Non una die Roma condlta fuit.
diligcntiae, laboris, ec Bocanici ftudii prae fe
fert fpeciem , ita ut fystemacum enarratio multo
fjc prolixior, atque uberior, quam quaestio
posrniar. Dolendum autem est, non fatis ac-
curate et diligenter infthutam fuisfe compara-
tionem ipilus Linnaei fystemaris, cum' di*
verfis aliorum Botanicorum meihodis. Haec

enim

C 51 }

enim comparatio in quaestione propofita vim
causfamque cominet. Multis autem excellic
laudibus tertia commentano, infcr ; pca:
L'mnad fy sterna rev era otn i ho nor e et latt*
de diguum est , ft modo oculis ab invidia et
vituperii pruritu alienis adfp'chur.

S chaffer.

Capuc enim quaescionis non foliini optime per-
fpexic auctor, vcrum eciam ei conveniencer, ec
misfis ambag^bus, recta via progresfus est:
fystematum diverforum enarrarioni , brevi qui*
deni , fed ad rem aptae , adiuncta est diiudica*
tio erudita, acque fubcilis, neque fblum qui^
busnam in rebus fystema fexuale L i n n a e i ,
aliis, quae eum antegresfa funt, excellat, ve-
rum etiam , quid in ipfo imperfeccum fit, et
quid delideretur, dilucide et acute est expofi-
tura. Nee minorem comraendadonem habec
disfertatio oracione pura et culta, lucido orai-
ne, et ingenii iudiciique indiciis. Quare cum
praemio dignisfima iudicata fuisfet, aperta fuic
fchedula ei adiuncta, qua patuit auccorem
esfe,
Hermannum Christianum van Hall,

in hac Acad. Medic. Stud
Qui in examine deinceps inilituto ? commenta-
D 2 tio-

C 5* )

tionem fuam mascule defendit, atque victor
cercaminis Jitterarii renundacus est."

Adfisigitur, iuvenispraeftantisfime, cuiuslau-
dem palam praedicarunt Viri rei Botanicae pe-
riti. Perfcrutando terrain anrum fuisfe inventum ,
ferunt. Tu certe, et in Lugdunenfium, et in
Traiectinorum agro terram perfcrutatus es, ec
aurum invenisti. En par frarrum , idque prae-
clarum, quo pater et ipfe eximius vere gloriari
posfit, ita utei, fi praefens hie adesfet, vere
gratularemur. Gaudio enim nobis est, quod
bini fratres ita fe gesferint , ut publice lauden-
tur. Tu, praeclare iuvenis, duobus palmam prae-
ripuisti, et, quamvis hie locus non est coronis
texendis ex plamarum arborumve tbliis, planta*
rum tamen chorus tecum gaudet, ubi viri eru-
diti, te auro coronant, ex terrae penetralibus
effosfo , et omnes boni , quod et nos facimus ,
tibi bona apprecantur !

En iuvenes praeclari, tanti estfidelicer incubu-
isfeinlitteras, tanti est a viris ingenii et doctrinae
fama clan's condecorari praemio , ut vestrum ip-
forum front! quad rubor fuffundatur ! Nee tamen
rubor ille pudoris fit , omnes enim laude estis dig-
ni : caeterique commilitones vobishaud invident
laudem, quani estis promeriti: fed m anus pro-

ten-

C 53 )

tendunt, ftatim ut exiericis, vobis gratulaturi.
Nee fpes iis praecifa esc, quo minus idem confe-
quamur: definitae enim funcquaesdones, adquas
quisqtie alumnorum cuiusvis Belgii Academiae,
et Athenaei respondere posfit. Hae autem func.

QJJAESTIO IU RID 1C A.

Duce Hlstorla exponatur origo et progresfus
confesfionis per tormenta quaefitae. .Pprro do*
ceatur^ quid de necesfitate confesfionis ^ eiusque
ponders, ad fide w iudid faciendam * fit flatuen-
dum. Denique inqulratur , quatenus iuftitiae
ratio et utilitas puUlca admit tat, ut index
reum non confesfum ex fola eius convictions
condemnare posfit.

QJJAESTIO MED 1C A.

Quaeritur brevis et difllncta expofitio faM
cae et functionis organi auditus in homine* re-
centiorum etiam anatomicorum obfervationibus ,
et anatome comparata it a iliuflrata, ut ex
hisce pateat , quaenam fit huius organi pars
ad audiendum maxime necesfaria , et qua in re
illud praeftantius inhomine, quam in brutis ,
fit cenfendum.

QUAES*

C 54 )

QU4ESTIO LITTEKARIA.

Qtiam max me commutationem apud Craecot
fubiit Philofophia, auctore Socrate?

QUAESTIO ZQOLOGICA.

Tradatur his tor I a natural!* , et anatome mu^
ris filvacici Linnaei , atque muris arvalis Lin
naei (jHypydaei arvalis IHigerij; eorumque in-
flltuatur cum mure domestico comparatio. Ex-
ponantur* quae detriment a ptr utrumque agri
et prata praecipue caplant , quldque aut maiore
cut minors fuccesfu tentatum fucrlt , ut hacc
detriment a vel caverentur ^ vel toller entur.

QJJAEST1Q MAT HEM AT 1C A.

Comparatlo ivflhuatiir parabolae^ elllpfeos ,
fir cult * atque hyperbolae, ut vel ex com fee-
tlonc , vcl ex ear urn curyarum acquatlone , vel
ex utraque appareat , quaenam his curvis, vel
Qmnino , vel quadam ratlone comnmnia .{int.
Bre*ltatls It a ratio habeatiir , tit conjunct a fit
turn perfpicuitate i et accurate rerum expofitio-
m $ atque ut ea , quae comparanonl maxime in-

fir-

C 55 )

ferviant, diligenter conger antur. Non requirl*
tur , ut calculus differ entialis et integrates in
auxilmm adhibeatur, neque tamen elus ufus
prohibetur ; dummodo^ quae in propinquo fint^
non ex remotioribus fontibus hauriantur*

QUAESTIO THEOLOGIC4.

Demonftretur , et accurate exponatur disci*
flinae morum, inprhnis Chrhtianae, confjlium^
in eo pofitum , ut moralis hominum perfectio ad
fimilitudinem cum Deo conformetur : ex eoque-
huius disciplinae praeftantia efficiatur , ratione
habit a , cum doctrinarum , turn praeceptorum ,
quae ea continentur*

Ad quas erit refpondendum a. d. 10. lanuaril
A. 1821. libellis) aliena manu fcriptis^^ac Sena-
tus Academici Graphlarlo misfis* ut praemia
report at a distribui posfint ipfo die Academiae na*
y qui futunts est 26. Martii illius anni.-

In hisce igitur vestras periclitemini vires,
iuveaes praeclari ! pergacis quaefo iis infistere
femitis, quas plerique vescrum iam fuerunc fe-
cwi, qui ftudiis et bonis fe commendarunc

mo-

( 56 )

moribus, et ut fpero, in dies magis magisque
fe func commendaturi. Exemplo enim iam aliis
quoque praeivistis in eo, quod necestltarem
hominuni , qui aquarum irmndadone ad incitas
fuerunt redact! , vestris e fumtibus, aere baud
exiguo , fublevare voluistis, ita ut mediis ex aquis
mulci extollerent caput, vobisque omnia fausta
apprecaremur; quodet nos facimus, tametfi un
dis non obruti!

Ita hisce omnibus peractis, Tu quoque acce-
das Hermanne Arnrzeni Vir Cl. : , occu-
pesque locum hunc vacuum !

Salve Rector Magnifice! Laetus tibi trado
Academiae Magistratum. Adfunc fasces, impe-
ril, il quod fit, infignia. Praeito erunt figilla
etcommentarii: omnia, quae funt Rectoris Aca-
demiae, tua nunc funt, non amplins mea. Ego
qnidem, quod in me est , omnem dedi operam,
ne aut Senatus, aut Recroris auctoritas quid
detrimenti caperet! Tu quaefo, fuppleas om-
nia, in quibus defuerim, tu perficias, quae
inceperim ! Te Rectore Magnifico floreac Pallas
Traiectina !

Tibi yero Soil et vero Deo^ Patri 9 Fillo^ et
Spiritui S. fit laus , honos , et gloria In aeter-
mm! Amen I

PHILIPPI FRANCISCI HEYLIGERS

O R A T I O 5

D E

VERO C H I R U R G

DICTA PUBLICE

d. xxiv. Martiij A. c. cioiocccxx.

QUUM EXTR AORDINARIAlVt IVIEDICI*

NAE PROFESSIONEM SOLE M NITER

A U S P I C A R E T U R.

jf\CADEMiAE RHENO-TRAIECTINAE

RES! VIRI GRAVISSIMI , AMPLISSIME, MAGN

FICI !

Qui IN REGNO BELGICO, IN &AC

AUT HAC IN URBE, REBUS PUBLICIS ADMINIS^
TRAND1S, IMSTITIAEVE V1NDICANOAE PRAECSTISj

VIRI SPLENDIDISSIMI , SPECTATISSIMI I
RECTOR MAGNIFICE! CAETERIQUS ARTitlivt

AC DISC1PLINARCM PROFESSORES, VlRI

A a

( 4 )

LlNGUARUM CUM ANTIQUARUM TUM RECEN-
TIORUM LECTORES CONSULTISSJMI, PERITISSIMI!

DlVINORUM ORACULORUM (NTERPRETES ET
PRAECONES BOCTISSIMI, REVERENDI !

ARTIUM DOCTRINARUMQUE DOCTORES CON*
SULTISSIMI 7 EXPERIENT1SSIM1 !

ClVES ET HOSPITES OMNIS ORDINIS , LOCI AC
DIGN1TATIS , ACCEPTISSIMI !

VOS DENIQUE CIVES AcADEMICI , ORNATISSI-
MI ! SPES PARENTUM , PATRIAE , HUMANITATIS !

Quern confcendi , fuggescum quando com-
templor, quasque per annorum feriem ex hoc
illustri loco eruditisfimorum virorum audivi,
Cradones recorder: vel oculos in illustrem
hanc concionem converto, in qua tot clansfi-
mos, omnique docrrina comfmnmatos viros ac
praeceptores- mihi intueri conrigit, quibus in-
exfpectano Regis Optimi favore adiunccum me
video ad eandem docendarc doctrinam , quam
olira me ab iis didicisfe gloripr gratoque ani-

mo

( 5 )

mo recorder : et ad perfcnam deniqtie, quam
agendam lex Academica' mihi " imponit, acten*
do; anxie huncce diem me profpexisfe, atque
hac ipPa hora comrnovcri vehementer, nemo
vestrum A. A,! mirabicur. Ete'nim fi conven-
tu coram hoc illustri verba fa'cere vel orarorl
exercitatisfimb ardua res fit, quanto magis ar-
duum hoc eric mihi negotium, qui ^

i

iuvenilis aetatis partem cum in nofocomiis de-

gi ad aegrorum Icctulos", -turn rnortuos in:er

t
culcro anatomico armata manu , quique , uc

medico pernecesfarias callerem disciplinas, un-
decim et quod excurric annos, in patri's ex-
traneisque Academiis (ludiis impendi; quique,
licet in docendi negotio non prorfus novus, om-
nibus omnino indigeo, quae OraiQrem faciant.
Oratori inexercitato condonetis ergo A. A*.f
quidquid defit fermonis eleganciae, rerumque
fuavitaci : condonecis Medico, aegrotorum quae-
relis experimencisque anatomicis magis adfue-
to , quam linguae (lilique puricaci, quidqufd
durum vel minus iucundum teretes vescras of-
fendac aures, eciam atque etiam rogo..

Quum vero, ex vasto rerurn medicarum cam-
po felecturn arguraencum non folum folemnuaci

hu-

)

hulus diei accommodatum, ec, quod pubHce
obeo, m.unere dignum fie oportec, fed edam
buic univcrfae concioni non ingratum , IVledi-
^inani proficencihus non taedioi'uin, nee tiro-
nibus plane inutile, doctam a me A. A.! ex-
fpecrare non poterids defenfionem medicae cu-
jusdarn hypotbefeos, quam humana excogicave-
rit incelligencia, ingenium ornaverit, fed ufus
numquam comprobaveric. Aperianc hypothe-
fes in reliquis disciplinis viam, quae ad verita-
tem tendic, in rebus autem medicis ad verica-
tem via bypothefibus non flernicur , illius po-

tius occulirur adieus, obfcuratnr vifus, turba-

-

tur iudicium. Testes flnt omnes, quae pose
Hippocratem ortae func vel prolatae in Me-
ciicina opiniones; evanuerunc perinde atque ea-
ruin auctcres , nullo Medicinae addito incremen-
to , nee quidquam effecerunt, nifi, ut indica-
renc errores, quibus, a natura fi discedic , ex-
ponitur mens humana. Evanuerunt ec fere
oblivioni traditae lunc , theoriae G a 1 1 e n i ae-
que ac Boerhaavii, Sylvii aeque ac S c o 1-
1 i i , S t a h 1 i i aeque ac H o f m a n n i i. Quid
de G a 1 1 i a n a dicarn , quid de M e s m e r i a-
na f ista olim adeo inclyta, per annorum dein-

ceps

C 7 )

ceps decurfum ncglecta, quin et fpreta, nuper-
rim.e iccrum renovata, celebrata, ima in fy^te-
ma fere redacta, et nunc de novo obfolescen-
te theoria? ludicec de his posteritas ; verum
enim vero a praeteritis li ad futura valeac con-
fequenda, neeiusdem, ac reliquae, forcis even-
tusqne parcicipes fianc, quam maxime vereor.

Mulco minus a me argumenti alicuius me-
dici defiderabitis elaboracam explicationem. In-
teriores enira fcientiae partes uc cognoscac,
eius folum referc, qui earn aliquando perfcru-
tari ec ad abdica eius facra penecrare cupic;
cuivis autem liceraruin arnand grata esfe pos-
func generalia. Haec uc inceiligancur, audito-
rem requirunt modice attendentem ; ilia vero uc
percipiantur, exquifitam postulant terminorum
artis cognitionem , quos fibi ^vindicat pertrac-
tanda fcientia. Quapropter confultius fore
arbitror, fi argumenrum orationis defurofero a
fcientiae cultore. Dicam ergo de vero Chi-
ritrgo.

Non diu vos morabor A. A. ! veri Chirurgi
difinitione. Ex lineamends noscitur ardfex.
Mecum modo vastum falutiferae artis campum
ingrediamini , ipfumque chirurgum in eum ex-
cur-

C 8 )

currcmcm attcnce obfervemus, quo modo fe
.r, obiccta investigct, obflacula removeat,
cr quae ad propofimm aut penincam, auc con-
clue nr, fedulo pertracccc, cc veri Chirurgi ha
bc-Limus imagincm.

Nc tamcn creel ; us A. A. ! ftudium et perfe-
vcrantiam ipfi fulliccrc; plurcs profccto, quam
fieri folct, Chirurgiae obfcrvarentur veri culco-
yes, fi Jaboris conilantia ad cos informandos ,
conftitucndos(]iic .'utticeret. Requiritur vcro,
Uti in caetcri.s artibus cc disciplinis omnibus,
ixa praccipue in mcdicis ac chirurgicis, ingc-
nium quoddam, quod ftudiis non comparatur,
,1 parcntibus non dcfertur, fed a natura gigni-
tur; (jiio (kficiencc cc percinacisfima voluntas,
cc opcimc ordinata disciplina, incurbacaque per-
R-vcrantia ac conftamia , irrita cvadunc: inge
nium , inquam , cliirurgicum, quod in crepun-
<1 i . iani luccc, animum modcracur, fludiis prae-
fult-c, praxin dcindc animac, manum dirigic,
vilmn acuic, in infoliris opcimam indicac vi-
am, in dufpcratis cucislinium pracbcc rcfugium:
quiil iiiulca? ingcnium divinum acque fublime,
quod chiiurgo omnibus in rebus adesc, five
, live doccac; five fcribac, five Joquatur;

live

c 9 5

five fanet, falvo integroque corpore; five illud
mutilet fanandi confilio.

Natura hoc ingenio chirurgico donatns, bo-
naque praeditus merroria, intellectu , imagina-
iione caeterisque mentis facuhatibus , non fo-
Jum in res pfaecipuas, quas ignorare htfiriiriem
ingenuum non decec, incumbic futurus nosccr
chirurgus; fed ec linguas cum ir.ormas, lati-
nam fcilicet graecamque, turn vero ac praeci*
pue excultiorum gentium hodfernas, naviccr
"atque accurate discit: non co quideni confilio,
ut Mithridatis indar viginti ec duas loquatur
linguas; fed uc iudicium fuurn acuar, mentis-
que vires evolvat atque exerceau, ut diverfa
artis invcstigandae nomina intelligat, eorumque
vim et etymologiam teneat: ut, boni quiciquid
antiqui de chirurgica discipiina excogitaverint,
fecerint vel fcripferint , ex fomibus ipfe hau-
rire posfic, ne in verba magistri Temper iurare
coactusfh, ncc pro novo invento habeat, quod
a remotisfimis inde temporibus excogitatum iuvn
fuerit confcriptumque; tandem ut artis chirur-
gicae apud diverfas genres progrcsfus mox per-
fpiciat, posfitque carere verd^.nibus e verfioni-
bns fi<-r?cTero faepius vel vitiofe prodeuncibus.

Sic

C 10 )

Sic igitur a natura donatus ingenio chirurgico
exercirataque mence iam praeditus, vulgarem
non ingreditur viam 5 verum ab iniu'o ftudio-
rum iam aurumat, multa fe fcire oportere qcam
primum ad Chirnrgiam excolcndam ipfe accedat.

Omnes fi digne explanare vellem doctrinas,
quibus mentem ornare cupit chirurgus noster,
totum , quo circumfcribor, tempus non fuffice-
ret: arcce adeo cum hac medendi pane con-
uectuntur omnes, uc nuila fit propemodum, qua
indigere posfe videatur. Quo itaque diutius in
.necesfariis vel praecipuis infiscere posfim, leyi-
ter modo eas attingam 9 quae n^fr<ctevT<##j dr
cuntur.

Quas inter primum locum fibi vindicant ma*
thematica ; ad haec tamquam ad matrem omni-
um disciplinarum mox noster fe convertit, uc
ab iis recce cogitare, accurate pbilofophari , et
acute iudicare discat; utque eorum inilar om-
nes praeiudicatas opiniones deponat futilesque
bypothefes, et ad compofita eruenda numquam
procedat, nifi fimpliciora perfpecta habeac.

Verum enim vero caute progreditur in appli*
candis ad viva animalium corpora matbefeos
piincipiis, ne ad exemplum Hallefii, mag-

ni-

nique Boerhaavii, quid perperam ftatuat,
neglecta animamium indole machemacicam com-
pucationem non admittance.

Corpus humanum, quod valde quidem com*
pofham rnachinam conltituic^ fi fabricam fpec*
ces , fimplicisfimam vero, fi diverfos, qiios
praedare potesc, mocus confideres, a plunbus
variisque circumdarur caufis, q.uae illins mocus
et actiones vel impedire , vel turbare, vel pla-
ne tollere posfunt.

In Mechanicis igitur noster fefe exercec, uc
partium, membrorurnque ufum finesque probe
discat, motuum leges perfpiciac, accionum vim
atque efficaciam , facultaresque organorum eru-
ac; uc e (lacu fano II quid recesferit, hoc cito
acque euro curare poslic: ad leges enim me-
chanicas luxata fuo rellituic o^:fa loco , fractaque
iungic, ad easdem necesfarias adhibec extenfio-
nes directas et oppoficas, fasciasque applicac ;
ex iis caufam intelJigic, quare musculi, pocen-
tiarum mechanicarum indar^ vim fuam plerum-
que in osfa exerceanc , ut in vectes certiae fpe-
ciei: quare quae in fe moventur, fuperficies li-
quore condnuo irrorantur diverfae nacurae diver-

fae-

iaeque quantiratis pro diverfis earundem fuper-
ficierum motubus diverfisque fupcrficiebus, quae
moventur. Quibus bene perfpectis, et verira-
tis arcore, quern marhefeos ftudiurn ei inculca-
vic, ductus, ad caereras Philofophiae naturalis
parres accedic inquirendas,

Etenim quarumcumque rertim a fnrnmo Dei
Nurrnneprogemtariim nihil profecco hocinmun*
do adfpecrabili eminentius, -nihil pulchrius esc
ac perfectius quam homo , qui in conrinua
ouinium ac fingulorum corporum catena fum-
nium conftituit annulum.

Humanum itaque corpus, uc pars naturae, fub-
iectum est iisdem legibus, quibus fubiecta func
reliqua , quibuscum intime coniuncturn e'sc , pro-
ducta a natura corpora; partes, quae illud con-
Itituunt, ab univerfali naturae lege non fece-
dunt; earum fubftantia iisdem gaudet qualitati-
bus, iisdem praedita est viribus, eosdem pro-
ducit efFectus, ac caetera omnia eiusmodi cor-
pora naturae. Proprietates itaque corporum a
natura ortorum , eofum vires, harutnque ef-
lectus, noster ut pernoscac % necesfe fore, ne-
mo est, qui dubitet.

Quid

C 13 )

Quid de Luce? omnium n,aturae virium for-
tasfe maxima, motu celerrima, maximeque dis-
perfa; an hanc cognoscere omiccac? Eiusne
motum negligat? Mirandasque eius proprieta-*
tes nonne eruat? Quomodo, quaefo, oculi
fecundum P 1 i n i u m todus corporis pretiofisfi-
mae partis, intricatisfimam pulcherrimamque
flrucruram : quomodo diverfarum eius camera-
rum ? humorum, quibus implentur: lends cris-
tallinae, qua feparantur, neglecca lucis inda*
gations, utilitatem incelligat ec actionem?
Quomodo vifus medeatur vitiis, quibus, quo
minus ad nervi opdci pulpofam pervenianc ex-
panfionem , lucis radii impediuntur?

Quod cum luce intime adeo coniunetum esc,
ad caloricum investigandum mox progredicur,
et eorum fententiam fpernens, qui cauterium
accuale a carnificibus invencum, nee, nifi pro
latronibus adhibendum enunciare non erubue-
runt, accuradus calorici five foluti* five cum
alio corpore coniuncti naturam examinac, recce
fuspicans non irricum in corpus humanum fo-
re effectum ftimuli cam validi , de cuius vi et
efficacia Hippocrates iam fcripfic. Quae
medicamenta non fananc , ferrum fana: , quae

fer.

,

f 14 )

ferrum non fanat, ignis fanat; quae ignis
non fanar, funt infanabilia." Nee diutius,
qnam adeo praevalere videt, quaeque continuo
etkinmim apud plebem , praevalere pergit , prae-
iudicata movecur opinione, qua cane et angue
peius aegri fugiunt fn'gus , nobileque hoc re-
medium e medicina fere profcribitur. quo five
exrerne applicaco, five interne fumto in diverfis
variisque vitiis fanandis praeftancius habemus
nihil.

Neque minorem , quam qua ufus fuit, en-
ram impendit noster, ad electricicatem investi-
gandam: fluidum iilud elastic'um, ubicumque
in orrnibus naturae corporibus plus minusve
ohvium, e quo omnium, quae exftanc in ter-
rafum orbe, eumve circumdanc , gravisfimorum
pbaenomenorum pendet harmonia atque expli-
caro, quod corpus nostrum penetrat, forma*
tionem eius fortasfe, vicalesque dirigic actiones*

I line ftrenue inquiric, quomodo vires eius
definiaritur, quomodo dirigancur, uc, quae fibi
relictae mortem eheu ! ec deilructionem nimis
frequenter minantur, tuto adhiberi queant ad
commodum generis humani: quot hodieque
incedunt , audiunc ec loquuncur, qui ince-

dcn-

C 15 )

dendi , audiendi , et loqaendi faculcarsm fine
electricitate adhibita in perpetuum amifisfetic j
Ad praeftantisfima itaque artis remedia electri-
citatem iure referendam esfe cum Haenic*
noscer cenfet.

Fluidum illud cotnpofitum, pellucen^, elas-'
ticum ec grave; quod cotum cerrarum cifddtn^
dac orbern; quidquid refpirat, alit; quidquid
vivic, fusdnet; horumque omnium cum faluti*
feris turn nocendbus condnuo impraegnacur
emanacionibus, ab eo negligi, muldplices illi-
us> proprietaces vecant. Aerem itaque atmos*
phericum, eius parces, proprietaces, motus,
vires, atque efTectus in corpus humanum dili
genter confiderat; quid ad refpirationem cort-
ducat; quid ad vicam fustinendam; quid ad fa-
nitatem confervandara ; quid ad morbos prodit-
Cendo^; quid ad eos fanandos valear.

Generalem Phyficam edoctus, nacuralem cor-
porum pertractat historiarn,

Conftantem primum et characterisdcam , quae
in omnibus a natura productis, vel et in cris-
tallifadone nietallornm , immutatae Temper ap-
parent, corporum figuram admiratur et natu*
ram, casque in corpore humano non minus

con

C i <* )

confanres fore, rcerito confidet* Quod eum
ita deinceps irtveniac, fortuitum quid in narura
nihil adrrirtit; omniaque, quae in corpore hu-
mano facca reperiuntur, ad certam a nacura de-
fin-'tamque fieri normam (ibi perfuadet. Na*
tura quippe humana ftads a Greacore Jegi-
bos finica, per fimilia individua fefe mulci-
plicans, omni cempore eadem , Tub iisdem
,, conditionibus ccdem Temper modo agit ac
^ pacicur." Aurea funt Gaubii naturae ob-
fervarioni fuperH-rucra verba. Agentis hinc vel
p ri-ntis naturae humanae, fi ad caufas adfcen-
dere neqticat detegendas , ftrenue ramen obfer-
vac phaenomena , uc , hac conflantia naturae
frctu*, ex praefcntibus futura praefagire valeat^
fol'disque fundamends fuperflruere discac prcn
gnofm.

Fosfilia deinceps chemice tractat, partes^
quibus componuntur , investigat , afEnitates ea-
rum inquiric, viresque praeferdm falutiferas:
ne postea medicamenta fervec , quae astucia ex-
cogitavefit, et credulnas celebraverit; nee ea
condemnet , quorum utilitatem ratio indicave-
fit, ufusque comprobaverit.

Virides ingreditur cainpos, priraum imrnen-

fum

c 77 :>

fum obfervarurus vegetabilium regnum attente
diverfas examinat plaatas, earumque vicani , na-
curam , et effectum in atmosphaeram , in homi-
nem: viresque inde medicatrices aoc nocences
efficit. .

Tandem fe confert ad incolas terrarum^ ae-
ris ec aquarum; eorum corporum explorac
jftructuram, functiones, mocus; aifccciones di-
verfas, quibus apca funt, morbos, quibus a(fi-
ci posfunt, ec medicamenta , quorum ufum na-
tura eos docuit: homo quippe, licet cum rota
narura coniunctus , arccisfime tamen connect!-
.tur cum regno animali. Brutorum anacomiam
hinc eoftudiofius excolit, ut , quie a Clarisfimo
-Bleu land data func, praeceptorurn memor,
fedula brutorum comparacione ex analo^ia de*
ducat, quod in vivo corpora humano perfpi-
cere fit immane.

Alio confilio IlJustrisfimi Galvani discipu-
lus denudarum ranae musculum fortuito actin-
git apice ferreo, mox eum fe contrahere videt;
praeceptoris advocat uxorem , ei indicat reper-
turn, et nova in organico corpore animali mag-
ni anatomici Iralici industrid prodit propriecas.

Incerca diu de digestionis funcdone manec
B dis-

disciplina; fo tiles hypothefes fundamentum con-
ftitunnt, cui fuperitruitur opinionis aedificium:
"nascitur Spallanzani , in abditis naturam bruto-
rum perfequitur visceribus; arcannm detect,
elegamisfimeque excogitata coccionis, putre-
factionis, fcrmentacionis, criturationisque rae-
chanicae rule theoria.

Sed non folum , uc ftructuram, proprietates,
functionesque corporis humani penicus inves-
tigec, ad brutorum animantium corpora disfe-
canda confugic noster; verum viva quoque ea
fuis fubiicic cruentis experimentis^ uc in iis ex-
periatur propofiras novas operationes chirur-
gicas, antequam in homine inftuuat illas.

Primum ica inanimalibus lllustrisfimus Cam-
per fectionera Synchondrofeos pubis infli-
tuic, uc comprobaret, vel refntarec fententiara
ab operationis invencore, perfpicacisfimo S i-
gault, prolatam: votis refpondec eiFectus ,
propiusque eo ad perfectionem accedere vide-
tur obftetricia ars; quam dolendum nee ratio-
nem neque nfum ex oinni parte ad hunc us-
que diem affirmasfe utilitatem!

Non Temper leraiia fortuna demonftrac ve
ficae urinariae vulnera; experimenta in anima-

li-

libus vivis obfervara affirmanc^ et
fwk ogvinio, aliquaqdo ncte opdi>no CIHT>
qesfu in veficam urinariaai mtrare posfe cuhr$
chirar^ico:; abhinc diverfae proponuniciir- Hcho-
to-miae method! ; H i p pac r a cis improbacuf
auccoriras; ec nova eaque falucifera operaciong
locupletacai- chirurgtca ars. O C e 1 f e ! C h e-
felden! Le Cat! Douglas! Maraud!
Viri de hurnanhate optime mcrici! feinper ha
nominaque vescra, laudesque nianebunr.
in actis nosrrae annalibus. Quit*
e tram in errores vestros grato animo fuos pos>
terkas coniicit ocul-os. Quibus vos incicati
fuistis, nobiliores profecto faerunt fenfus,
humanioresque iis, quos dexcerrimus noster
profesfus-fuic Clarisflmns Rau, qui, dum fe
gloriatur in mille quingentis quadraginca fep-
tem ho,raiiiib-us , felice omine, calculum e vefic^
.urinana per fectionena aFtificiofe extraxisfe >
operatioms raeth.odum non communicavic.

Yerum quaravis ucilis fie, quamvis necesfarla
quoqiie anaconwa coraparaca vera chirurgo, pru-
dencer tam^n proc^dit in decectis ad corpon>
huniani vivi cognicjpnem applicandis, praeci-
ratipne habica operationum cruentarum chi-
B a i;ur

C 2 ")

rnrgicarum : ogitur enim vira humana, quam
nostrum est fervare. Multae qnippe operatio-
nes chirurgicae Optimo cum fuccesfu in ani-
maiibus brutis infliruuntur , quae in homine fi-
ne vitae periculo inflitui neqneunr. A bruto
animali toco coelo differc homo, inter fe licet
multum conveniant corporum fubftanciae. Cru-
delisfjmas animal patienter fubit operationes
chirurgicas, ut operatoris manum etiam lambac
corpus ipfius disfecantem , dividentem , dilace-
rantem immaniter : cesfante dolore cesfat ec
ipfa doloris roemoria: praeterito non afficitur;
fruitur praefente ; de future non angicur. Ho*
mini contra esc animus, qui magnum in ipfius
corpus exercec imperium, cuiusque acciones
multum valent in corporis affecciones cum fanas
rum morbofas: hinc cruentae operationis,
quae ipfi, uc in fanitatem reflituatur , fubeunda
brevi est, denundacione vehementer perturbatur
homo; mutilationis cogiratio ei fit ingrata;
praeterito ingemescit; conterrecur praefente;
horrescic futurum, et corpus continuis animi
exngitationibus plerumque fuccumbit.

Tota examinata natura , corporumque pro-
prietatibus , viribus, et efTecdbus nexuque com-

mu*

muni, qtio omnia nrctisfime inter fe connectun-
tur, adiumentorum , quibus ucicur natura, fini-
plicitatem explorat, eamque curiofe obfervac.
Quam cum videat univerfalem ec conftantem
cc potentisfimam , ut earn fequatur in omnibus
fuis operationibus chirurgicis , operam navac.
Amotis igiuir, quae fanationem impedire pos*.
finc v parce adhibec inedicamenta: ipfi quippe^
fibi plerumque fufHcic nacura, fi modo conti-
ncatur, ne luxuriofe agar. Nuilum umquam in-
jfigni copia unguenrorum, emplaflrorum , aqua-
rum fimiliumque fanatur vulnus, nee folidnm
redditur fractum os. ^d eandem fimplicitacis
norrnam fuas condruic fascias, ubi (implex ei
fufficit fascia, vel unus cunaniculus, numquaiil
applicac vel plures vel compoficiores. Di^ico
quamdia concedkur aditus, ad inftrumenca,
remocis ab oculo explorandis dedinata, confu-.
git numquam; nee umquam, manus fi fufficit, r
ad operationes fuas perficiendas chirurgicas ad-
hibet inflrumenta: manu enim perficitur opera-
do, non vero inftrumemis , quae ea dirignntur.
Qaodii vero nihilominus adhibenda tint, (im-
plex compofico praefert ;eorum numerum,quo.id
eius fieri potest, minuit, reiiciens ea, quae ela-
te*

C

rerisope moventur, qiiorumqne vis, foluto ela*
cere, nee deierminari ab eo, nee coerceri porestv
Etenim quodcumque prudtnschirurgus adhibet,
temper ipFe regie, fnftrumemum , nee quidquarn
fonunae relinquens fibi caver ab incerto.
Excuho iam ingenio disciplinis , quarum
utilitacem et efFectum in fuam arcern praevidic ,
ad ipfum (hidium chirurgicum fe noster accia*-
git. Ubinam vero ingrediecnr latisfimum , quera
fibi apermm videc, carapum? Haefitec iile,
qui lacraliptamtn , circuJarorum , ton forum in*
ftar omnem theoriam fpernens, morbos ad ean-
dem normam tractat omnes, omnibus idem
habet remedium , ec partium plane ignorans
Cum ftructuram turn actionem afFectionemque ,
nihilque iudicio valetis , ita curat, ut curari a
fnagiscro vidit: exrendic in Fracturas ; inungit in
ulcera; aperit abscesfus, Fanatque, fi ita Fe-
fac benigna natura. Non haefitac nosrer ; nee
mirum. Plus femel in noFocomiis adFuit, ubi
niulrj, eheu niniis Fero! convenerant medicinam
petimri morbis, qui a medicastris partium aF-
fecrarnm ilructuram , earumque actiones igno-
r^n :bus male tractati, nulla Fanari arte potcranc.
Plus Femel infignem doluic mutilorum nume-

rum,

rum, quos rare offendit, quosque, dummoda
bene rractati fuisfent , ibi non fuisfet offenfurus,
Quin etiam in ipiis deformibus osfibus, tacitis
illis horridisque monumentis, . edacis temporis
vi maioribus, inque osftiariis ubique obviis$
fordidae ciusdem ignorantiae contemplatur tes*
timonia. Anatomiae hinc primum navac ope*
yam. Sedulo ea frequentac loca, ubi in moiv
tuorum reliquiis fapiencer adeo compolkacprpo-
ris human! ftruccura demonftracur ac docetufy
Nullum fe ipfum in disfecandis cadaveribus ex-
ercendi negligic opportunicafem. Ipfe oculis
bene videre cupic, uc recce perdiscac: ipfe dis^
fecare defrderac, uc cercius eo fuccedanc cona-
mina, dexteritacemque fibi comparec, quae aliq
modo nee cornparatur , nee manui medena de
esfe licet. Nature .quippe Temper fibi conflac f
frequenter ab ea fecedic homo, praeferdm ta-
bulis partes corporis human! exhibencibus,
quae, raro fideles, opinionem testancur praeiu-
dicatam.

Non tamen diu incimae abdicaeque immo-
racur partium (trucrurae inquirendae. CurioiiT
tacis esc molitio; parum udlicatis afFerc.chi*
rurgo. Quum vero adeo claras in anacomicis

hoc

C 24 )

hoc pacro fibi acquifiverit notioncs, ut per
cutcm , qua tegumur parres corporis humani ,
tarn clare tarn discincte imagination! ipfius ap-
pareant omnes, ac fi denudacae apercaeque ocu-
lis esfenc expolitae, fructuofe turn, memoriae
iuvandae caufa,ad tabulas nonnumquam con-
fbgit anaromjcas, ancea inuciies , imo nocivas,
quod prava relinquunc cogicationum vestigia ,
Spfa vcricate dein non delenda. Nee umquam
bruris rurpibusque exponetur erroribus, in quos
mcdicorum Parens, magnus Hippocrates,
incidit, quum in capitis vulnere, cranio denu-
dato, naturalem osfium futuram pro fractura
haberet. Errores excufandi in patre medicinae,
quum anatomica ars nulla esfec, vicuperandi ve-
ro, iir.o puniendi in hoc nostro omni doctri-
tiae genere abundante faeculo.

Phyliologiam deinceps pertractat. Quid
enim fine phyfiologia prodesfet ei anatomia?
Arida foret fcientia nullius utiliratis. Quo-
modo enim intumescentis in ranula glandulae
fubmaxillaris dignoscet naturam, qui perfpec-
turn non habet, glandulas fubmaxilJares con-
tinuo fecernere Jiquorem , qui mediante meai-
brauofo fub lingua aperto canali excerni^

. tur,

eur, quiqtie, impedita a claufo canali excre-
tione , in ghndula fe cumulut, eamque intu-
mescere ec Tub maxilla prominpre facie? Qao-
modo ex animi perfuafione de tlatu vuhieris
five Jetali five minore pronunciare poceric,
phyfiologiam fi corporis huimni ne^lexerit?

Verum enim vero A. A ! ne putecis Tola ana*
tomia folaque phyfiologia fuam nostrum chirur-
gum concinere perquifitionem. Mulra enim
fui furoris non raro morbi relinquunc ves-
tigia, confpicua in mutatis partium proprje?
tatibus, iitu, nexu ac functione. Pathologi-
cam itaque ad exemplum Clarisfimi Bon-
net, Morgagni, Lieutaud, Camper;
Bichac, inquiric anatomiam , ut ea discan
quid valeat natura in morbis, in aifectioni-
bus, inque vulneribus, modumque incelligat,
quo optime ipfa fanec, fervet , expediat. Ab*
dominis ita tegumentorum internae fuperficiei
affixa tenet intestini vulnerati labia , ut cum. ea
concrescant: fanandi hoc natura utitur modo ;
jn cadaveribus noster detexit arcanum, fimulque
convincitur. omnium in corpore humano osfi-
um fraccuras, rite traccatas, optime fanari pos-

fe,

fc, pacellam pcrinde ac olccranon , costam
periride ac colluni osfis fcmoris.

Bafin nunc ilbi pofuit folidam* cui reliqua
incumbac fcientia , quae de chirurgla nostrtf
fuperest perfcrutanda. Immenfo, qui ei Iterum
patet,, non dererretur chirurgiae campo. Hi-
Jari animo etim ingredituf , confidens obfcuri-
ratem, quae mulca in eo obtiubilar, ordine
disfipari, difficukacem perfeverantia vinci posfe*

Primuni idcirco morbos inv^stigat, qui ip-
fam parcem afficiunt, dein qui organa corripi-
unt, eorumque functiones perturbant vel de^
km. Horum omnium naturanv et differentias^
cjualescunque fine, attente perfcrutacur ; canfa^
dcinde obfervat; fedGaubii nionltu Cavct,na
ultra 5 quam ex ufu est, aut Albtilius quam ve-
rius, illud fcrdtinium excrceat^ nee extra
fpfiaeram naturae viriuni evagetdr. Inde ad
ultimas metaphyficas, primasve phyficas nort
adfcendir. Mulcos quippe in corpcre humanO
yidemus tffcctus , quorum priina caufa nos la*
tet, latebitque perpetuo. Quae* quaefo, est
cnufa , quae infantis in utero materno ad hue*
dum inclufi fisfum facie labium fuperius, nee

urn-

tltnquarti fere inferius? A^noscamns ignoranti-
am noscram, mcdeamur huic procreatricis na-
turae vitio, nee progrediamur ultra.

Sedulo porro noscer in morborum inqui-
rit fymptomata, fola quippe quae morbum
declarant, ad nacuram eius ' bene discinguert-*
dam conducunt, exitumque indicant cum ieli-
cem , turn infelicem, turn mox initancesn, turn
remotum.

Praediceiidi hinc rationem divinam merito ;
A 1 p i n u s vocavit Mediciriae partem ,' cjua'S '
aegrotos vel morituros , vd fanftatem recupe- '
raturos antea praenoscere do'Cet, atque praedi-
cere ; cuiusquc et G a 1 e n n s , 'qui post M i p-
pocratem liiaxime in ea inclatuit, cum ;Vfe* v .
diets turn aegrotis utilicatcm praedicavit, eius-
que certitudineni fcriptis fuis comprobavit.

Caute tamen procedit noster, ut omnia,
quae plurima non nro , diverfaeque origitt^ in
trtio eodernque morbo appareant, a fe invicem.
distinguere bene discat; quat s que ad mdolem
morbi pertineant ab accsfdendbus feprrare va-
leat. Ha^c enim accurata distinctio poscea ei
maximi quoque res momenti erit ad renuncia-
donem iuridicam , eoque magis cum a ftstu

na*

nnturali recesfus non Temper omnis fit morbo-
fus; mulca enim ciusmodi recesfuum proilanc
exempla, quae ne minimum quidem durance vita
oeconomiam turbantia , ante mortem baud fu-
fpicari quis potest. Ita mediastinum et dia-
phragma utrumque fruscra in cadavere qnodam
quaefivic D i erne rb roe k. ha doctisfimus
Fournier in milicis gladio extincd optima
conformato et musculofo cadavere cor obfer-
vavic in dextro lacere, in finistro hepar. Ita de
mum eruditisfimum Morgagni multa alia
eiusmadi refert anomala, quae ad fingulorum
hpminum fan i tare in pertinere videntur, et re
vera pertinent, quibus nifi attendat chirurgus ,
gravibus. faepe exponatur erroribus.

Reliqua noster eadem diiigentia ac perfeve*
rantia .perfcrutari pergit vitia, quaenam fint,
quove modo nabis fe offerant, aut ofFerrc pos-
finr, ne fluidorum quidem vitiis exceptis, quo-
rum cognitionsm , vulgo * licet ad medicinam
rpagis pertinere credatur, quam ad chirurgiam,
non tamen negligendam esfe, noster fibi habec
perfuafum, quum eorum alia affectionum chi-
ruriricaram esfe videac fcquelas, alia caofas.

l)olendum profecto in eadcm adhucdum

prae-

praeiudicata opinione illiterates nostrates ver-
fari chirurgos, qui putant ad fuum propofitumf
nihil conferre pachologiam fie dictam internam,
fibique fads esfe doctrinae, dummodo, quibus'
manu fit medendum , morbos noscant. O va->
nam opinionem ! quae ad rite tractandam artemJ
cam falutarem, quam est chirurgica, penitus
aditum claudit, quaque adhucdum quotidie toe
externe confpicuae manu Tola follicitantur af-
fectiones, quae manu fola fanari nequeunt.

Ad finem usque noster indicato modo om-
nium percurrit affeccionum chirurgicarum im*
menfum campum; omnia eodem ordine inV
quifivit, omnia eadem diligentia ec attentione
obfervavit, eademque perfeverantia investigavic.
Nunc etiam quae ei in eo celabant obiecta,
pulfae funt tencbrae, et, qua in co penitus
obducebamur, depulfa nebula.

Clare nunc fuos in percurfum her retrorfum
vercit oculos; fecurus in eo eius fuit incesfus,
indelebiles hinc adeo perfpectorum in animo
inhaerent imagines, ut numquam, eadem fi for-
te fortuna ei alibi obiiciat, mox non perfpi*
eiat et eorum naturam, et caufas, et fequel-as.
Sed quid theoretica nostro prodtsfec Tola ar-

tis

chirurgicae eruditio? quomodo (quotf fcili*
eius est) curarec morbos, eosve fanaret,
pracveniret , quura praeter morborum na-
, decurfum er exicum rcliqua negligeret?
quibvjs, quaefo.' naturani exuberantem , torpen^
tern, veJ line via et ratione agentem refrae-.
nen, incicet, vcl corrigac : quum ignorec me-v
dr.; , quae cura diverfis iscis congruunc? Haec
feorlim nunc c?o0frderat, eorum naturam inves*
tigat, propriecatcs perfequittir, agendique mo-
des diverfos 'obfervat, uc, data occafione, op-
tima feligac, nocencia aut inucilia reiiciac, una-^
que perfpectura habeat , quid externe applicata
praeflare do beam, quid interne fumta praeftare
po^finr, quid in unoquoque vulgo efficiani;
aegr o , quid aliquando in fingulari : ne pro*
iniscue postea , quando manu medicinam faciac, ;
concraria ilbi invicem adhibeat, . nee eoruiu
inn! timeline vires tur-bet naturae raedicatrices
coniervatricesque : neve complicationem cum
niorbp interno fomniet, quod medicamenti ex-
terne applicati escefFectus: quot diarrhaeae ab
externa aloes applicatione! quot dolores colici
ab inconficlerato faturninorum externo ufu I
Quot llranguriae a veficatoriis !

Quan-

Qnando penfcus nunc tenet, quo pacto haec
omnia fefe hahere fgJeant, ac fianc, cqnq (fa-
mum, nee priiis, omnqs intendit nerves in ip-
fam praxin chirurgiae.

Atqui vero cum in plerorumque morbpruni
externorum curaciope, uc applicaca retmearuur,
repofira concineanrur , a vulnere aer arqe^tur^
quin ipfa, cru0nca operacio avertacur, fasciae re-
qnirancur, quoddip fe in enrum applicatione ex;-
ercet , five in vivis, five in mortuis; five in ($-
nis, five in aegris; five eciam in ipfis huic pro~
pofico qonfectis machiqis* uc, hog modo, op-
porcunam Obi , exercitatione Tola comparandam ,
contrahac dexiericatem , quae in ards profesfio^
ne ad morborum externormn curadpnem ,
minus fere emolument? confere , quam ipfa
dicio. Multi qqippe morbi, folis fasciis rit^
applicads, profliga.nrur, mukos contra aegros^
nimis negligenter, vel plane non deligatos,
offendimus mucilatos, quin occifos.

Chirurgica disciplina fie tota explorata, ul-
timam noster fponte quafi et gradatim attingic
41:udii partem , earn fcilicec, quae inftrumenco
rum ufum fpectat. Etenim mulcis mcderi di-
dicit raorbis folo mcdicamentorum excerno qfu,

mul-

C 3* )

multis aliis, rnanu, five Tola, five iusta fascia*
rum application adiura; verum cnim vero
resrant non pauci, ad quos nee medicarw nta ,
nee inermis maws, nee fasciae quidquam va-
lent, qu'"que fanari nequeunt, fine inftrumcnto*
rum, ftructura, accione atque ufu diverforum
auxilio.

Hortim itaque, maxime ufualium, attente
primum examinat ftructuram. Eorum deinceps
inquirit acrionem, vim, ec effectum, tandem*
que diverfa, ut iis adhibendis adfuescat, identi-
dem ipfe tractat omnia. Ut autem eo melius
fuccedat propofitum, eorum ftrenue lectitat
fcripra, qui, ipfi chirurgi , in hac chirurgiae
parre excelluerunt, optimaque de ilia dederunt
praecepta. Quibus porro lectionibus eorum
Ufus in cadavere demonftratur, iis adesfe num-
quam negligit: quodfi vero in vivis eorum ufum
gravitas morbi necesfarium reddiderit, huic eti-
am medelae application!* adesfe, femper ardet,
ut, fi ipfi deinceps impofita tit necesfitas cru-
entam indituendi operationem , fanguinis fluen*
tis et vifui, et odori, et vapori iamiam adfue-
tns , ad dictum Celfi: animo fit intrepidus,
immifericors fie, ut fanare velic eum, quern

C 33 )

)? accepic, non uc clamore eius motus* vel
magis, quam res defiderat, properec, vei
minus, quam necesfe esc, fecec, perinde fa-
>, ciac omnia , ac 11 nullias ex vagicibus alee*
rius affectus oriacur."

Quotidie porro et frequenter fe fpfe in ea*
davere exercec. Omnes in eo diverfas efficic
operationes, alias cum aliis comparac: quodft
vero pJures ad unius eiusdemque morbi fana-
tionem propoficae fine mechodi operand! , acute
ex his ac docce feligic , quae ei optima vide-
tur, feleetam dein prae aliis exercec, probe
confcius, frequentius exercicacam, aliis licet
diiriciliorem, ei camen opcime fuccedere, cui
adfueveriu

Verum.A. A,! ne cfedaeis Jdcirco, qui
optime inftituere noscac operaciones chiruf*
gicas, optimum hunc fore chirurgum. Cru*
^ncae quaecumque operaciones cbirurgicae ul*
timum noscrae arcis conflicuunc refugium, ad
quod nifi in fummis angusciis, confugere licet
numquam. Eas ergo, qui vel evicare, vel
praevenire fciat, ad abdica chirurgiae irteerius
profecto penecravic, quam qui dextre eas ac
tuco inflicuere queac,

c ike

C 34 J

Hac racione eruditus in civitatem fe confert
chirurgus, ut, cui a natura desdnatus fuic,
qnamque fibi ftudiis et perfeverancia compara-
vit, artis fciendam, communi omnium bono
impendat, Sed quomodo, quern fibi propofu-
ic, fcopum ardnget, chirurgiae licet peritisfi-
nius , corporisque faculcatibus necesfariis in-
Urucrus, qui vitiis, quae ingenuus quisque re^
probac, fe conraminavir, iisve adhucdum esc
decHtns : auc cuius mores rudes adeo funt et
inurbani , uc familiaritatem cum eo comrahe-
re nemo facile optec , eiqae carisfima fibi (fa-
nitacem dico ec vitam), credere quisque nolit?

Mulcis igimr praeter eruditionem dexteri-
tare mque chirurg'cam nostro chirurgo opus esc
virtu ri bus, animique dodbus, qui bus civium
Cbi conciliet benevolentiam , in honore ab iis
babearur, fibique amorem er fiduciam compa-
rer: nam, ut praeclare fcriprum est a Tullio,
qui fummum bonum inftituic, ut nihil habeat
cum vircuce coniunctum, idque fin's commodis,
non honescace meticur, hie neque am'citi-
am colere posfic, nee iuftiiiam, nee liberalita-
tem.

Verum enim vero, relrgione quae praeflanti*

or

C 35 )

or virtus, quae fublimior, quae necesfaria ma*
gis chirurgo? Cui dum artein faciat, plus fe-
rn el , uc hominum modeste perpeciatur iniufti-
tiam , iniuriam invid'amque, ad hanc religio-
nem confugiendum eric. Haec eius conamini-
bus, nobilibusque propofuis addit vires* Hacc
quando , deficieme arte chirurgica , onmique
humano auxilio, aliud ipfi nihil fupercsc, quara
eiusmodi iniferos Deo commictere^ haec ipiius
animum incendit, uc eos ad hunc Deum cam-
quani ad ultimum refugium, ultimam fpcni,
ttlcimtimque folacium confugere adhortccur.

Sed quam noster proficecur, liberalis esc re-
ligio* Ecenim ubique, quam Invesdgavk, ipfa
eum na.cura Deum docuic fumme potentem,
univerfae rerum naturae Procreacorem , omni-
umque, qur exfticcrunt, existunc, auc poscea
exiscenc, hominum patrem communem, opci*
mum, bcnevolencisfi:num. Hinc, cum in an*
gusriis iscis , quae indancem mortem indicanc,
aegri verfantur, cempestive eos pcriculum mo*
net, uc ad fuum , cui quisque credit, Deum
finguli fe conferre qucant, ricibusque eum ec
ceremoniis placare, quas uniuscuiusque fere re-

C 2 U-

JfgK>; quibus etiam, ita fires poscic, reveren-
ter adesfe, ncc vcretur, neque erubescit.

In prpxi licet noster, qualem Celfus chi-
rur'Tnm IV.ruit, immifericors fit, istam tamen
t. Tiuxime abhorrec inclementiam , quam

sfiecram Pfeudo- chirurgi quam plurimi, om-
nes a fe putantes alienos esfe anirni afFeccus
mites facilesque, feque eo magis in officio
praefhre, quo magis aegros crucient, velli-
cent , vexencve.

IIuiTianus contra utique est noster, et mife-
ricors , nee umquam , ne in praxi eciam, om-
nem deponit commiferationem, Quod (3 enini
eum omnino imraifericordem facias, nae eum
nobilisfimo; prives afFectu, quo briua antecellit
homo animantia.

Mine, anis profesfione iis licet iam asfue-
tus, numquam tamen miferias alteritis contem-
plari potest, quin multum iis ipfe condoleat.
Qnidquid efficiat, ne aegrorum inutiliter auge-
ac dolores, provide Temper cavet. Padenter
eornm audit quaerelas, prompteque iis occur-
rit. Ast qn^ndo urget necesfiras, ut, manum
operi admoveac, tune perfeveramer agit, ec

age-

( 37 )

agere ad finem usque pergit, perinde ac fi,
quidquid a propofito eins alienum fe coram
contingac, nee videac, neque audiat, O-unes*
que, quamumvis increscam dolores, nihilomi*
nus, hac difficili bora, fupprimic animi affectus.
Timiditatis enim magis, quam virtucis , niinia
animi adfectio foret indicium.

Quidquid porro, cum in praxi, turn in toto
vitae inftituto, faciac, prudenrer facie; agitur
enim de fanitate , de vita hominum, quas le-
viter tractare non decec; agicur de proprio ho-
nore et fama, quas negligere indignuai.

Hinc, quae in morborum cura quid valeant,
horum fanacionem vel impedianr, vel iuvent,
exitumve reddant facilem, vel difficilem, faus'
turn, vel infaustum > cercura , vel incertum,
cuncca bene atcendir , fcrutatur, perpendit, an-
tequam medendi methodum feligac, feleccam
muter, leniori renunciec, violcnciorem adhibear,
exftumve praefagiac.

EC licec medicorum non pnuci, propriae
confcii ignoramiae, rioscro perinde quo vivi-
rntis cempore, nc quo vixic Profper Alpinus,
omnes fere, acutis moi*bis correptos, fine dis-
crimine, valde periculofos renuncienc air, mo-

ri-

C 33 )

rituros pracdicant, ut eorum faniae ac honor!
faveat qualiscumque denium exitus: agyrdcam
hanc noster, ut mediocriratis vile reftigium,
ncgligic medicinam, praefertque flbi , verum di-
cenJo, parum honoris, parum gloriae, parum
lucii conciliare, quam in vita confcientia, ae-
grotis, cognatis , auc aditantibus inanem in-
curcre terrorem. ,

Nee minori opus esc padenda, ut, quam
ratione fusceperit, fortker perfequatur curam,
etiamii ad votum in inkio hacc niinus fucca^
dar, ipfumque, aegrorum indocijitas, cognato-
rum intcrcesiio, amicorum iudicia , a recce via
trahere tentent: tuin etiam, uc, quae ard$
proiesfionem comitantur vel fequunrur, ferre
qucat rnolestias, ac indignas hominum ingra*
torum fentendas, ut denique, perennem va-
namque exandire posfit , turn decumbencium f
turn adilantium loquacitarem , quae tones ad
aegrorum Jectulos medicorum aures tundunt.

H i p p o c r a t i c i jurisiurandi : quae vero
, inter curar;dum, aut etiam medicinam minime
faciens . in communi bominum vita, vel vi
dero vel audivero, quae minime in vulgus
f> eflerri oporteac, ea arcana esfe racqs,. Clebo."

Hip-

< 39 )

H i p p o c r a t i c i , inquam , huius iurisiuran*
di fempcr inenior, eique pietare adMccus, re-
ligiofe tcnec. Plurima enim, officii caufa, tarn
corporea quam domescica mala videbie, dece-
get, fibive credica accipiec, quae fi aperra fie>-
rent, accum esc de honore, dequiere, quin de
ipfa profperirace torius domus. Quidquid ira-
que eiusmodi viderit , aut acceperic, alco ii>
volvit filencio, ne fidem fallac, nee noccac,
ubi prodesfe cupiar.

Didorum praeterea potentiorumqtie favorem ,
neque turpi obfervadone, nee fimulaca comi*
tare, auc compoilto vultu, indignisve chiruN
go officiis (ibi comparare conacur.

IVlulco minus pauperiores, auc plebeios de-
fpicic, eosve acerba repcliic aspericate. Cuius-
vis fine ordhr-s, cuiusvis condidonis, praeci-
pue fi aegrotenc, opemque eius petanc, co-
miter acque urbane accipic. Sive panperes
fine, five divices ; five inftmae, five fii.nmae
condicionis homines; ucrisque eadesn dili^encia
opiculacur, ucrosque eadem humanicace traccac
ec curat, iuvat ec confolarur. Omnes enim Oeus
procreavic, ec quoaiodo, falva religione , in

mu-

C 40 )

muneris profesfione, agnoscere posfit homi-
num discrhnen, quod morbi gravitate non in-
dicatur?

Denique afFabilem fe omnibus praeftat, at-
que urbanum. Ast non talem , qualem in vi-
ta communi frequenter dicunc, fed veram nos-
-ter obfervat urbanitatem. Falfam iscam ntque
indignam comtemnit, qua alia dicimus ac fcn-
timus, aMter nos gerimus ac debemus, virtucis
ftudiofi ; qua, idem hodie cum altero laudamus;
quod eras cum altero vimperabimus; oinnium-
que, qui nobis prodesfe posfint, et ineptiis cdu-
lamur, quin etiam vitiis; verbo dicam, qua, fi
modo fcopum atringamus, Jucrumque faciamus,
omnibus placere copimus , fexui praefertim
fequiori , cui haec facilitas tantopere placet,
-quique tantum valet ad medicorum, aut chirur-
gcrum fairam percelebrandam. Procul a nos-
tro eiusmodi urbanitas, quae, licet ipfd fae-
pe fcienti.1 utilior nperiatur, hominem depri-
mir, literarnm amorem exilinguit, omnisque
generis favet vitiis. Procul a nostro chirur-
go , quod inde ipfi redundaret , commodum
Ct lucrum, fama ct gloria , fides et auctoritas.

Quam

c 4- ;

Qnam vero noster adhibet, urbanitas in ma-
rum confistit fuavitate, in vicae honescate, in
ftudio, quiqui fine, miferis fuccurrendi. Tan-
dem in animi facilitate , fefe accommqdandi acj
omnia, dummodo tint nee inhonesca, nee der
fornna, neque turpia.

His * qnas in vero chirurgo exhibuimus,
animi facultatibus addi posfent multa de gene-
rofa devotione, qua omnibus muneris fui, urut
difficilibus, fnngitur officiis ; feque, fuccurren-
di ac fervandi defiderio incitatum , maximo ex-
ponit periculo, quin ipfo mortis mecu non de-
terretur, quo minus, aeque cranquille, aeque
placide artem exercec, mediis in contagiofis lo-
cis, mediisque in armis. Miika etiam prefer-
re posfem de animi affectibus, corporisque
facultatibus, quibus noster vulgari chirurgo an-
tecellic; fed nimis iam excurric oratio , nimis
; diu dilectisfimi mihi argument! pertractatio
exequi me officia retardavic, quae postulat diei
.folemnitas, exigitque grati animi fenfus.

Immortaies itaque primum hie publice ago
gratias ferenisfimo Regi , cui ad fplendidisfl-
mum hoc tancorum virorum collegium ex im-

pro-

( 42 )

provifo me adfcribere placuit, fummumque in
me , maximeque defideratum mihi conferre ho-
norem. Quo igicur infigni commotus favore,
omncs ingenii facultares, viresque corporeas
ornnes impendere ad rogum usque nondefinam,
IK, quae mihi imponic rounus, officia fideliter
exequar, rebusque magis quam vcrbis, quos
hac hora coraro frequenci hac ac fplendida
^oncione pronuncio, animi fenfus confirmem
gratisfimos.

Eodem cum grato animi affectu ad vos ac-

cedo, Amplisfimi huius Academiae Curatores !

Quorum fapienciae, ingenuitati, ac Jirerarum,

ftudiique amori, gloriae ac increment! ran-

turn illustris haec debec fcienciae vinutumque

omnium fedes: ad vos accedo, Viri Generofis-

iimi ! qui in diverfo rerum flatu , viraeque meae

diverfa conditione apertisfimis benevolentiae ves

trae , hurnanitatisque documentis me ornare non

dedignati estis, votisque meis ac defideriis fa-

vistis. Imo, quid disfimulem? hoc rnunere^

in hac Academia, in hac urbe, omnem meam

expletam video fpem ec exfpeccarionem. Ete-

nim ob honorificam hanc (lationcm, (ignorare

non potescis, Viri Periiluscres !) ante duode-

ciiiu

C 43 )

cfm, ec quod exciirric, annos, fponte et Iu-
benter, non minus honorificam, auc fplendi-
dam vocationem fcqui recufavi, quam in lllus-
tri Frifiorum Academia, qui eo cempore re-
bus Aeademicis praeerac, mihi obtulic. Ob
eandem hanc Jlationem postea, ne per horam
quidcm , dubius hacfi , benevolis Clarisfimi
Machiae van Geu.ns, Praeceptoris mihi
dilectisfimi , refistere propoficis, quum vacuam
Clarisfimi van M aan en decesfu relictam , in
Illustri Harderviccna Academia cathedrarn, mihi
ultro obculir. Nunc ergo gaudeo (profited non
erubesco) quum, quod diu exfpecraveram , mihi
concesfum videam munus. Praecipus vero hae
nova dignirate laetor, quod ea ipfa naccus fum
occafionem, vobis, Viri Amplisfimi! pro mi-
rificis vestris in me collatis bcneficiis, animum
-gracisfimum profirendi, quorum me numquara
non memorcm futurum , omnesque me vires t
induscriam et (India eo impenfurum, un ne ex-
fpcctarionis , quam de me concepistis , umquam
vos poeniteat, fpondeo, promicto, polliceor.
Faxic Deus, ut ad Academiae faJiuem, li-
rerarum incrementum, omniumque proborum

lae-

( 44 )

laetitiain , vos diu confervet incolumes, ime*
gros bcacosque.

Ad vos autem, omni eruditionis genere in-
fignes , Profesfores Clnrisfimi ! accedens , quo
vos alloquar fermone? Per annorum feriem be*
nevolenda me complexi escis, humaniter do-
culscis, amicitia ornastis, aliaque muJta in me
cnmulastis beneficia , nimia profecto , quam
uc verbis exprimere queam. Padamini, quae-
fo , Viri Clarisfimi! cum, quod Academiae me
iungeret, vinculum arccius fit conllrictum , ves-
troqne me ordini adfcripcum voiueric Rex Op-
timus: paiiamini, inquam, ut pro omni vestro
favore , flducia, atque humanitate debitas vobis
referam gratias, vesiraeque me in posterum
commendem amicitiae , uc ego vobis meam
candide offero, ab omni fimulationis artificio
alienam. Meae tandem tenuitaris probe con-
fcius, uc vescris, aecace acque ufu exploratis,
confiliis mihi fuccurrere, meque adiuvare, pro-
bacisfimaque vescra erudicione docere pergatis,
eciam acque etiam rogo, precor, obfecro.

Sed ad te praefercim me lubencer converco,
Clarisfime Bleu land.' aestimatisfime olim

Prae-

C 45 )

Prneceptor ! optatisfime hodie Collega! ad te
accedo, cum verecundia, quae quando ad prae*
ceprores patresve accedac, discipulum decet,
cum fecuricace, quam in animo adeunds fau-
torum praefentia excitat, cumqne laedda, quae
ex honesco pectore emanat, quum improvifo
nobis, cui maxime debentur, laudes, graces*
que perfolvendi occafionem videmus oblatam.
Tu enim fingnlari quadam nee fucata bene-
volentia cum in Academia Gelro -Zutpha*
nica , quae Harderovici fuit, ego advenis-
fem , me admilisci , meosque in latum arduum-
que medicinae campum primes moderatus es
pasfus. Pose quinquennium Parifiis reducem y
denuo tu me hac in Academia eadem cum N be-
nevolentia, eademque anirni affeccione excepisd,
,ad maioreip familiaritatem tecum admifisci, ulce-
rius me docuisci, auque ad doctoralem dignita-
tem provexisci. Sine igitur et hodie, genero-
fe amice ! coniunctisfime ColJega ! uc publice
hie ce meae dignicacis principcm agnoscam auc-
torem. Sine Vir Clarisfime! uc quae umquam
e candido pectore eruperunc, maxime finceras
tibi foieiimi hoc die offeram gratias. Tu per-

C 4<5 )

ge, vJr eximie! erudirisfimis me tuis confiliis,
Ir.onitisque prudemisfimis, in nova percurres-
da via invare, ut tuo nomine dignus, quae
jnihi dclrua esc, provinciam recce ornare pos-

Plurima et tibi, Clarisfime de Fremcry!
debeo, et debere me publice agnosco: tu quo-
ore me fideliter erudiisti, cum humanicace mi-
hi occorristi, me amice habuisci, ut infalntatum
te transire, religio fit, Gratias tibi, Vir Cla-
'risfime! pro omnibus tuis beneficiis, omnibus-
que inft-uuionibus, pia mente , ago quam maxi-
DVJS. Liceat porro , quocies doctrina atque ufu
confirmacis tuis indigeo confiliis, (indigebo an-
tem faepius) mihi ad te liberrime confugere:
Tuaque mihi ne rerineas monica, tuam ne re-
cufare velis benevolentiam acque amicin'am,
maximopere peco.

Quod autem ad me attinet, Profesfores Cla-
risfimi ! quarumvis doctrinarurn laude confpicui
Viri ! Collegae exoptatisfimi ! Vosque impri-
mis , quibuscum arctiori eiusdem muncris vin-
ctilo conftric.tus fum , vestrorum beneficioruni
numquaiiT me obluurum, amieiEJam vesrram

per-

C 47 >

permagni Temper aestimaturum , omnemque la-
burem, ec diligentiam me adhibiturum, uc t
haud fucatQ candore , honesta humanicate > de~
biraque obfervantia, hanc vsstram amiciciam et
benevolentiam merear ac confervem, fancte
promicto.

Vos denique compello^ luvenes Jecdsdmi !
licerarum ec arcium hac in Aeademia ftudiofi r
vos imprimis, eommilicones earisfimi ! qui medi-
cinae operam navacis, uc alloquar , iubec echn-
ius diei folemnitas , ec muneris mei ratio. Quan*
fie immenfus campus, qui vobis percurrendus
esc, uc ad inrerjora accedatfs faluciferae arcis
chirurgicae, audiviscis: quam multis, diverfis-
que obftaculis irnpedimentisque inveseigandis
vobis ac fuperandis, obfesfa fie via, indicavi.
Ne vero ,' amici ! idcirco viae, quae ad facra
Apollineae artis ducic, longicudine decerreamf-
ni aspcriracequc. Quo enim magis in hac pro-
gresfi fuericis , eo propius ad viae frnem acce-
dctis, ciciusque curfum abfolvecis. Difficulraces
praeterea ordine fuperancur ec labore, perfevc-
rantia vincunrur obflacnJa. Quod fl vero niaiis
ardua in via ofTendads Joca (olfendetis autem

plu-

C 48 )

plurima), qnique earn iam permenfus fie, fo
dalem (] defideretis, benevolemisfimo animo me
vobis ducem offero, commilitonem , amicum,
ad quem ut Temper accedatis, enixe rogo*
Ut Hippocracici dicci, ars longa^ vita
brevis, occafio praeceps," numquam non
memores, discendi opportunicatem omictamus
nullam, coniuncnsque viribus, fuis quisque
nostrum fungatur officiis , uc humani generis
faJutem, nostraeque Academiae fplendorem pro-
moveamus. Faxic Deus ter Opdmus Maximus,

D I X I,

HENR.ICI WOERMAN,

AMSTELODAMENSIS,

IN ACADEMIA R H E NO -TR A IECTIN A ,
LIT. HUM. ET THEOL. CAND.

COMMENTATIO,

QUA RESPONDETUR

A D

QUAESTIONEM
IN ACADEMIA R HE NO-TR AIE CTINJ
AB ORDINE v

THEOLOGICO
PROPOSITAM:

Strictim defcribatur Librorum Vetcrls Foe*
dens praeftantla^ et ufus in doctrina
Christiana intelligenda^ aestlmanda^ tuen+
da et ad virtutis ftitdium adhibenda"

OUAE PRAEMIUM

a A

.

*

XR.AEFATIO.

M.

.irum videri posfic, virium tenuitatem me
hand deterruisfe ab arduo ac diflicili negodo,
quod fuscepi : ec nimis audax habear , qui hac iu-
venili aetace de iis disputaverim rebus, quae
doctisfirnorum virorum disquifitione perqnam
func dignae. Verum enim nobilisfimus Theo*
logorum ordo quaestionem de gravisfirno huius
diatribes argumento propofait, uc in ed fol
venda periculum facerenc iuvenss. Quocirca

* baud

baud dubiranrer eius iudicio hoc conatuum raeo-
rum fpecimen audeo offerre. Quodfi multis
iJJud repletum fit vims, magnamque probec
auccoris infcitiam ; quosnam , quaefo , prom-
tiores experier ad veniam concedendam ad ig-
noscendum , ad favenJum quam fpectadsfimos
docrores, quj optime fcianc, quanci fine ado-
Jest en tiae errorcs ?

Hoc animo me ad vos converto , Viri Cla-
risfimi ! qui in Academia Rheno Traiectina* ftu
diis praeestis Theologicis. Quod rogascis , ag-
gresfus furo, non ram perficiendi fpe , quam
experiundi volun^ace.

Simulatque conOJinni ceperam , vires quoque
meas periclitandi in litterario, quod jam ineo ,
certamine; quantum mihi caecera ftiKiia-tribue-
banr otii , id potisfimum conruli ad fonres, e
quibus haurirem , bene rnulros qnaerendos ec
con-blendos, ad causfain meam d^li^enrer medi-
tondam ec ad hanc de e confcribendam disputa :
tionem. Dulcis oinnino ac unJisfiwus labor: jca ,
uc diurius ^n eo man-uros fuisfem, nifi me cem-
poris urfisfent angustiae. Vicroriam reporrec
alf^s oleum et operani non perdiderim Coro-
na mihi eripiacur, auro preciofiores duco uber-
rimosj quos e foecundo labore percepi , fruc*
tus.

Quod

autem ad inftiruti raei rationem atti*
net, brevis esfe ftudui in Parte Priore, qdk
ftrictim defcribenda erat V. T. praettanda. Bine
factum , quod praecipuas mo.do dotes Sacn ho*
Jus Codicis recenfuerim v et ab hoc loco alie-'
nam iudicarim cavilladonum , qu^e ab adveiS
fariis faepe audiuntur, refutationem* Uberio-
rem vero in ufu V. F. Librorum defcribendo
me esfe oporcuic, omniumque opcimus in hac
causfa vtfus esc ordo, quern ipfa quaescio ob^
fervandum praefcripiit.

Caecerum de Librorum V. F. pra3ftamia ec
ufu egerunc quoque Viri Doccisfimi Alex,
van Harencarfpel en I oh Fried. la-
cob i , in Commentationibus laudandis. Neuter
vero idem habuit propbficum , quod ego asfequi
conatus fum. Alter enim id imprimis egit, uc
Librorum Hlstorlcorum auctoricacem canonicam
et utilitatem a Christo et Apoftolis iis tributam
defenderen, atque a mulcis Semleri repre-
henfionibus vindicaret. Alter doctrinae in V. T.
traditae praeftantiam maxime (ibi probandam
fumlh, comparatione infticuca cum fapiendsll-
morum apud exteras gentes virorum placitis.
Sed, (I bene nostrae quaesrionis confilium
perfpiciara , ab his rebus mihi abftinendum
foic.

V09

- Vos vero, Viri Clansfimi ! qualescunque
tfieos conatus esfe iudicetis; m'eam fententiam
hene exprimunt, quae Cicerone m alicubi di-
centem lego: Edidi quae.potui^ non ut volui,
fed itt me temporis angustiae coegerunt* de
Orat. III. 6*1.

COM-

C/\

- ' : J

COMMENTATIONIS CONSPECTUS,

Praefatio.

P A R S P R I R.

LIBRORUM V. F. PRAESTANTIA
STRICTIM DESCRIPTA,

S E C T I O P R I OR.

LIBRORUM V. F, UNIVERSE SPECTA-
TORUM PRAESTANTIA.

I. Confilium In defcr'ibendd Libro~

rum F. F. praeftantld fpectandum. Pag. 3.
II. Librorum P. F.fummaantiquitas. 4*

S 1 1 1 - V 1 1 1 . Honim argumenium prae-

slarum , Jlngulare et jttiHsfymwn . ^,

IX.- Horum forma fingularis atque

egregte.- ". " . ' . . 14.

X. Librorum q. d. Historicorum

virtutes. . . . . j^,

XI. Librorum'q. d. Poeticorum dotes. 18*
XII. Librorum q. d. Prophetkorum

* . fl*3.

** SEC*

It

S E C TI POSTERIOR.

LIBRORUM V. F. QUOAD RELIGION IS

HISTORIAM ET DOCTRINAM SPEC-

TATORUM PRAESTANTIA.

I. Con/iliiim horum Librorum pri-
marlum , In eo pofitum , ut rellgionls
Patefactae his tor I a tradatur* . Pag. 28.

J If. Religionis Doctrina. Doctrlna
deDeo. . . . .31.

S III. Doctrlna de homlne. . . 36.

IV. Doctrina morum. . . 42.

5 V. Modus , quo haec doctrlna pate-
fact a traditur. . . . 48.

' , P A R S POSTERIOR.

LIBRORUM VETERIS FOEDER1S USUS

IN DOCTRINA CHRISTIANA INTEL*

LIGENDA, AESTLVJANDA, TUEN*

DA, ET AD VIRTUTIS STUDIUM

ADH1BENDA.

Praemoncnda. i 53*

S E CT I O P RI M 4.

USUS LIBRORUM VETERIS FOEDE-'

RIS IN DOCTRINA CHRISTIANA

INTRLLIGENDA.

I. Ufus, quospraebentV.F.Llbri
ad dictionein N. 2\ cognosc&ndam. 6r

$n.

II. Ufus Librorum V F. in expli~ ,
candis loch e V. T in N. allegatis,
et in illustrandis multis fententiis ac
rebus ad Christiatiam doctrwam per* ^

timntibus , quae Jsraeliticae- histo*
riae et antlqultatis luam defide~
rant. . . ' . . Pag. 69.

S III. Ufus antiquac* quam tradunt
V. T. Libri , Israelitkae doctrlnae ad
intelligendam doctrinam Chtistifa
nam. . . . 84.

S E C T I O S E C U N D A.

USUS LIB^RORUM VETERIS FOEDERlS

IN DOCTRINA CHRISTIANA AESTI-

M A N D A.

S I. Christiana doctrina confumma-
tio antiquae inftititutionis. , p4t

5 II. Christianae doctrlnae praeftan-
tia prae antiqud Mofaicd per fingulas
partes indicata^

I. Christianae religiovis cwditor. . . pS,

ft. Christianae religionis 'doctrina. . . pp.

3. Christiana morum doctrina. . . . 107.

4. Christianae docirinae univerfitas. , . 117,

5. Christianae aoetrinae perpentita:. , . 125.

6. Modus , quo doctrina Christiana ex patefac-

t<* * . 128.

SEC-

, v

S E CTIO T E R T 1 A.

U S U S LIB R DRUM VETERJS FOEDERIS IN
DOCTRINA CHRISTIANA TUENDA.

$ I. Vlnculum , quod Inter No yum et
Vetus Foedus inter cedit, ope horum
Librorum cognoscendum. . Pag, 135.

5 II. Typi f. T in tuendd doctrind
Christ I and adhibendi . . . 139.

III. Vaticinationes V. T. apti ad
tuendam doctrlnam Christianam. . 144,

IV. Vaticinationum , ad tuendam
doctrlnam Christianam adhibenda* ,
rum* auctorltas , ex ip/is y. F. li-
'brls defendenda. . ... 153

S E C T I QU A R T A.

U S l/S L I B R O R U M V. F. IN D O C T R I N A
CHRISTIANA AO VIRTUTIS STU-
DIUM ADHIBENDA.

J I. Argument um hums fectionis.

II. Paria pr accept a ethic a* quae
in P. T. traduntur^ Christianis etl~
am commendanda. . . .

g III Ufus flngularls^ quern piorum
hoinlnum exempla , in V* T. propo-
fit a, praebent Christianis. . . 170.

IV. Ufus Librorum 7. F. in doc?-
trind Christiana aestimandd mult urn
conducens ad provehendum Chris-
tianae yirtutis fludium, . 173.

PARS

PARS PRIOR.

LIBRORUM VETERTS FOEDE.US

PRAESTANTIA STR.1CTIM'

DESCRIPTA.

-

I

S E C T 1 O PRIOR.

LIBRORUM VETERIS F O E D E R I 3

UNIVERSE SPECTATOR UM

P R A E S T A N T I A.

SI*

Q
uam ftrictitn defcribere

y. F- praeflantiam , mulcis earn ac variis modis
cffici posfe^ ita nobis esc perfuafum, uc ignore*
musfere. quanam a parce incipiendum, ac qao-
inodo arccos inter limites fubfistendum fit. Tu^
tius autem cenferaus , earn ingredi viam , quae ia
ipfa, cui refpondendum (ic, quaestione digito
'A 2 qua-

C 4 )

quad monftrarur. Atque haec eiusmodi esfe vf-t
derur. Inprimis oscendendus esc ufus horum
Librorum in docm'na Christiana intelligenda 9
aestimanda* tuenda et ad virtutis fludium adhi*
benda; nee tamen prorfus negligenda iunt ea,
quae praeter hunc ufum inagnopere faciunt, uc
omni veneracione hos libros profequamur. Quo-
circa nostra inquifitio ira infbcuetur, uc in prio-
ri parte praecipua quaedam ftrictim recenfea-
nius, e quibus parent, V. F. codicem , fl yel
eo carere posfenc Christiani meliora edocti , ob
fingularem tamen fuam praeftantiam permagni
esfe aesttmahoum : dein vero in parte postefiore
uberius et accuratius exponamus , qunnra ex eo
utilitas fit capienda ab omnibus, qui doctrinam
Christianam recte incelligere, aestimare, tueri
et ad virtu cis ftudinm adhibere velint.

II.

Prae ceteris infra memorandis horum Libro*
rum adinnctis praeclaris in cenfam veniat opor-
tet fumma antiquitas* Horum nimirum aucco-
res plerique vixerunt, antequatn ullus exflitfc
apud ceteras gentes fcriptor. Mofes antiquisf!-
rno, cuius fcripca ad nostram translata funt ae-
tatem , Graecoriim poetae 500 fere annis ante*
cesfit. Hunc vero , ne quid dicamus de lobaei

car.

C 5 )

carminis auctore, nonnullis ulterius antecedere
vifo, omnium fcriptorum primum multi deinceps
fecuti func Homero et Hefiodo item fuperio*
,res , cum omnium recendsfimi ex aevo fere
func, quo vixic Herodotus, Historicorum apud
Graecos parens. Quodfi igitur veneratione nos-
tra dignum esfe iudicatur quidquid e fumma ve-
tustate ad nos pervenerit, magni profecto aesd*
manda funt eiusmodi monimenta, quae anriqui-
tatis laude fuperanc tarn Graecorum quam Ro-
manorum fcripta

S in.

r

Ubi autem demondraverimus 9 horum Librorum
argumcntum praeclarum esfe, fingulare ec rf- :
lisfimum, magis lucide apparebic, quanto iuie
iis baud infimus dandus fit locus.

lam vero Gentls Israelltlcae hist or ia, et fata,.
quae referunc, primum hie commemoranda iunc.
Haec enim gens , licet Graecis Romanisque mi-
nus fuerit nobilis, utrisque tair.en fuit andqui-
or, ct ad omnium vetustisfimas gentes referen-
da. Digna porro est, quam cognoscsnt qui-
cunque fuae gentis nocitia non content! aliorum

po-

(i) Conferarnr I. G. Eichhorn, in opere , coins :
ticulus est: Inleiding in ktt 0. T< 9 T. I. C. i. 2.

popuJorum cognitioni operam dare velint. Etc*
ftim five egregios viros . qui ex ea orcum duxere
fpectemus, feu fplendidisfima, quae ei fubinde
fuere, tempora confideremus , feu fata eius val-
de memorabilia inquiramus , admirationem nos
tram continue movet. Denique, quod incredi-
bile videtur, per varias rerum temporumque vi-
cisficudines , per cristisfimas calamitates , licec
concusfa et vastata , baud tamen esc deleta ; at
ibpervixit ipfius reipublicae dedructioni, et ubi-
que disperfa degic numerofa, ec fui femper fi*
miJlima.

His omnibus addatur, Deum fibi hanc gen-
tem elegisfe , ut verae religionis nocitia confer-
varecur, donee tempora advenisfent ad eandem
amplificandam ac Jonge Jateque propagandam
aptisfima et maxime idonea (i_)*

Quaecumque igitur de flngulari populo Israe-
litico accurate relata invenimus in V. F. libris,
eo maioris func facienda, quo longius et and-
quitate et nobilitate ab hoc fuperantur oranes,
qui unquara exflitere populi.

IV.

CO Conf. I. H. Pareau, vir. cl. Antiqnitatis
Hebraicae Defcripticne , Traiecti ad Rhenum 1817.
Parte II. Sect. I. Cap. i.

C 7 >

Neque tantum fubfistunt hi libri in referenda
antiquisfimae huius gentis historia, verurn uni-
yerfalem , ut ica dicam , tradunc historiam ,
qualem nufpiam legimus.

JViofes [cilicec, ut human! generis auctor lo-
cuples, et vero antiquisHmorum ex omni aevo
monimencorum perfidelis custos, ica rerum , qui-
bus interfuic, certus tescis, historiam a priinis
niundi incunabiiis ad fua usque cempora deduxic,
Hunc excipiunt annalium Israelicici populi Scrip-
tores, qui historiam a Mofis aecare ad capdvi-
tatem Israelitarum Babylonicam ec inde ad libe-
racionem eiusdem gentis protraxerunc , ibi defi-
nences, ubi demum profani auccores aliquid in*
cipiunc cerci cradere: apud hosce enim ante Cy
rum Perfarum regem omnia tere fabulis immix-
ta ac incerra func cradica, ea imprimis quae AHae
populos fpeccanc.

Itaque illi, ubi prorfus nos defticuunt aliarum
gentium quarumcunque fcriptores, foli nos do-
cenc , quae ad omnium populorum nnciquicus
cognitorum origines, immo ad communem etiani
fingulorumftirpem rice incelligendim requiruntur.

Exhibent praeterea permulta , quae ad datum
gentium aliarum civilem , ec ad earum fata dig-
noscenda facere posiunc. Ccefiae hinc^ Hero-

do*

( 8 )

doci, Berofi, Manethonis, lustini ec Xeno-
phontis fcripta horum indigent ope, uc illus*
trcnctir quaecunque de Chaldaeis, Aegypciis ,
Asfyriis, Phoenicibus, Medis, Perfis , etGrae-
cis rraduncur CO, ec ut corrigamur, quae fae-
pe a protanis nimio partium ftudio aliisque caus*
fis duccis perperam func narraca (2}.

SV.

Nulla porro exftant fcripca, in quibus tarn
praeclara et fingularia invenias cultnrae humanae,
arcium ec disciplinarum primordia ec incrementa
defcripca. Ipfam fcilicec human! generis origi-
nem, primarum aecacum mores ec infticuca, in-
genii humani fenfim exculci progresfum ex-

po-

fi) Hoc fafius docuit Ancillon, Priisverh.
ever de vraag : we Ike ztjn , behalven de Goctdelijke in-
geving , da kenmerken , die de voortrefelijkheid dcr
gewijde Schriften boven die der ongewijde bewijzen ?
nit het Fravsch vertaald door J. S c h a r p , Leiden
1802. in nora 24. Conf. etiam J. C. W. Augus-
ti, Grundrifi einer hittorisch- kritifchen Einleitung
in "s d. T , Le'pfig i8c5 rer Abfchnict 12. n. 2.

(2^ Id de Asfyriorum gente luculenter probavit
I. D. M i c h a e 1 i s , in Praefatione ad alteram Ie-
iaiae vaiicinationuin Germanice verfaruui partem.

< p )

ponunt , et brevi quad tabelia oculis fubiiciunt ^
hiscoriamque omnino exhibenc humanitatis.
Hanc ob causfam illis edam , qui ceteroquin de
divina eorum origine baud rnagnifice existimane
rcagnam fui veneradonem iniiciunt CO- Ac
praeterea multarum rerum cognicu udlisfimarum
faciunt mendonem , e quibus hoc loco memo-
rasfe fufficiat ea, quae Phyficis , Chemicis, Me-
dicis, Mathemadcis ec Astronomicis iludiis con-
ducere posfunt (2j.

S vi.

Supra dictis, quae baud leviter dernondrant*
Libros V. F. omni aesdmacione eiife dignos,
nullosque fibi habere pares ex andquicate con*
fervatos, eximh addatur Legum Mofaicarum fa*
pientia :-, qnara ex iis cognoscimus. Harum au-
tern legum, fi quaedam appareac, praedancia eo
maioris esc aesumnnda, quo rariores func, quas
ex hac aetate profani fcriptores Jicteris manda-
runt: cuius rei in prorntu habemuscausfam. Soli
enim fuerunc Israelicae, qui leges fcriptas babe-
rent,

(1) Inter hos numerandus est Meyerus, Ver-
. fuc h einer Hermeneutik ties A. T., P. L to.

(2) Conf. Anciilcn, l.l. pag. 167 ec i6B. et
auctores laudati ab A u g u s t i , 1. 1. 14. .

C to )

rent, quo tempore ceteri populi, ipG quoque

Graeci farp&7$ tantura ec fencemiis qu'busdam

ore proJatis utebantur. lam vero, ii harum

Legum attendimus argumentum , baud dubita*

mus egregias onmino, ec optimas omnium,

quas vel posterior apud alias gemes protulit ae-

tas , vocare ilias a Mofe Jatas (i ) immo ita com-

paracas ad difficilliniae gentis. qualis erat Israe-

Jitica, indolem plane fingularem eiusque unicos

ufus, uc nihiJ accommodarius fingi posfk fapien-

tiusque (2^). Quo accedit, quod imprimis

3, verae virtutis atque humaniratis amor huic

genci omnibus modis ica Icgibus a Mofe com-

9 9 mendecur, ut nulJus ex univerfa anciquitate

Legislaror cum eo comparandus fit: unde me*

,, rito JVJoies has leges perennes atque immuta-

biles esfe voluitlsraelitis ("3) Pluriraa deni-

que continent, quae bene moratae civitati

Cbrisdanae ob fummam , quae in iis elucec,

,, fapieutiam omnino commendabilia funt: ne-

que apud quascunque de vetustate gentes lu-

risconfukus aliquis, aut Legislator Christia-

nus

.1) Conf. IT. M u n t \ n g h e , vir. cl. Gefchicdenis
far Mevtchh. naar den Eijbel , Tom, IV. pag. 310
feqq et Disfertationes in Sociec. Teilcr. Vol. IX.
..(2) Conf. A n ci 1 Ion , 1. 1. pag. 73 , 74.

(3) Deuter. IV: 2.

C )

nus leges facile repenec Mofaicis illis fuanj
,, in rem fruccuofiores" (i).

* VII.

Infignes etiam ufus , quos ex librorum lauda-

to-
CO Verba funt cl. viri I. H. Pare an , 1. 1. P.
III. S. F. C. II. 86 et 87. Caetermn mihi digna
videnriir, qnae hie .apponantur verba Viri Clarisfimi
I. H. van der Palm, in Oratione Sacra achtfte zes-
tal Leerredevm , pag. b8 et 89 : Wie dcze Wctten
kent in hare wijshdd , billijkheid , en gematigdheid ;
in hare ftrekking om onderlinga lieftle te kweeken ,
eerlijkheid en tromv in handcl en wandel te bevor-
deren ; om de maatfchappij te vesiigcn op de zeden
5 , harer burgeren , en eerbied voor God en Ziinen diens
te flellen tot het begin fel van alle eer en deugd ;
die zal voorzeker MuZes niet van grootfpraak be"
5, fchuluigen , watweer hij hem met vrijmocdigheid
hoort zeggen , en dat tot een volk , V welk uit l-.gijp-
,, te gekomen , en in Egijpte gevonnd was : wat grooc
volk is er , dat zoo regtvaardige inzectingen
s , en regten heeft , als deze ganfche Wet is, die ik
heden voor uw aangezigr geve ? Onderhoudt ze dan
en doet ze ; want dat zal uwe wijsheid en uw ver-
Hand zijn voor de oogen der-volken, die alle dcze
inzettingen hooren zullen en zeggen: dit zelve
groote volk alleen is een wijs en verfiandig volk.
, (Deut. IV. vs. 8 en 6.)"

c >

torum lectione quisque ad vitam bene inflituen-
dam capere potesc, baud leve nobis praebenc
arguinencum pro magno, quod iis conftet , pre-
tio. Praeterquam enim, quod pasiim tradunc
morum praecepta non omnia, at plurima nobis
commendanda; ac duo incegri ibi inveniunrur
libri Salomonis Proverbia ec Ecclefiaftes * qui
Ethices tractant argumentum, praeclara exhi*
bent Riorum hominum exempla imitanda , im-
piorum vero fugienda. Haec aucera, uti Temper
quoruinvis fcripcorum ufum augenc, ira nostra
in causfa imprimis func actendenda, ram ob am-
plam eorum multitudinem quam ob egregium,
quern in iis referendis Sacri Scriptores fequun-
tur modum : quae fi fpectemus, prac omnibus
quarumcunque gentium Jibris palma hisce esc
danda. Nusquam enim alibi toe reperimus hu
manarum actionum quad tabellas, nusquam tot
hominum exempla ad quamcunque vitae condi-
tionem apca et accommodata, nusquam noscram
indolem , qualis in virtucibus aeque ac vitiis fe
prodit, adco depiccam videmus (i). Haec ex
antiquitate confervata monimenta adeamus, ut
nosrram contemplemur imaginem. Omnes qua-
cunque in conditione verlimces , five profpe-

ra

( i ) Imprimis id docet Niemeyerus, Charac-*.
Utistik der Libel.

( 13 >

ra gauclent fortuna , feu adverfa pretndntur
probi virtu tique ftudentes, feu ab omni pietace
longe remoti, omnes hue func vocandi, utquis-,
que fui parem cognoscat acque egregie discac,
quid in fua agendi ratione laudandurn, quid ve-
ro (it vicuperandum, quancis periculis haec ilia-,
ve condhio fit plena, quam facilis ab unq de-r
licto ad alcerum fie transgresfio, ec quomodo
alii variis in conditionibus vicae vircutem feccari
riialique tentationibus refisccre pocuerinc CO-
Exemplorum denique amplitudo ec varietas exim
quoque apparec, quod utriusque fexus ratio esc
habita: foeminae enim egregie et exquifhe de-
pictae faepe hie occurrunc in re domestica, uti
Sara, Rebecca, Riuha aliaeque, aeqne ac in ;
rebus publicis, uc Miriam, Debora, Abigitel ,
lefabel, Eschera, caecerae (2).

S viii.

Quandoquidem vero neminem doctum poenU.
ceac recolere virorum magnorum memoriarn >/

pro*

(0 Conf. A. van Ilarencarfpel, Befoog^en
verdediging van de achtbaarheid der gsfchiedkur.dige
Boeken des O. T, en van derzclver nuttigheid voor
deChristenen , Ultraiccti 1782. png. 1 18 120.
Conf, Aucillou, 1, 1. pag.. 97102.

C '4 )

(

profecto ab hnc etiam pane fuas laodes habent
V. F. Libri, Eminet nimirum prae omnibus,
quos aliae habuere genres: prae Lycurgo , So-
lone, Nnma aliisque legislatoribus celeberrimus
iJle Ismelfticae gentis condiror. Habuic profana
anriquicas inclycos poecas: baud eos defideravic
facra, quam referunc hi libri. lobum cum So-
pbocle (in OedtpoJ, Davidem cum Pin^aro ec
Horatio, Salomonem cum Epictero et Kocrace
con-pafandos esfe omnino, ac faepe primas iis
dandas ' esfo partes flaruere baud veremur, ne di-
cam de ekoquentiae laude, quae Mod (i), qui
icideni poeta fair, quae tot vacibus Israelitarum
omni iure est acrribuenda (2), uc eciam tacea-
mus de tot hero'ibus forcibus regibusque fapien-
ttsfirais, aliisque.

IX.

Qune buc usque de facris bis Libris univerfe
fpectafis eorumque argumento fingulari , prqe-
daro et utilisflmo propoliiimus, eo maiorem pro

caus-

CO De eloqnentfa Mods vid. Hefs, fyfchiedenis
der kraSltetin , Tom, IV. pag 317 fqq. De facuU
tate autein poccica, quae in Mofe ceinicui* vid, M u 11-
tinghe vir. Cl. 1. 1. Tom. II. p. 149 fyq-

(2) Vid. A ac ill on, 1. 1. pag, ,40 83*

( '5 )

causfa, quam tractamus, defenderida, hi
vim, quo praeclarior apparet forma ~, qua fin*
gula quad indiwa func. Qaemadmodum enim Si
Scriptores aerate, indole, vuae genere ac nrn-
nere, quo ftmgebantur, diverfi faerunc quam-
maxime , ita magna horum Scriptorum animad-
verdcur argument! et dictionis dlverGtas, quae
uti per fe km fingularis est, ac nullis aliis in
fcn'pris invenitur, ica ob eximias, qnibus llnga-
la Historica fcilicet, Poetica et Prophetlca gau-
denc, virtuces, milca conducunc ad praeilanti-;
am V. F. probandam.

De lingulis igitur haec tenenda func inprimis*

S x -

-I

' -Historicorum , qui dicuntur Librarian-* qvrcf*
jrum pro parce quadam iam fpectavimus argu-
mencum, ea imprimis landanda est dos, quod
finiplkltate , certitudine ac ftdei perfitafione emi-
neant, nullosque ex antiquitace (ibi habeant
pares.

c Simplicisfimas eorum in narrondo modus , qui
tibique adeo apparec, ut nuila indigeat demon*
ftradone, ita est comparams, uc in legendo,
ipfis, quae tradantur, rebus praefentes esie no-
t>b videamur. Cernitur haec (implicitas in
enarrandis rebus confueds> aeque ac in iis,

quae,

<juae, prodigii plenae, ordinem naturae exce-
dunt, ita tit, fi in horum defcriptione interdum
grandior et elarior apparet dictio, ea manifesto
ex mfol.ta rei magnitudine fenfibusque per earn
Oxcitacis, non autera ex eius augendae ftudio,;
re^-renda lit. Si ig'tur queranrur nonnulli de
nidiorum temporum indiciis, qualia in his (crip-
cis nnimadvcrtumur; fi dicant alii> deflderari
hie culms provoctioris et artis documenta, cu-
iusmotii Graeci Romanique Scrip'ores abunde
prae;>cnt, hand diffiteri poterunt, quotquot pul-
cri verique fenfu imbuti funt, fimpbcem, qua
res narrantur,' rationem ipfam quafi naturam ex-
presHsfe, atque adeo hac virtute facile compen-
fari quamcunque polijioris artis iacturam (^i).

Praeter hanc fimplicitatem , egregium veri fi-
gillum, alia deprelienduntur haud tenuiora argu-
menta pro Librorum c%u7nirri$. Mores fcilicet,
cum domcsticae, turn exterae antiquitatis ita
defcribuntur 9 diverOque hominum characteres
iia funt comparati, ut hos, qualesreveraesfent,
ab iis inductos fuisfe , ne levisfima quidem fie
dubicandi eausfa. Scriptores porro gencis fuae ,
t fua ipli vitia nunquam obtegunt aut disfimu-

lane,

i ( j ) Conf. I. G. Herder, r "ieven over dc Hebr*
, Tom. I p. 26.

C '7 *

lant, verum ea candide referunt (i). In tanta
denique rerum varietate admirabilis varios inter
Scripcores animadvertuur confenfus, iidemque
apparent viri probi ac iusti, legum divinaruni
interpreces er vindiceq., uno ducci patriae amo-
re, magnaque fe invicem colentes verecundia
nullaque mod ambitione.

Postremo conveniunt mirifice fin^ulae, quas
exhibent, relationes cum generis humani cultti
non ni(i gradatim pro^rediente (j), quod im*
primis valet in aestimaniis iis, quae Mofis ae-
tatem longe antecedunc, atque adeo minorem
fidei commendationein , quam reliqui libri , in
quibus auctor res fui aevi perfcriplic habere vi-
dentur. Haec enim ob dictionis diverfitatem,
quae esc eiusmodi n ut, quo alcias asfurgant, co
lint plerumque breviora , et imaginum figura-
rumqtie pleniora, perfpicua ferunt remocae ae
tatis indicia, atque ipfam fpiranc humani gene-
ris infanciam (3).

His

(i) Conf. I. lahn, Introdnctio in Libros Sacros
V. F. in compendium redacta, Viennae 1804. 15*
pag. 30.

Ca) Conf. Muniinghe, 1. 1. Tom. X. pag*
233250.

(3). Conf, I. H. Pareau, v. cl. Disputatio i*T
Sociec. Teller. Tom, XXV. pag. 89 pa.
B

C '3 )

His autem historicorum librorum virtutibua
praeclara haec adiungaiur, quod quidquid in It-
bris V. F. inveniatur, fingulari Temper racione
tendat ad gloriam Dei , qua ID causfa ab omni-
bus omnium feculorum ec gentium historiis lon-
ge est diverfa hiscoria facra. Deus enim hie
praecipuus esc , ad quern referunrur omnia: Hie
pbique rerum humanarurn causfa, auctor, fua-
for ac dux proponitur ; proborum remunerator,
defenfbr, vindex; improborum iusdsfimus ill*
dex , atque hinc etiam, quaecunque hi Scripto-
res narrant, non posfunc non magnam habere
vim in animos leccorum, iisque fenfus infundere
pios ec fanccisiimos

S XL

Poeticos vero Libros fi attendamus, infignior
adhuc fie horum anciquorum Scriptorum emi-
nentia. IMulta enim e: praeclara complectun-
tur carmina, argumenco aeque ac diccione omni
veneracione digna.

Quemadmodum autem ea, quae fupra de his-
toriis proculimus, non ita funt dicta, ac fi in

ce-

(i) Conf, I. I. Hefs, Biblioth. der heiligen Ce~
fckichten^ Tom. I, pag. 179 feqq. et August!,
1. 1. 84.

ceteris Libris omne defideracur argumencum his-
toricum, ica hoc loco dicenda de Poefeos He-
braicae vircuce non adpoedcos, qui dicuncur*
libros folos func referenda. Cum enim Hebraeo-
tum ingenium ad poefin compoQcum esfec (i) ,
mirum profecto non esc, quamplurima inter
eos antiquicus carmina fuisfe confecca , ec infig-
hem V. F. partera revera esfe poecicam, unde
hue etiam referenda longe maxima pars fcripto-
rum Prophedcorum ec nonnulla in libris hisco
Hcis fubinde occurrencia carmina poecica (^2).

Hebraeae aucem poefeos vircuces , fi iusca ra*
tione hie exponere velleraus , profecco arccos,
quibus noscra circumfcripca esc oracio, fines
longisfime transgredireraur. Idoneos igicur hu-
ius rei arbitros confulere, inque meraoriam re-
vocare quaecunque in hirius laudes a mukia
fdnt dicta facis praebebic argumencorum pro nos*
true fencenciae probicace.

Ec vero quis esc in licceris Hebraeis non plane
peregrinus, cui haud egregia concinuo ac fere
divina appareac Poefis Sacra?

Scilicec uc faicem quid in medium proferamus

(1) Vid. L Will met, v. cl. in Ornt. de ingenio.
llebraeoriini ?.d poefin innxime accornmodato.

(2) Cbnf. R. Lowth, de facra poeli Ilebraeo-
-rum , prael. IV,

B 3

C 20 )

fublimitas et quaedam quafi maiestas mentes leo
torum Temper ferit, movet et perceJlir, eaeque
huic poefi adco Tunt adiunctae, uc frustra alibi
quaerantur (i)- W* * n causfa lobi imprimis,
Mofis, Davidis ec lefaiae carmina veluti testes
habemus eximios (2).

Ne autem elegantiam in troporum ufa fre-
quentiori confpicuam , ne imaginum pulcn'cudi-
ne, copia ec an plitudine infignium ufum, ne ali-
as fingulares dotes omnibus fere notisfimas corn-
men ;orem us ac oscendamus , brcvi rantum fpec-
jandae funr casdtas, prudentia et veritas quae
cernuntur Temper apud Hebraeos Poetas. Ne
yel in carmine erotico, quod Salomoni adTcri-
bicur, licet in amoribus canendis audacius ali-
qunndoexfurgat prado, quidquam occurrit, quod
jmpudentiam ac obfcoenitatem Graecorum Ro-
.nianorumque carminum redoler. Nihil in eo
nos ofFendit indecore nimis dictum , aut honesti
Jimites excedens , dummodo teneamus , poetam hie
canere Orientalem imaginibus, apud poetas Ori-
entalesin eiusmodi argumentis uTitatisfimis, a lin-
guis vero occidentalibusalienisfimis, utentem (3).

Si-

(1) Conf. An c ill on, 1. 1. pag. 125.

(2) Conf. R. Lowth, 1. 1. prnelectt. XIV XVII.

(3) Conf. quae uberins in landem hnius carminis
attulit veil. L. D i b b i t s , in Disquifitione litter, de

Hebr.

c >

Similiter in fumma audaciae vi creatrice, in
qua magnum esc periculu-n ne Jabamur Taepe
poetae, ac veritatem baud Temper obfervenc,
uci ceterarum gentium Orientaliu n carmina pro*
bant, moderati Temper ec prudences Hebraei.
dicendi Tune longoque post Te interval lo relin*
quunt poetas Graecos ec Latinos , id quod vel
ex ipTa regionis mortuorum deTcriprione ,' quatn
exhibec leTaias (i), qualemque o Dnes fere gen-
res antiquae ratione tamen diverfisfima cradide-
runt. ec ex lobi poemace cum Homeri carmini*
bus comparato luculenter probatur (2).

Poscremo fingularis hie commemonnda esc
virtus ex arcdsfima apud Hebraeos poe'fin inter
et religionem coniunctione orta, qua divinitas
quaedam huic poe(i accedac (^3)*

Quae cum ita fine Hebraeorum poefin non
tantunv niagni faciendam cenTemus, verum eo lo-
co habendam , uc, licet cuique (lent 'Jaudes Tuae,
nulla tamen five Oriencalium imprimisque Ara-

bum

.

Hebr. poefi cum Graeca comparata, Traiecti ad Rhe-
num 1818. pag. 102 feqq. ec auctores ibi laticid. ia
nota i.

(O lefaiae XIV: 9 12.

(a) Infigne illud discrimen ostendit I. H. Pare an ,
v. cl. in Di.sput. laud. pag. <52- et 53.

(3) Conf. yen. D i b b i t s , 1. 1. p. 107 et 108.

C )

bum (i), five Graccorum Romanorumque ex
anciqno orbe ei fit praeferenda. Patet him:
quami fine aestimanda amiquisfima monimenca,
quae Hebraeorum poemata continent.

Crescic autem nostra de iis existimatio , fimul
ac eorum gravisfimum ec utilirate fua ac varie-
tate egregiura argu men turn attendants- Hoc
cnim verfatur in Jaudibus Dei celebrandis, eius-
que benignitate ec dementia, fimu] vero iusti-
tia ac fancdtace praedicandis ; in hominis prae*
ftantia extolJenda , peccarorum foeditate exfe-
cranda ec fiducia commendanda, quae in Deo
Temper He collocanda; quae fingula in Pfslmo-
rum praecipue libro inveniuncur. Morale eriam
Dei imperium faepe cancacur, praefercim in
Theodicea, quam lobi liber exhibec, uci ec in
Pfalmis XXXVII ec LXXI1J. Porro tracca-
tur Echices argumentum, cui ipfa dictio brevis
faepe , acuca et baud raro aenigmadca esc ac-
cornmodata. Hue imprimis percinent Prover-
biorum ec Ecclefiascis libri. Praeclarae denique
habenrur naturae defcripciones , multarum rerum
gescarum variis e temporibus repecicarum, five
ad religionem five ad civiJem gentis IsraeJicicae

auc

CO PoeTeos Hebr. prae Arabum praeflantiam de*
nonflravic S. F. I. R a u > in Oratione de hoc argu?
memo.

aut privatam aut publicam condicionem perti-
nencium commemoradones eximiae, ac Temper
ita comparatae , uc fanccisfiraos in lectoribus ere-
ent fenfus.

Ne autem ulcerius, quam par est, progredia-
mur, hue usque dicta fatis, uc puto, fentenu-
am nostram de carminum Mebraeorum, qaae in
V. F. librisinveniuntur, praedanda probanc.

S X-IL

Animadvertendum denique esc ad fingularfo
divorum vatum , qui Prophetarum nomine de
fignantur, fcripca. Quod aurcm ex its dedueen*
dum cenfemus argumentum pro Librorum V. F
praeflantia eiusmodi profecco est, uc horurn ora-
cula vel nominasfe fufficiac ad causfam noscrain
tuendam. Nihil enim iis aequiparandum protu-
lic unquam profana andquitas: ne Graecorum
quidern, quae celeberrima babebaniur oracula
earn culerunc forcem , uc tanco numero ad nos
tram pervenerinc aetatem , ec quidquid ex iis
confcrvacum habemus neque cum Hebraicis va-
ticinationibus comparandum, neque eciam pecu
liari mentione dignum esc CO-

Ere-

(i) Corf. R. Lowth, 1. I. prael. XXL et I. G.
Eichhora, 1. 1. Tom. I. c. K 2.

C 24 >

Etenim qui apud Veteres quascunque genres
vaticinandi artem txercuerunc, avium volacum,
em ascrorum curfum , aut fulminis ictum , aut mac-
tatorum animalium viscera aliasque res levisfi-
juas confpiciebant, ut exin fucura praefagirent,
fuperfthioni populan favebant principesqueadu-
labantur. Ab istis aure^n longe diverfi erant va*
tes l^raeliiici. Viri fuerunc animo pio, pacriae
amore incenfi , verae reiigionis tuendae ac pro-
movendae (tudioO , vitiorum ec errorum cenfores
acerrimi , neminis aurara capcanres , immo prin-
cipes quosque viros, ubi insra esler reprehenden*
di caiivsfa, absque ulio cimore pedlringentes, dim
vinasque iis poenas minances. Omnem iidem
Temper impenderunc opera m , ut veram virtucem
et piecatem commendarenc acpropagnrenc , prae*
ceptis fuis faluberrimis baud exiguam- ad-
denres vim morum gravitate , qua ubique ap-
parent.

lustam igitur venerationem non posfunt non
habere quotquot ab his viris fcripta in V. F
Libris inveniuntur; nee tancum quoad vitia re-
prehendant ac virtucem commendem, quodcon-
veniebat cum ea, quam fustinebant, perfo-
na(i}, verum eciam, quoad rerum futurarum

prae-

(i) Conf. I H. Pareau, v. cl. Ant. Hebr. De-
fcripc. P. II. Sect. i. Cap. 4.

praedictiones exbibeant, quas cum repeterent a
Deo, nee tamen ullam ad ipfis fidem denegan-
dam darent cansfam, baud profecco eodem levi
pretio, quo aiiarum gentium oracula, habere
licet.

Quam autem nobiles illi vares Tsraelitarum
fecnri func rarionem in enunciando et confcri*
bendo, ea pro fingulcrum virorum indole , ae-
tate ec condicione diverfisfima tot tanrssque fe
co nmendat virtu tibus, uc nostram etiamnunc 1
moveat admirationem.

Sive enim verae religionis doctrinarn expo-
nunt, Dei naturam defcr ; bunt eiusque volunta-
tem annuntiant et celebrant, praecepta dan t mo-
ralia hominumque actiones com iis Kaud con*
venientes detescantur., five cleirtentisfimi . Dei
prornisfa poenirentibus patefaciunt, iuscisfimi
vero ludicis fupremi poenas annuntiant et ad
poenitentiam adhortantur, five confolationem
adhibent, feu terrorem incutiunt, dicendi ge-
nere Temper utunrur gravlsfimis , quas tractant,
rebus aptisfimo, Delectant, movent, terrene,
docent , perfuadent. Jmaginibus e rebus natu-
ralibus, aut e communi vica vel ex historia Sa-
cra defumtis, praefent-'a quafi reddunt quaelon-
gisfime ab humano ingenio font remota.

Licet vero inter bos vates tantum deprebea-
datur discrimen , ut alter ab alcero quara maxima

fuperctur, m?mo tainen eorum est, quo luben*
ter careremtis. Sing-till fcilicet fuas habent lau-
dcs, ipfaque i]Ja ingeniorum varietas delectac
<junm ID ax; me.

Quemadmodum enim lefaias omnium facile
princeps eJegantia , fublimitate ac pondere esc
inflgnis, inque imaginihus dignitatem aeque ac
pulcricudinem et foecunditarem eximiam fecta-
tur, Ezcchicl vero in imaginibus foecundus in
dicticne ob gravicaccm , vim atque impetutn ce-
tcrcs fupcrac,, ita apud reliquos apparent (ingu-
Jaria ctiam , ob quae digni funt habendi qui in-
ter divos vaces numerentur.

llofeae acumen et concifam orationem , loelis
elegantiam, perfpicuicatem et fublimitarem quo-
que egregiam , Michae, qui item brevis et con* T
cffns apparet elationem, et fervorern nobilem,
Nahumi denique fublimitatem fingularem hie
commemorare nostram in causfam absque dubio
fufFecerit; quo. accedit, quod ne Amofus qui-
dem, pastoritiae vitae adfuetus, hie omni care-
ac commendatione. Licet enim in eius carmi-
nibus pristinae conditionis vestigia deprehende*
rinr nonnulli, fenfuum tamen eJatione et dicdo- .
nis fplendore atqueconipofitionis elegnntia ita est
iniignis, uc vix cuiquam in hocgencre cedat(0-

His

(i) Vid. R. Lowth, 1. 1.

C 27 )

His (I addamus ea, quae fupra diximus de
praeftanda Hebraicae poefeos ii> vatum carmini-
bus praecipue eminence , cuique (Ic perfuafum
oportec de pretio, quo haec habenda funt ab
omnibus , qui politiores artes amanc antiquicatis-
que funt fludioii (i^.

(i) De Prophetarum facilitate poetica vid. Clar.
M u n t i n g h g..,. in Qperis laudati , Tom. VII. pag.

( 28

S E CT I POSTERIOR.

(

LIBRORUM VETERIS FOEDERIS QUOAD RELl-

G10N1S HiSTORIAM ET DOCTRU\AM

SPECTATORUM PRAESTANTIA.

Religionis Patefactae Hlstoria*

x^uaecunque in priore Secrione propofuimus,
ut lirictim defcribereiur Librorum V. Foederis
prae^ancia, eiusmodi nob?s esfe videntar, ut
proprerea fummo eos Joco habere oporceac quos-
cunque iuscos ac idoneos iudices. Verum
enimvero adfunc forfan, qui omnem fere nos-
trae argumemandi rationi detrahendam cenfeanc
virrutem , cum in laudibus curnulandis vicia ec
quaecunque reprehenfione digna miferimus ec
obtexerimus. Quod enim univcrfe ad hisroricos
attinet, baud quaquam abfolutam darihiscoriam,
clamicanc , magnos deprehendunc hiatus, multa

animadvertunt fteriiia, raulca vero^ defiderant,

.
qui-

tjuibus ad Israelifaram historian! Tite
dam opus omniflo fuisfec. Istarum vero, et
quotquot eiusdem generis moventur, calumnia-
rum origo ipfi horura librorum confilio baud
bene cognito esc tribuenda. Nunquara protec-
to hoc fuit S Scriptorum infticuturn, uc accu-
^ratam ec continuam referrcnc gencis Israeliucae
historian), atque adeo perperam cura Herodoc^,
Livii, Tacici aliorumque Hiscoricorum fcriptis
comparanrur. Longe aliud idemque valde fin-
gulare eprum apparec coniiliurn, in eo pofitum*
ut doceanc, unius veri Dei cultum ferva.cum
fnisfe apud Israel icarum maiores , ec Deo curare
te ac fontes puniente faepislime, propagacum,
jac tandem confirmacum , huius porro Dei dicta
rata esfe fucta, tarn promisfiones quam minas,
quo perfuafum fierce omnibus de huius existen*
tia (i} lam vero hoc primarium confilium fi
fpectemus, haud amplius nos oiFendent multae
res narratae de certis quibusdam familiis, de
Patriarchis, de vica pastoral!, pastorumque iti-

ne-

Conf. I. F. lac obi, Ferhandzlfag oycr den
war en aart en voortrefeUjkheid van de boeken des 0. T.
1n Tomo III Open's eius, Perhandelixgen over eenige
gewigtige flukken van den Godsdienst , jtit ket Hoog-
duitsch , door D. C. van V o o r s t ,. p. 24 fqq.

< 30 )

(i): hand omni ufu carentes vocabimu*
tot genealogias quas ftulrae gentis tamummodo
in delectationem collecras fuisle perhibent non-
nulli fa). Verbo: in iis etiam, quae alioquin
reprehendenda videntur , ipfam agnoscetnus la-
pientiam divinam.

Praeclaro autem huic confilio egregie conve*
niunt quaecunque his in Libris inveniuntur. Do-
Cebanrur enim Israelirae e fua ipforum hiscoria
teligionem, iisque perfuafum fiebat, pietaceni
legumque divinarum obedienriam felicitads es
fe fontem , improbitarem vero, idololacrianl
aliaque vitia omnium calamitatum cansfam.
Prophecae deinceps, qui existebant, fmgula,
quae in his relationibus peculiaris div. Provi*
dentiae praebebant documenta, exponebant, et
exin , quid Deo placeret, quid fecus, doce-
bant Hinc faccum , quod in carminibus perpe-
tua fiat bistoriae antiquae commemorario Cs)
quae ne in precibus quidera fundendis omitci-
tur (4).

Quae

1 I ) Conf. L i 1 i e n t h a 1 , Oordeelkunflige Bijbel-
ycrklaring , I. p. 183 fqq.

(2) Conf. K o p p e , de Bijbel een werk der God-
wijsheid 9 I. p. 84 128.

(3) E. c. Pf. CV et CVI.

E. c, i Reg. VIII, Conf, A. H. Niemeye-

C 3' )

Quae cum ica fine, nobis.est progredicndiirii
in defendenda horum librorum praeftantia. Pa*
ufactae enim religionis historlam complectun-
tur. Quanco aucem precio hanc ob ca'jfa>n ha*
bendi One , probabic disquifitio de rdigionis hu*
im doctrina, ac de inzdo^ quo eafuerit tradita.

s ii.

Doctrina de Deo*

Doctrina de Deo, prout ex univerfo V, F, co-
dice a nobis derivari pocesc, referenda esc al
haec capita:

Unas esc Deus (O omnium, quotquoc exis-

r i , diatribe : Wie verhalten jich die historifchen Scbrif-
ten des Alten Testaments gegen Religion und Sitten-
lekre? und wclcbss tst ihr charakter als Gcfckichtbx-
ther? praefixa Tomo V, eius operis Charxkteriftick
far Bibel.

(i) Haec de Deo uno doccrina per uuiverfum V. Foe-
dus regnat, ad quam confirmandam eximie comparata
fuic conflitutio Mofai'ca, ac praeferdm forma ilia re-
giminis Theocracica, qua Deus crat fummus princeps
Israeiitarum , uti docuit Cl. I. H. Pareau, Antiq^
Hebr. II. 2. i. Qaspropter .male omnino indicant,
^ui plurium Deorura fuperfliaonem in hk libris . fibi

in*

Cant, rerum aucror, confervator ac guberna-
tor (ij Ksc vero ii)e racione praedicus, ocu-
lis autem conf pici non poresc, eiusque formam
finge.e baud licer 2), idemqiie est perfeccisti-
mus (3,, ubiquc praefens (4), immtrabilis at-
que aerernus (5^); omnscius (6); volumate
praedkus liberrima (J), immucabili (8), ec

om-

invenisfe videntur conf. Cl. Pareau, in Soc. Teyl.
1. 1. p. 5760, 146.

()) Gen. I: i. Pf, CIV.

(2) Exod. XXXl.il: 23. Deut. IV: 1215. Non
audiendi funt nonnulli , inter quos Eberhardus,
in libro: der Geist des Urckr. III. Th. f 233. qui
flacuant, Deum in V. F. qnemadmodum apnd ceteros
Oriemales proponi ut lucem fubciiisfimae naturae, cui
fententiae obflant clasfica omnino haec loca, i Reg.
VIII: 27, 2 Chron. Vi: 18 , lerem. XXIII: 23, 24,

Pf. CXXXIX; quo accedit , qnod Deus a luce ipfa
non ut re emanata , fed ur creaia discernacur Gen. i: 3 ;
conf. W. A, van Hen gel, vir Cl. in Opp. Soc.
Teyl. XXVI. p . 233 et 234.

C3) PC LXXXIX: 7-9. Exod. XVIII: lu et Cl.

Muntinghii, Comp. Theol. Chrift, Theor. II. i . 3,
J 1 10. in not. c.

(4) Pf. CXXXIX: 7 p. lerem. XXIII: 23, 24.

C5) Gen. XXI: ^3. Pf. XC: 24.

.(6) Pf. CXXXIX: i 18, Prov, XV: 3.

(7) Pf. CXXXV: 6,

(8) Mai. Ill: 6.

C 33 )

omnipotence CO; fapiendsfimus porro
fummaque praedicus iancticate (3) > flmul verQ
benignitate pacernd ac dementia (4J, veracita-
te faliere falJique nescia" (5), ec iuftitia cam in
iegibus ferendis, quam in iis vindicandis mani*
&sta (6).

Hanc de Deo doctrinam ica tradiderunt V. F.

fcripcores, uc Temper fueric accommodaca ad ho-

minum captum ; neque adeo in vicium esc ver-

tendum, quando Deum in hominum fimilicudi-

nem informarunt (7^. Nunquam infuper ope-

-ram dederunc disquifitionibus de intern^ Dei

natura, bumanuni fuperantibus ingenium ; nee ta-

inen dicendi fum nimis humilem Deoque indig-

nam nodonem fibi unquam. formasle (8).

Quern

(0 Pf. XXXIIT: 6, 9. lef. XL.

(2) lob. XXVIH. Proverb. Ill: ip, 20. VIII:
2236.

(3) Levit. XI: 44. Hab. I: 13.

(4) Exod. XX: 6. XXXIV: 6 , 7- ?? CIII: 13,'
CXLV: .8, 9.

Cs) Deuc. VII: p. Pf. XXXIII: 4, 5*

(i5) Gen. XVIII: 35. PC. VII: 1 1 , ' 12. XIX: 8, p*

(7) ConfVGl. Pareau, Antiq. Hebr. 1. I. II: 3?
i. p. 151.

(8) Conf.' Herder, Brieven over de Bsoef. der
' Godgeleerdh.- Ill: p. 68 fq-q. Icrufaiem, 1. 1. III?

|). I/I fqcj.

Q

34

Quern autenv praeclaii hac ratibne defcribunt
Dcum, eundem et auctorem omnium rertim, et
huius procreatorem decent V. F. Libri.
hac veritate orrnis inftitutionis aufpicia faci-
tint, cuius praeclarum confervant ironimert-
tnm O), temere a nonnullis repudiamm (2).,
*n quo cairi cofcinnus er probabilis ordo , quo
Tes'creatae proponuniur, quam magnifica Grea 1 *
-tons nofo ad quani prise i iiJius temporis ho-
Eiines fe Jam efFcrre potierunt, ur-ipfunf, ec
Ofim ; a folo n^andaro formasfe , er, quae formas-
fcc, orr.nia ut bona npprobasle diferte (ignifica-
rent, omnem nertntur adn.-irationem ( 3)^

Mac relatione nirtrntur ea, quae perpetuo de
Deo hums mundi procreatore tradunc hi Li-
bri (4), omnem de aecerno mum'o cogirario-
nem excludentes (5>: et cum Scriptoribus haud

opus

(i) Gen. I: i %q.

t (?) Praefertjm B o 1 i n g b r o !; i i et V o 1 1 a i r i i
fentemias -efutavit lerufalem, 1. 1. III. pag- 221

fqq.

(.^; IJanc dc mundi origine rehtionem rationj con-
;;VQfilei>te,m esfe,, ostendic v ; a n d e r M e u 1 e n , in
Disf. de Orig. mundi.

- . C4) lob. XXXVII-h 4. . Pf- CIV: 3 ip.

- C5) Pf. XC:.q, C1I: 26. Coiif, Doederleiu,
Inftit. Th. Chr. I: 2. lip.

-

opus fuerit fubtiliori rrmteriam inter et fbrrtlartl
distinctione, cumque hoc unum fibi docendum
propofuerint .'Reo Jubenti "otntrfii fuam deberS
originem , euro (latuirnus , doctriridm de muncto
nihilo procrcaco, licet hand dilucide fit tjra-
dica, larere tamen in eorum fcrlptis fi").

.Luculen-tisiimo nutcin modo Providentiam Di*
vinam ram in fatis hominum et getitis Israeliricae
referendis , qnzm in caririinibus fa is ec hymnis
decent ac celebrant; Deum fcilicet monent pro
jirbicrio fuo mundum gubernare et fustenra*
re (2)-, eiusque providam curara ad res omtaes
et parriculas fingulas^ praefertim ad homines fc
fextcndere (3), quorum a primo inde vitae tdrii-
pore curam gcrat, quibusque perpetuo arrtofeni
fuum ostendat (^4) ; huic denique fubesfe om*
iies omnino vicisficudines (^5), eiusque curaitt

probis imprimis favere (6).

IIL

(i) Conf. lunge, Christ I. religions unterrigtVon
Doederlein, Th. Vil. p, 16.

C^) P.f- XXXII I: 9-

; (3) PC VIII, XXXVi: 7 fqq. CXLV: i5,KJ.Ier.
XLIX: 15.

(4) Pf. CXXXTX: 13, 14*

(5) -PiV XXXIII: 16, 17. Prov. XVI: p, et %$*
-Amos i It: 6.

(6) Pf. XXXIII: 18-21. CXLV: i8-*ao
til: 25.

C a

< 3* )
III.

Doctrina de homine*

Omnes, qnas Deus produxit, naturae ratione
praedirae cum nobis cognicae non fine, Codex
Sacer duplicem earum nobis exhibec fpeciem,
angelorum , ec praefertim hominum.

De generis humani origine cum nihil certi
folo racionis ufu asfequi posfimus, in V. Foede*
ris Libris monimema habemus confervata d)
e quibtis certiores fiamus de primis omnium ho*
minum parentibus.

Praeclara porro esc doctrina , quam de prim
hominum condicione tradunt : hos enim animi
integricate, corporisque fanitate fuisfe gavifos
decent, iisque vitae perpetuae, et non, nifi ad-
misfo peccato, finiendae fpem fuisfe factara(a);
eo autem eximio conditos fuisfe confiJio, uc
vera virrute feu fanctitate, quantum per termi*
nos, quibus natura eorum finita circumfcripta
esc, licerec, ipfi forenc fimiles : cum vero iam

ip-

Genef I, II.

(2) Genef. I: 26. II: 17. Gonf. M oru s, Coinm*
Exeg. bid. in Theol. Chrilt. epicomen Tom. I. Part*
4H. Cap. J 9.

C 37 3

fpfum pnmurn hominum par a Deo defecisfet(i),
hinc vitiofkatem quandam rnoralem ortam , ac
per univerfum genus humanum propagatam fu-
isfe, qua inrercedente, eximio hoc confilio eos
pentws excidisfe, ac divind indignarione dignis-
fimos evafisfe (2),

Vicam dein fumram esfe exfpectandam , quod
ipfa Henochi historia iam probac, cuiusque fpes
in lobi Jibro apparet, atque in Mofis fcripris.,
a Davide deinceps ec vatibus luculentius est
data, ita docenc, uc ed de re nulla rema-
neat dubitatio (3). Hanc aucem vicam laecarn
omnino ec felicein probis cantum exfpectandam

tes-

Ci) Mofaicam de vitiorum origtne traditionem bre-
vem , firaplicem , et ad homimim captum accommoda-
tam vindicarunt Herder, Brieven 1. 1. I. p. 14 r qq.
I e r u f a 1 e m , 1.1. Ill, 270 fqq. T o b 1 e r , zur ekre
der Bibel , I. p. $6. fqq.

(2) Gen. VI: 5. Exod XXXIV: 7.

(3) Gen. V: 24. XV: 15, XXV: 8, 9. PC XV'I:
8, II. LXXIII: 2428. Prov. XIV: 3^. lef. XIV.
Conf. M i c h a e 1 i s , Syntagma Commence Gutting:.
1759. pag. 80 fqq. Doct. I. I. M e t e 1 e r k a m p,
Disf. Exeg. et Theol. continens vestigia doctrinae de
immorcalrate aniraorum in Libris V. F. obvia, llar-
derov* 1799. Cl. Heringa, ad Seileri Libruoi
Bijbelfche Uitlegkunde pag. 183. i pa. Cl. Pareau,

in

C 38 )

testamur, non vero fmprobis CO ^ lcer cetero-
quin Deum proponant praemiis ac poenis hap
iam in vita fe manifestantem proborum fauco-
rem, ultorem vero impiorum , primum accom-
modate ad infantile horninurn ingenium (2), ec
deinccps convenienter cum peculiar* Israel ita-
rum regimine per Mo fern introducto (3), Qunm-
quam vero praecipua rationum ad bene agendunl
momenta ex hac vita defumebant (4), fan's ta-
mer* caverunt, ne pii ad defperationem redige-
rentur, cum fe calamicadbus obrui, impiis au-
tem res bene cedere viderenc ("5) : tandem enim
oliquando virtutis praemia, impietatisque poenas
inftare annunciabanc (6j.

Nee

in Commentatlone de immortalitatis ac vitae futnrae
notitiis ab antiquisfimo lobi fcriprore in fuos ufus ad-
hibitis. Daventriae 1807.

(j) Pf. XVI: 8-n. XVII: 14, 15. XLIX: 15, 16.
JLXXrif: 23-28.

(2 ; Gen. XVIII: 23 fqq, XXII: 14.

(3) Pf. XI: 4-7- XXXIV: 1623. XCI. Conf.
Cl. Pa re au, Antiq. Hebr. P. II. S. i. Cap. 3. 3.
et S. 2. Cap. i. 8. S. 3. Cap. i. 6.

(4) Pf. XX XIV: 12 fqq. lef. LVIIi: 6 fqq. Prov.
V: I-*- 14.

(5) Pf. XXXVII. lerem. XII: I fqq.

Vid. K o p p e, de Bijbel ten Werk der Godde-

Nee tanfom in his fubfiftic de homine doetri,-
tn. Cum enim omnes omnino vicns laborantes,
poenisque d.ivinis dign^s cestentur V. F. Scrip*
.cores, ac ubique po"unt, optimam fimul crs^-
dunc viam , qua acl veram f^licicatem red' re pos-
fine: Deimi fcilicec homines ab his po/nis hbe-
rare velie , Adami Evaeque lapfus historia osceo<-
die, qua edoceniur, iam tlattrn miferis iscis
Deum fuccurrisfe, fuamque darnonftrasfe be-
nignicarem in malefacta condonqn.io, ec fonti-
bus ignoscendo. Arque haec e.sc divini favoris
pacefaccio Israelicicae peculiariter genti variis
aetacibus, variisque raoiis pedecencim data , in,
qnd referenda praecipuum V..F . libroxuni ,ver*
factir argumencum (i), ec fie quidem, uc unum
quendain regem anniindenc pocencisfimum, Tapa-
encisiimum, iustisdmum, verae religionis ilato-
rem, Israelicarum res collapfas refticucurnm,
muka tamen dira perpesfurum , candemque n>o-
ricurum in hominum falucem, quo Vatum divo*
rum pose mucatam Reipublicae for mam vadci-

na-

lijke Wijskeid , I. pag. 289. et Ctrnf. Ecclef, XI: 9.
X!I:^, 14.

( i) Vid. I. G. Rofenmuller, trapswi/ae vQWt-
gang der Gold4ijke Qpenbaringen. Y. van Ma me 1 s-
v e 1 d , kef Evange-Ue voJgens fat Qude.
Ainilerdam 181 o. -

C 40 )

iiationes praecipue funt trahendae (i). Nee
Jsraelitis rantum , fed univerfo generi humano
lianc falutem deftinatam esfe, turn denuntiatio
cius ad Evae progeniem indefinite pertinens (2),
ac promisfio de Abrahami fobole (3), turn in.
primis Davidis (4), ec Prophetarura dicta (5),
indicant.

1 Poenarum igitur expiationem non nifi a Deo
fperandam et exfpeccandam esfe refipiscentibus
perhibent (6), cuius doctrinae memoria iam fta-
tim hominum mencibus inpresfa fait, facrificiis

a

(1) E vaticinatiotiibus Evae et Abrahamo factisvix
fpes concipi pocuit de uno quodam Confervatore , ni-
fi luculennior accesferit patefactio./ Mofes vero Israe-
litarum genci iara promifit fummum verae religionis
imerpretem , cui aufculcandum foret. Deut. XVIII:
15 1 8. coll. Act. Ill: 22, 23.

(2) Gen. Hi: 15.

(3) Gen. XXII: 18.

(4) Pf. LXXXVI: 9. CXXXVIII: 4, 5. coll. Rom.
XV: p-ii.

(5) lef. II: 2 4. XXV: d-p. XLV: 22-24. LIV:
13- LVI: 7. LX. LXV. LXVI. Mich. IV: 14.
Zeph. Ill: 9, io. Zach. II: n. VIII: 22, 23.

(6) 2 Chron. VI: 24-39. Vlf: 12-14. XXX: 59.
lef. LV: 7. LIX: 30. ler. Ill: u, 12. Ezech, XVIII:
ai 32.

a Deo conftitutis, quorum licet pleraque pri-
mum reveremiae erga Beum, fiduciae, animi*
que grati publicam fignificationem fpectabanc,
alia camen piacularem etiam ufum arguebant,
Noachi ex. gr. ec lobi (i). Apparet hoc prae-
fertim in conftitutione Mofaica 4 , qua 1 victimis
mactandis imponendae eranc manus ab offerenci-
bus (2): quo folenni ritu ostenderenc, fe morte
esfe dignos , poenarumque immunicatem , in*
terpofha animalis morte, a Deo implorare,
de cuius in peccatis condonandis benigna vo
luntace fibi erat perfuafum (3). Eadem au-
tern facrificia , ut ec alias caerimonias , a Mofe
inftitutas fuisfe, veluti fymbola, quibus ocuiis
fubiiceretur ac depingerecur felicitacis huius
praedictae auctor cc procurator, mulca docenc
loca in Epiflola ad Hebraeos (4), quae adeo
imagines ipfi deinceps rei cesierunc.

(1) Gen. VIII: 20, 21. lob. I: 5. XLII: 8, 9.

(2) Levit. I: 3 , 4. Ill: i , 2. 68. 12, 13. IV:

1-4-

(3) Vid. Cl. Pajeau, Amfq. Hebr. P. II. S. I.
Cap. 3. 9- et P. If. S. 2. Cnp. 5. 4.

(4; Vid. Cap. IX; 8. coll. VIII: 5 fqq. IX: 24.
X: i.

C 4> )

$ IV.

Doctrine Morum.

Hac ieirtir praeclara de Deo ac tie hornins
docrrina, qualem in V. F. Libris conrempiamur ,
brevirer expofita, absqne dubio quisque opd-
mam quoque exfpectabic Morum doctrinam*. fu
perrtruccam iis, quae de hominis ad Deura re-
Jarione docentur. Diverfa autem fcripta per-
luftrantes, leges praefercim IVlofaicas, Davidis
carmina, Salomonis aliorumque fapientum fen-
tentias et Varum oraciones, hanc exfpectationem
hand vanam esfe comperirnus. Ea fcilicec prae-
cepcr.ru m nu-ralium est praeftantia, tanca esc
nobiliras principii, e quo ducuncur, tani prae-
clara font momenta, quibus adttringuntur, tarn-
que egregia func fubfidia, quibus facilis fit eo-
rum obfervantia, uc mirabundi omnino non pos-
linr non conternplnri doctrinam in his Libris tra-
ditam.. quicunque confiderent, quantis ed aetate
erroribus repleta fueric antiquisiimorum popu-
Jorum disciplina moralis.

Ante omnia commendamr amor erga Deum
benignisfimum, er obfequium Domino ac Le-
gislatori fancrisfimo praeftandum * e quo, velut e
fonce, ducancur fingula, quae Israelids data fue-

C 43 )

re, praeceptaCO- I" defimendo bono maloqne
'morali haec cenetur ratio, uc quidqnid cum Dai
conveniac voluntate bonum, quidquld vero cuin
e3 pugnec mulurn vocetur (2). Hinc peccato-
rum poenirentia, quam homines prae fe fe-
ranc, baud vera cenfetur, nifi animus conver-
tatur ad id, quod lege di-vina praecepcum (ID,
tocique incnmbat illius obfervanriae (3)* Imo
omne precium facrificiis, et univerfe cukui ex-
terno divinitus inftmuo denegacur, nifi facra
offerendbus pii adfint fenfus , quibus Deo fig-
nificenc, fe poenicere peccacorum, atque vene-
racionem ipfi debicam moribus fuis demon-
ftrenc (4.).

Nee tantum erga Deum amqr praefcribi-
tur, verum eciam erga homines, ec nosmec ip-
fos. Aequalis omnes inter homines dignitas ubi-
que ponitur, faepisfimeque docetur; qua in
causfa prae omnibus gentium caeterarum in (lieu*

do-

(1) Dem. VI: 13. X: 20. Proverb. I: 7. IX: 10.

(2) Conf. loca land, a Koppe, de Bijbtl een
Wsrk dcr Goddtlijhe (fijshtid , 1. 249 fqq.

(3) lef. I: id, 17. Pi*. XXXIV: 15. XXXVII:

V-

(4) Pf. L: 713 fqq, i Sam. XV: 22. et P B o *>
net, ad h. 1. in Opere 4<?/ leven van David \ I: p.
lop 112. uti ec lef. Cap. I. ec JLVIII. Hof. VI: 6.

C 44 )

donibus eminet Lex Mofaica (i). Atque hinc
esc, quod eximia invenianrur in Libris laudacis
'praecepca benignicacis ec humanicacis erga quos-
cunque homines, egenos eciam iervos'ac pe-
regrinos, ipfaque bruta animalia (2); et quid-
quid alii e Davidis carminibus aliisve locis ad
.conremnendam hanc morum doccrinam effici pos-
fe putarinc, ad(unc omnino loca, quae $/Af#fy/-
uv comrnendenc (3). In officiis auceni omni*
bus, quae imponuntur hominibus, animadver-
tendum esc, honestas huius v'tae volu peaces iis
baud denegari : uno cantum die pose fex alios
abftinendum esfe a labore monecur , cuius rei
fapiens fuic confilium, in caeceris fescis eciara
confpicuum (4}.

In-

(1) Vid. Maleach. II: to. et loca laudata ab Ha-
melsveldio, het Evangelie nit het Oude Testa-
ment , pag. 420 fqq. et conf. lac obi, 1.1* pag,
414416.

(2) Exod. XXI: 27. XXII: ai , 22. XXIII: 10-12.
Levit. XIX: 9, 10. Deut. V: 14. X: 19. XV: 711.
XXV: 4, lob. XXXI. Prov. XII: 10. lef. LVIII.

(3), Exod. XXIII: 4, 5. Prov. XXV: 21. Conf.
G. C. Pi fan ski, vindicia Pfalmorum ob execrac.
impugnatorum Regiora. 1779. 8vo.

(4^ Vid. I e r u f a 1 e m , 1. 1. Ill: 450 , 45 1. I a-
cobi, 1. I. pag. 416420.

( 45 )

Infuper autem haec raorum doctrina Infigni*
cst auctoritate, quae est eiusmodi, uc non fua*-
denJo, fed praecipiendo, officia praefcribac, at*
que adeo non ab humana quadam potestate, fed
ab if>fo Deo derivanda fit (ij; ec in praeci*.
piendo ira verfatur, uc non tantum divinae vo-
luntaris mandata exhibeac, fed ipfum Deum in
fua pgendi ratione optimis gaudentem virtucibus
proponac , quern fequancur homines (2).

Quae autem a gentium philofophis ducca vi*
demus vircutis momenta ex honoris cupiditate,.
pacriae ec fui ipfius amore , commodis huius vi-
tae, auc animi tranquillicace Cs) longe inferio-
ra func iis, quae S. Scripcores exhibenc. Licet
enim lehova fapienti confilio praemiis ac poenis^
hac in vita distributis , uteretur, ad virtu tis amo-

rem

(1) Quahtopere haec auctoritas in laudem faciac
hnius doctrinae, imprimis demonftrat fententiarnm dis-
crimen , quale apud Profanes in praeceptis moralibus
obtinuerit. Legat. S c o 1 p. 1762. p. 188 ip/. ;

(2) Levit. XI: 44. Deut. X: 1719. Conf. K p p-
p e , de Bijbel 1. 1. 1: p. 282.

(3J Quae e virtutis pulcritndine, viuique foedi-
tate , ant e fucurd virtutis remuneratione, vidique poe-
na dncebaniur momenta, ea debilta esfe apparent , con*
fideratis Philofophorum litibus in definiendd virtutis
natura et baeficatione de animorum imraortaliiate.
Conf. S c o 1 p, Legat 1762. p. 197203.

cu* )

vitiique odium iniiciendum, atque ex rrac
divina agendi rarione plurima peterentur mo*
rotma, complectitur tamen V F. docrrina no-^
biliora multa, ducta e rerruneratione vitae felicis
olim rediturae probis fperandae, et ex amore
Dei eiusque gratia (i). Quibus omnibus de-
flique funr addenda praecJara, quae nobis prae-
benr, auxilia* imprimis preces, ad quas , cum a-
Deo omneni boni ec mali cognirionem , ec fin-
gnhire vircuns colendae auxilium esfe repeten-
df dbceant ^), homines incuancur (3) exem*^
p]i?que ducumur(4).

* Quae cum ita line, baud dubttare oportet de
ialubernmo ac cercisfimo tfFectu , quo haec ga-
viia fuerit doctrina , non tantum in impellendo
ct movendo n fed etiam in emendando homines
cuiusque generis ac aecatis, et in eos ducendo
ad praeilantisfimos verae fapientiae et pietatis
fructiis ftrendos et percipiendos, quorum egre-.
gia ec prodigiofa iere documenta nobis praebec
S. hisroria.

- Priusquam vero ab hac, quam inilituimus

quaes-{

(0 W- XIX. XXVII. Prov. XII: 14. Mai. IU: 16*
(2) Pf. XXV: 8, 9, 12. XXXU: 8. CXLHI: 10.
(3} Provefb II: 3 , 6 8.

(4) i Reg. Ill; 9. Pf. XXV: 4, 5- LXXXVI: ij.
CXIX; S3"o^

C 47 -

quaestione discedarhus , panels etf am" dri
da funt, quae pecuiiariter, ad iViofaicam
nent cctoftirutionem. Scilicet cum Libri ,
nJia praechra docuerinc, opnraum eiiam , quo
Deus colarpfj, rwodum tradidisfe ,finr ccrifendi*
nonnullos offendic externus ille, aMofe praefcrip*
tus, cultus, forma qljfni^, uc putant, fplenli-
dus, et plurimis oneratus ritibus Huius ta-
men. ratta ueroere reprehen^tur. . -Isragtitae
enim , quibus praeerac Mofes , in ea erant con-
ditione , uc neqtiaquam esfent idonei ad fimpli-
ec-:n Dei ctilfjiTtfv nort tantum ob fplendidun^fa-
crorum apparat.um, quo inter Aegypc os vif^
afFecti fueranc, fed etiam proprqr propenfam ad
ciololatriam snjmum ; quo aCcedic, quod mag-
na inftitutorum diverfitate. dpus fueric, uc ^
cliis gencibus feiuncci esfe cogerencur, dopef:
perfeccisQniae adventasfenc tempera religionis
cum omnibus fine discrimine gencibus comma*
iiicandae, cuius non nifi rudimenca quacdant
continerec anriquibr ilia, ec cuius res mibu-s
cius- nonnUllis adunTbrarenrur., Merico igicur in
his divinam miramur fapiennam, quae fimu? per
legates (uos docuic, non omnem hivsce ricibus
iibfolvi fui culcum ("i). r Nec~denique hic.ne-
.gligenda est Theocracici , quod Deus in Israeli-

U-
(i) Vid. loca laud. pag 43^ not. 4.

C 43 )

<arum fonetate obtinebat, imperil ratio C0
qu3 erac lumrnus princeps Israelitarum , quibus
praefens aderat (2). Quae omnia fi rice tenea-
jnus, magni aescimanda iudicabimus, quae ia
cultu Deo praeltando Israelites eranc praefcripta*

S V.

-

Modus , quo reUgionh 'patefactae doctrina, \

' est tradita.

- ' '.

lam vero eximia hac relig^onis dqctrind fpec*
tat^, reseat, ut modum confideremus , quo eA
fuerit patefacta.

m Gentis Israeliticae vel levisdrna confideratio
nobis iam perluadere posfet de praeitantia doc-
trinae eommemoratae, e causfis naturalihus nullo
modo repetendae* Cum enim ne nobilisfimi
quidem Graecorum Philofophi gravisfimam de
uno vero Deo doctrinam a fuperftitionis com-
mends eximere, fuisque discipulis ut certain
tradere potuerint , unde est , quod iam dudum
ante horum aeratem doctrina ilia apud folos Is-

rae-

(1) Exod. XIX: 68. lof. XXIV: 1527. Conf..
'Hefs, die Gefchichte Mofes , I. pag.ip5fqq.CU
'Pare an, Antfq. Hebr I. 1. Ill: i: i-

(2) Vid. I^rirf-al-em, 1. 1. 111.478^501.

C 49 )

raelicasj exculti ingenii ratione nequaquam cunt
iis comparandos, ut tocius religionis doctrina
traderetur? Estne eredibile* Mofern ceneros-
que vaces, in maxima* popularium ad idololatri*
am propenfione, folos ratiocinando progredi
potuisfe ad fummum rociciarum de religione cul-
men? Norme ipfum Deum eos habuisfe impul-
forem ec ducem et doccorem perpetuum quivis
xnerico coniicerec C 1 )?

Quod autem coniiciendo attingere posfemus*
in eo confinuamur, hiscoriam, quam exhibenc
V* F Libri, indagances. Divin enim auccori-
tate religionis doccrina fuic patefacca, e^ adhi*
bita* argumentorum fpecie, quae in ownium
oculos incnrreret, et fenfus ha ferirec, ut ius-
tae dubitationi nullus relinqueretur locus. Mo-
fes nimirum ecvates, divinitus fe fuisfe infti euros
ac legatos tesrati, fidem flbi compararunc ^ inira*
cuJis palam edicis, in confpeccu omnium, tic ec
eorum , quorum maximopere ihteresfec eos, (I
posfenc, fraudis convincere, ec uc imposcores
jjunire. Quod imprimis dicendum de Mofe le-
gationem fuam hac racione confirmanre coraiH
fcge Aegypfiorum , coram univerfa eius aula ,
ec coram ipfis denique magis , qui nihil nifi af*
tis priciarri oscendcre pocueraht. Miraculoruni

au>

(i) Conf. I a c o b i , 1. I. pag. 401403.
D

C

autem id fuisfe confilium , ut qui fe le^atum
divinum baberi vellet, miracnlo parmo, ralis
vir en'am decJararetur, multis documenns ap*
parec (i)

Aherum eodem datum confilfo argnmentum
praebuerunr prnedicdones rernnr futurarum for-
tniturum , quarnm eventus refpondit iis, quae
fuernnc praefignifieata. Hae atuem t^nquam
legarionis divinae criteria in V. F. Libris
faepe con fide-ran tur (a)., Quas autem editas le-
ginnis vatk inationes, eae , qnin verae fuerint,
baud dubitare licet. Quae enim exempli causfd
de propagatione unius Dei cult":s et verae reli
gionis a'd omnes gentes (3) de tribu fuda Tem-
per futura primaria (4), de Mesfia ex bac tribu
et e Davidis familia oriundo (5), de Israelita-
rum ob impictarem future exfilio, et reditu in
patriam, ac reipublicae reflauratione (6), va-
riis aetadbus func annuntiata, inter cetera exitu

ita

CO Exod. XI V: 31, Conf. Mo Her, in Soc,
Hag. 1800. 28, 29.

(2) Vid. Deut. XVIII: 22. lef. XLVIII. Dan. IX;
II, 1-2. fit alibi,

(3) Conf. loca laudaia a I a h n i o , l t 1. 17.

(4; 'bid.
(5 Ibid.
Ibid.

ita funt confirmata, ut nihil iis cehius videatur*
teste historia ficrL Quid? quod profani etiam
Scriptores nonnunquam probenc* quae a vatibus
fuere praedicta , uci ex. gr. Herodotus ("ij, ec
Xenophon (-2) in iis referendis , quae de Baby-
loniae a Cyro delendae faco praedixeranc lefai-
as arque leremias (3).

Viri igitur illi, qui vanis temporibus doctri-
nam, quam exhibenc V. F, Libri, tradiderunc,
Jegacionem fuam divinam facis probarunc. Ac-
que adeo baud mirum , eos ranta* auccoricace ga-
vifos, Temper, licec aecace diverfisfimos , ununi
idemque docuisfe, nunquam veYo Jices de qui-
busdam capicibus ortas fuisfe, neque iis refugi-
endum fuisfe ad arcanaffi disciplinam, qu^ inccr
gentium philofophos nonnullis tantum peritiori-
bus praecepta dari folebant. Hoc folis docto-
ribus divinis datum fuit, ,uc in docendo cdnftan-
tes, perfpicui et faciles ab omnibus, rudibus ae-
que ae culdoribus ctiiusqiie aetatis, intellige-
renrar ec fpontc fere asfenfum acquirerenc (4)*

Atque haec fuiUciant ad probandas Librorum

V*

(1) Hiflor. I. c. jpo, ipr.

(2) Cyrop. VII.

(3) lef. XIII. XLV-XLVII. terem. L. et LI*

(4) Conf. lacobi, 1. 1. pag. 40340^. et
433435-

D a

5

V. F. dores (ingulares ob religionis doctriftam ,
quarn compJectuntur. Haec enim egregie con-
veniens cum Dei hominisque naturd, religion!
naturali confirmandae inferviens, hominibus tra
dira esc modo eorum condition! accommodato
Deique rnaiescace dignisfimo: atque infuper ei
accesferum externa documenta divinae auctorita-
ris , qua* doctores gavifi fuerint* Quae cum ita
fine, religionis divinitus patefaccae doctrinara his
monimentis andquis contineri (lacuimus.

Hac igitur racione Librorum V. F. praeftan-
tiam (Irictim deicripfisfe nobis vidernur.

PARS

( 53 >
P A R S POSTERIOR.

LIBRORUM VETERIS FOEDERIS USUS

IN DOCTRINA CHRISTIANA INTEL-

LIGENDA, AESTIMANDA, TUENDA,

ET AD VIRTUTIS STUDIUM A D-

H I BEN DA.

PRAEMONENDA.

Auctoritas et ufus Librarum Veterls Foede*
ri$ ex Christi et Apoftolofum doctrlna.

\^,/um igitur pro viribus nostris flnctim defcrip-
ferimus Librorum V. F. praeftantiam , quae
eiusmodi esfe apparuic, uc divina omni iure Jis
tribuenda fie auctoricas , ulterius progredi posfe-
mus, ad exponendum infignem, quem etiam
nunc nobis, luce Christianae doctrinae illustra*
tis, praebenc ufum, Quemadmodum vero in
omni re, quam defendendam fumamus, infigne
accedic praeiidium, fi aJios eosque idoneos iudi-
ces eiusdem cauafae comperiamus fautores ac

de-

C 54-

defenfores , baud abs re iudicavimus nonnulla
praefari , quibus sppareat, quid dc Librii Jau-
tfatis cenfuerinc Christus et Aportoli , ac quanara
tatione iis fuerint ufj in.docmna.tradenda.

Confervatoris nostri de hoc argumento femen-
tiam tradiderunt nobis Euangelistae. His enim
referencibus, profesfus fuic Chrisnis,, in (acris,
quae fuo tempore qpud Iqdaeos habebaruur
fcriptis, tesrimonium divinitus datum exhiberi
de iu legatione, atque hanc ob causfam ea di-
ligenter pierfcriJtanda . csfe monuir (i): fummam
9C perpetuam iis tribuit auctoricatpm (2): Mo-
Us vatumque fcriptis cercam et perfexrtam inesfe
inftitutionem bene beateque vivendi indica-
vit (3) : arque aperte docuit, fibi esfe propofi-
turn non violandae , fed (labilicndae legis divi-
pae, cuius lator fuerat Mofes, interpretes vero'
ft vindices exfliteranc Prophetae (4). Neque

* ' ali-

, :

(1) loh. V: 38, sp. Sive verba yw&rt in Indi-
(Jativp, five in Imperativo fumenda puces: idem ex
h,oc locoargumentuna petendum esc , uti probavit Io d.
JJeringa vir Cl., in Disf. Soc. Hag. 1/89. pag.
200, 201. Conf. et Zacharia, Bibl. Theol. I. p.

TT1
^27-132.

(2) loh. X: 35.

(3) Luc. XVI; 19-31.
( 4 ) Match. V: 17. .

C 55

aliter Apoftoli ftatuerunt magisTi infisrentes ves-
tig'is. Pauslus enim, in Epiftola fua ad Tnno-
theurn posteriore (i), hos Lihro<; vocat Qeoirvev*
<rrcv$ (5), ac monet , operam esfe dandam ho-
rum lectioni , ut Doctor liceloiae ad mu<m$
fuum rice adminiscrandum inVnacur, eosqae
utiles esfe doccorihns dicic, ai cohortandum,
corrigendum ec ad pietatis disciplinam. SimU
liter idem Apoftolus, in Epilloia ad Roma-
nos (3), qnaecunque fcripia exftam in V. F.
Libris, fcripta dicic ad nos cohortamlos ,
monendos et confolandos. Porro habemus Pe*
truni magnifice de hoc disferenrem argumento ;
testatur hie Apoftolus, Spiritum, cuius auxilio
Prophetae quondam locuti finr, eunclem fuisfe
ac-eum, quern Christus miteric Apoilolis , eum
que fuisfe vaticinatum de miferiis, quas Chris-
tus (ubieric, ei de fublimi ilia dignitace, ad

quam ,

- (O Cap. Ill: 15 17.

. f%j Heir* yttttyv Stoxmufoi' S - i5 > iwri fit five prttodica-
tum, fivei'abiectum ; conftat .amen ex context;! oratione,
fermonem hie esfe de facris libris , qui fecc. 15. rk itp*
yp&plAstTei, vocancur. Conf. lieri.nga, v.ir ( 1. in
Disf. Soc. Hag. 1. 1. p. 203. n. y. li.s au-etn iiuiicari
libros V. F. demonftravic M o r u s , in Comm. Exeg.
Hift. laud, ad Proleg. S. IV. 2(5.
(3) XV: 4- i

quam, fuperat^ morte, pervenerit (i): ec ubi
in co esc, uc racionem reddat , cur Christian!
recte agant, animum advertentes ad Propheta-
rum doccrinam falutarem, horum vaticinationes,
<^uae in V. F. Codice inveniuntur, Deo iuben-
te ac moderance editas esfe docet (2); illorum
auceni auctoriratem fud inftitudone non infringi,
fed magis confirraari tescacur Paullus (3).

Quae attulimus loca, licet aliis facile augeri
posfent (4), fufficere tamcn mihi videntur. ad
iudiciurn Christ! et Apoftolum de V. F. aucto-
ritate et ufu intelligendum , quod fane eiusmodi
fuit, ut Christianis prorfus indignas cenfeamus
quascunque fententias horum Librorum conrem-
trices. Neque etiam audiendi funt, qui ibpra
laudatas admonitiones ludaeos tantum fpectasfe
putent. Praeterquam enim , quod Chrisms dis-
cipulos fups alia doccurus fuisfe cenfendus fit,
& haqd perpetuum nee omnibus utile commodum
}iis Libris attribuisfet; obfervandum est, Apofto-
Jos deinceps Sacra Scripta laudasfe et commen-
dasfe in ufum ludaeorum Palaeftineufium aeque

CO i Petr. I: n.

(2 2 Petr. 1: 19 21.

(3) Acr. XXVI: 22.

(4) V. c. Match. XXII: 43. Lne. XVI: 17. loh.
V: 46. Act. HI: 8, 21. I Cor. X: 6.

( 57 >

EC alienigenarum, et Ecclefiarum, ad qtias tam
ludaei, quam genres fe addixerant ("i): nulla-
que profecco excogicari pocesc causfa, cur Paul-
lus ludaeorum opinionihus fe accommodarurus
fuisfet, cum ad horum Lihrorum lludium admo-
ueret Timotheum fs), qu'ppe qui pacre alieni-
gena oriundus , ec Paulli irfticutione Christianara
edoctus docrrinam, dignus iudicatus erat , qui
Ecclefiae conftituererur doctor, veramque adeo
propagarec religionem (3).

Coniht igitur, lefum ec Apoftolos divinan V.
F. adfcn'pfisfe auctoritatem, eiusque uium om*
nibus commendasfe, qui fuam ampleccercitur
doccrinam: quocirca nunc videamus , quain^
nam in facris his libris ucendis fecud fine ra.
tionem.

Primum quidem faepisfime e V. F. allegarunc
Joca , vel ad demonftrandam fuam docuinam C4J
yd ad refellendos aliorum errores (5J> vel ad

pro-

(1) Rom. IV: 23, 24. I Cor. IX: 9 , 10. Eph.
VI: 2.

(2) 2 Timoth. V: 1517.

(3) Conf. Cl. H e r i n g a , in Soc. Hag. 1. 1. p.
502.

(4.) Matth. XXII: 31 , 32. Act. VII: 48-50..
(5J Matth. XV. 36". Roin. IV: i-^i2.

C 58 )

robanda et commendanda fba ftiorumque fa-cta
fct initituta (O, vel ad eorum crimina daT-nan-
da C 2 )> ^ a d illustranda dicta fua (3), vel ad
ea qualicunque modo cominendanda ^4), vel
deni <ue ad excitandos pios animi fenfus (5),
quibus luculemisfime ostenderunt , fumrnam fa-i
cris his liceris tribuendam esfe fidem , maximam-
que auctoritatem. Hisroria porro, quam refe-
rune V. T. Scriptores, ad docendum hortandumque
utunrur. ReJigionis placira e V. Foederis Li-
t>ns tradiderunt, illtistrarunc et vindicarnnt, ex
iisque confectaria duxernnt ad probnnda doctri-
hae et religionis Chriscianae capita antea incog-
liira (6). Prorr.isforum , quae in V. F. inveni-
trntur, mentionem faciunc frequentem, Deique
Jaudant fidem in hisce praeflandis , dato lefu
Christo, provocantes earn in rern ad divorum
vatum auctoritarem , quod non tantom factum
videmus apud ludaeos, verum etiara a lefu in

(O Matrh. XII: 1-6. Toh. VIH: 17. Act. I: 20.
(2; Matth. XII: 7. XV: 7-9, XXI: 13.
(3) loh VI: 45. VII: 38.
(4; Rom. XI: 34, 35. i.Cor. II: p,..i6.
(5) Rom. XII: 19, 20. i Cor. VI: \6.
(6). Marc. XII: 29. Act. XIV: 15. Rom. Ill: 21.
l Cor. VIII: 4-<S. Hebr. XI.

C 59 ">

legarorum fuorum inflitutione, et ab bis in do-
cendis iis, apud qtios nulla fueric Propheeanim 1
auccoricas (i}. Vitae fancrae praecepra, qul 4 ^
bus abundant V. F. libri, faepwfime reoecunt ec
commandant (2), Denique qnae in V. F. nar-
rantur de fads rcbu&que gestis Pafriapeharu-^aa-*
te Mofem, ipfius Mofis, univerHie gen r is Israe-
licicae virorumque in ed illuscrium, ea frequen-
ter commemoranc , ex iisque providendae divi-
nae documenta , uc ec fidei pietadsque praecep-
ta ec exempla ducunc (^3). Qune omnia nobis
perfuadeanc oportec de magno , quo facer hie
Codex aesdmandus fie pretio 5 deque vario ec
eximio nfu, quem, Chrisco acque Apoflolis
praeeundbus, exin capere^posfinc oinnes Eccle-
fiae Chrisdanae addicci. Hunc icaque ufum

de-

CO loh. VI:45.VITI: 56. Luc. XVIII: 31. XXIV:
2527, 4447- Act. II, III, VII, X: 43. XIII,
XXVIII: 23. Rom. IX , X , XL Gal. IIL Hebr. XI.

(2) Match. IV: 10. V: 27. XV: 3-9 XIX: 19. Rom.
XII: 20. Eph. VI: 13. i Peer. V: 7.

(3) Matih. XII: 3 , 4- Luc. IV: 2527. loh.
VIII: 39, 40. Act. VII. Rom. IV. i Cor. X: i n.
Hebr. XI. lac. II: 2026. V: 10, u, .-7, 18.
2. Petr. 11:59. Conf. A. van II a re n c ar fp e 1 ,

1. 1. 5-12.

i

"N>C\Cl

defcripturi praeclaram atque omni dubio caren*
tem fuscipimus causfam, in qud ica verfabimur,
uc per partes, in ipfa* quaestione propo!?ras,
ostendamus, quid valeanc Libri laudati ad Chris-
tianam doctrinam Intelllgendam ^ aesHmandam^
tuwdatn , et ad virtuth ftuaium adhibendam.

SEC*

C 61 )

S E C T I P R. I M 4.

TJSUS LIBRORUM VETERIS FOEDERIS III

DOCTRINA CHRISTIANA INTEL-

LIGEND A.

SI-

Vfus , quos adferunt V. F. Libri ad dictio*
mm N. T. cognosccndam.
i

V^xum primo loco fit inquirendum, quid vale-
ant V. Foederis Libri ad intelligendam doctri*
fiam Christianam i ante omnia exponendura pu-
tamus, quomodo eorum ducamur auxilio, ad
perfpiciendara dicdonem , quae in N. Foederis
Libris regnac. Horum enim nifi cognica ec per-
fpecta habeas fcripca , doctrinam , quam profil-
tentnr Chrisciani , baud recce intelligi posfe cui-
vis indubium esfe credo. Sparfa fcilicet ea esc
per omnes , quas habuit Chrisms orationes , per
omnes eius disputationes, collocutiones, dicta
omnia et praeceptp, parabolas ec quoscunque
eius fermones litteris mandarunt Euangelistae ,

per

( 62 >

per var'as, ; qti3s ipfi rctnlernnt annorationes et
anin;cdverfiones , per omnia quae in Accis Apos-
tolorum rernlic Lucas, per omnes denique
} Violas er fcnpta ApofloHca; qnare N. Foe*
den'5 Lirros fences agnoscimus primaries reli-
gionis Christianas (O. Novi Testament! au-
tem dictio cum non fit pure Graeca, fed fingu-
lis in verbis, dicendi formulis et figuris non
tsnrum , verum et univerfa orationis forma He-
braioam confuetudinem imitetur (a), univerfe
de e^ panca fun: praemonenda.

IV T. Scriprores, qni nati erant ludaei , vul-
go utebanwr HrtgoS Hebraeo- Aramae^, et in
^ynagogis anditbam lectionem V. F. Hebraici ,
uec Graecom addiscebant linguam, nifi necesfi-
tan's causia fine praeceptis grammacicis, Tolo all-
quo ulu et confuetudine cum plebeiis homini-
bus. Res igitur Hebraeis vocibus cogitaras coti*
dem Oraecis ad verbum expresferunt, et uni-
verfam Graeci fermonis formam , quoad eius
fieri poterat, ad Bebraeam accommodarunc.
Licet autem unus et aher ex his Scriptoribus

rec-

O) VJd. Doederlein, Inftit. Theol. Chrift.,
Prolog, c. III. 26.

(2) Conf. Ernesti , Inftit. Interpr. N. T. edit*
5. P. I. S. II. C. 3. 818*

rectius Graece potuerir fcribere fi), ab onrru-
bus tamen forma haec orationis Hebraea eligen-
da erat, praecipue quidem, quod haec ludaeis
mn ;is placeret , verum eciam , quia maior pars
Euangeliorum et Actorum orar;ones exhibet ec
col ! ocudones, a Christo eiusque legans et dis-
cipuiis, uc ec lohanne Baprssta habicas J ; ngal
Hebraic^ five Aramaea; quae cum Graece es-f
fenc vertendae, non pornerunc non formam ec
colorern linguae, qud enuncicacae eranc, recine-
re: quorlum quoque pertinent, quae a coelesci-
bus legacis fuerunc dicta (a), et audica, vel fono
mirifico a lohanne Baptisca ^3), a tribus Apos-
tolis in nionte (4), a Paullo (5), vel per ex-
ftaiin a lohanne Apoilolo in in fill d Pacmo : his
denique accedit, quod mulca in doccrinam Chris-
tianam fluxerinc e V. Foederis Libris Graece

verfis (6j.

Haec

(O Vl " d - C1 Lotze, Oordeelk. Inlet ding tot dt
Schriftcn d^ N. V^ Vol. I. 81,

(2) Luc. I: 1320, 2837. H: 1014.

(3) Match. Ill: 17.

(4) Match. XVII: 5.

(5) Act. XXVI: 1418.

(6) Cum Script ores N. T. de iis rebus dlsfere-
,, rent, quae Hebraicis literis eranc traditae , necesfe
fuit mulca retinere , ne doctrinam qunmpiam novam
adi'e^re viderentur. Hebraism! autem plerique

Haec anrem forma Hebraen .in vocalulorum
prrnificatiortibus* in dkendl for mulls , in ver bo-
rum nvwityittnqne formis , ec denique in vocabu-
lorum conftructione , cufh a mu his earn habeamus
defcriptam i), non opus erit, ut uberitis indi-
ceti>r$ quare potius ex nostro confilio nonnulla
feligerous exempla, quibus appareat, quantum
ufum praebeant V. F. Libfi ad dictionem
: P^.T., atque adeo ad nonnuJIa religionis Chris-
ranae capita recte inreljigenda. Quod ad
uomina attinet, quibus in N. T. cribuitur
iignificatio a Graecorum confuetudine aliena ^
cc facra ad imitationem nominum Hebraeo-
rum : mfi ex. gr $eh<$t$ pro focletatls facraQ
*fodali ex Mebraico n 9 nifi ^^eig pro fact Is
nririficis ex Hebr. rilinj, nifi Mvtj pro gentibus
frofanis ex Hebr. D^J, nifi xowis pro profano
ex Hebr. Sn, nifi denique c-^l pro imbecilti*

fnnt einsmodi, ut imllo alio ' Idiomate tarn fellcfter
,, expn'mi posfim", imo isterdum ne exprimi quid em 1 :
,,, ut ni(i illas fortnnlas retinuisfenc , nova illfs imer-
dum vocabula et nova dicendi genera comrninis-
cenda feerint , quae nemo plane intellexisfet/*
Sinu veiba B e z a e , in Excurfu de dono linguarum
er Apoftoiico fermone , in annott. ad Act. X. 43.
Conf. I I. Hefs, Leer , Daclen en Lot gev alien van
Cfizcn Heer , II. pag, 159.

(O Conf. Michaelas, Inleid. in het N. K, I.
S 18. Lotze, 1. 1. 85.

C

'tat6 , pravitate humand ex Hebr. | nontiufi-
quam fumas, : ne muha in doccrina Christiana 4
perVerfe intelliganmr, vereor quam maxima (i^).

- Qu'od indem in verlk * in wtoytfv exempli causfa*
gr atlas agere, favere, ex,. Hebr. ^, in ^pry

- tsw docere * ex Hebr. n 7D, in pi* eft minus di-
ligere, ex Hebr. rv * : :?' in ^/g/v />Wto ad /#-

- KSf conflituere, ex Hebr. n '^? , quin ec in par-
ticulis obfervandum esc. llinc igicur non mi-
rum videcur,- mulcas eciam dkendi formulas- e
V. F. libris a Scripcoribus N. Foederis fuisfe
defumtas, quas illis deftitiui baud incerpretari
rite posfernus. Sic v, c., curn Ghriscus diea^ur
eilpsi'j rfa afJt,aplriag-(2*)* Tola esc V. F. diccio,
quae cognita hanc dicendi formulam illustrcc,
ac propterea anfam praebeac , Conrervatoristios-
tri, quod fuscepit, negotium recce incelligendi.
Etenini TV K K ; i vel ^3?, ctii refpondet formula
Jaudaca, in V. F* de hominibus ufurpatur, qui
vel iuscas poenas luunc (3), vel ob alienam

cul-

,

(1) Sic, e. g. vocabula srffl^rw, vpeQvTSice, et vp*

q>v7SM9 frustra e vi fermonis Graeci exponeremus ,.
quae ex antique Vocahularum K ^J , n ^' 3 -^ et
u fu opc'ime explicanmr. Conf. Cl. Pare an,
Hebr. 1. 1. II: 4- c. 6. 8.

(2) 'loh. 1: 29. I loh. Ill: 5.

(3) Levic. XX; 19. coll. XXIV: 15*

E

culparii trulctamur C0 unde N - F < adm *-
betur de Christo, non tantum hominum pecca-
ta expiance, fed et eorum remisfioncm concili-
ante (2}. Quid porro fibi velint at fa%&roti
yftspKi et (r%aTov TV qftspuv, quarum rnentio-
nem nonnunquam faciunt Euangelistae et Apos-
toli, V. Foederis Libri indicant, in quibns
tu'D^n n^nK^ omrie tempus futurum fignificat,
five remocum, five imminens (3): quod fi te-
neamus, band ubique haec formula extremi iu-
dlcu \ n di ca b it tempus ( 4 ) .

Eiusmodi autem dicendi formularum e V. F.
fnmtarum permngnam esfe copiam , folaeiam tes-
tantur appellationes , quibus Confervatoris nostri
perfonaet munus defcribuntur : cuiusmodi funta
vtl$ rev &scv Rom. I: 3. coll. Pf. II: 7, o TTPUTQ+
rcxo? Hebr. I: 6. coll. Pf. LXXXIX: 28, o M s
rev MF&VGV Match, VIII: 20, et pasfim in lefu
orarione, coll. Dan. VII: 13, o tr%uro$ \
o $fVTpo$ avtipayrog oppofitus TW yrpuTc

i Cor. XV: 45, coll. Gen. II: 7, o &
Match. XXII: 45. coll. 2 Sam. VII: 12,

(O Thren. V: 7. Ezech. XVIII: 20.
(2) Conf. Schleusneri, Lexicon in N. T.
cdin'o altera, Lipf. 1801. ad vocem ay*> n. 7.
Cs) Gen. XLIX- I. lef. II: 2.
(4) Vid. S c h 1 e u s n e r, 1. 1. ad vocem *<

Y t }!& nx} To'yhss A*/3/* Apoc. XXIT: 1 6. col I.
lercm. XXlIL 5, J? >'?<* TOW 'I^or;;/ Ro-n. XV:
12. coll. lefaiae XI: 10, o l%uv tfa xisft* M
Apoc III: 7. coll. lef.. XXII: 22, t /3-
Match. XXI: 5 coll.'Zach. IX: 9. & X
loan. I: 42. -coll. Dan. IX: 25, 26, s
-loh. X'. n. coll. Ezech. XXXIV: 23 o ^/;^/-
vuv TK e&ytj iv paffiy fffiypp Apoc. II: 27. coll.
Pf. II: 9 o yrpoQyrte Actor. Ill: 22, 23. coll.
Deut. XVllI:i-5, 18, o apzispsvs Kxra rw ?&-
%iv Uelziffstex Hebr. VI: 20. coll. Pf. CX: 4,
6 o-arip Actor. V: 31. coll. Zach. IX: 9 j $vt~
IX,SVOQ Rom. XI: 26 coll. lef. L1X: 20, o
I Petri I: 19. coll. lef. LIII: 7, o tiQog a
VIOL~O$, IxteKTls, hnpog I Petri II: 6> 7. coll.
lef. XXVIII: 16. o TrpuToz K} o &%&ros Apoc.
XXII: 13, coll. lef. XL1V: 6.

Atqtie eidem dictionis convenientiae accepra
habemus nominum verborumque Graecorum
V. F. formas fingulares. Haud ideo dubii fu-
mus in inrerpretandis ex. gr. locis, in qujbus
ntinc quidem/^ fopzvb;, mox vero^/ cvpzvo} com*
memorantur, quippequae formae refpondentHe.
braeo a . 8 '2? num. plur. (i) proprie loca alto.
hinc veio .coelum indicanti , unde uterque numerus

per-

(i) Conf. N. G. S c h r o e d e r , Inftit. ad fund.

Ling. Hebr. S. VII. reg. 100. n. 2. Multos autem

E 2 vi-

crebro apud 6@pxl&vr&$; Sic
KM xupio* xvpluv nobis eric nitni aliud,
ili lunimus rex ac domlnusz.& Hebraeorum racio-
nem, qui gradum fuperlacivum eiusdem nominis
repeticione exprimunr (i). Nee minus in verbis
haec apparebit ratio lingularis Hebraeis propria,
tarn in temporibus et modis, quam in fpeciebus.
Cui denique vocabulomm addas conftrtictionem ,
quae plane indolem Hebraei fermonis referunt,
de qua imprimis egerunt Scorrius (2) et
11 a abi u s (3).

Arque haec notasfe fufFeceric ad proban-
dnm , quod diximus, multorum in doctrind
Christian^ traduorum intelligentiam e V. F
Li'oris hauriendarrt esfe ob dictloms fimili-
tudinemi huiusque interpretandi ratione obfer-
vara , a mulris caveri erroribus, qui alioquin
evitari non posfunc, ac faepe causfae evaferunc
perverfarum de nonnullis doctrinae Chrisdanae

ca-

viros doctos , ipfumqne G r o t i u m , Hebraicd dicen.
di ratione baud fatis obfervatd , ut in his , ita in aliis
vocabulis interpretandis errasfe , docet Abresch,
Paraph, Ep. ad Hebr, p. 294 et 295.

(1) Conf. Schroederi, Inftit. 1. I. reg. GIF..

(2) In eius obfervationibus ad Analogiam et Syn-
taxin Hebraicam pertinentibus , Tubing. 1779.

(^ In Grammaticd eius Hebraeo Gtaecd Germani-
ce cum Suzkindiij praefat. nuper

capitibus fentcmiarum. Quamobrem cum Er-
nestio (i>, offictora interprets esie ftaiui-
mus, ut Temper Graeca, praefertim cum dp
dogmacibus religion! imprimis Chnscianae
propriis fermo erit., referat ad Hebraica, quod
in his niaxime vcrba du^i debuerunt e libri^
f , facris V. F."

S H--

Uftis Librorum V. F, in expllc'andh loots e F.T r

in N. allegatls, et ,in illustrandi$ mult is. f

fentefltiis ac rebus ad. (Zhr.istiaiiam doc-

ti'inampertimntibusi quae Israeli-

. tar urn his tor iae et ant i quit a*

tis. lucem de/iderant. .1 ni

Maior horum librorum ufus apparet, quando
Christum' et Apbflolos in "doccrinS fuTi trndencid
confiderarrius pro diverfo , quod nonnunquain
fpeccabant, confilio , pro varip, in quo vcrfa-
bantur, argumento, diverlis etiam ratio,
V. F. Joca alleganres et ad oration. s idae -argu-
inentum accoinmadantes. .Cum eni.m diviuorum
inftitutorum ec mandatorum eadem fertlpcitific
ratio, idem corililium, ea, quse in V. F. : de re

(0 iriliit.'iiiterp, 1. 1. P. I. S. II. c. 3. 24!

<r 70 )

nlia dicta erant, translate comperimus in Nova
ad aliam propter hanc confiiii divini fimilitudi-
iiem (i). Nonnunquam quae de Deo in V. F.
dicunrur, ad Christum divinae quoque naturr.e
participem accommodaca Icgimus (2), ec ad
huius res gesras et vitae vicisfitu dines defcriben-
das ea viderrus accommodata, quae de Davide
rege et lefaia vate, in quibus prornisfi regis
et Prophetae esfet imago, dicca funt (3).

Quae autem huius generis funt Joca e V. F.
translara, ex ipfis, unde ducra funt fontibus,
omnino funt explicanda. Huius enim accom-
modandi rationis confilium in eo fuft, ut finii-
Jitudo et affinitas indicaretur , quae rebus in
V. F. commemoratis intercedit cum his, quarum
in Novo fit mentio (4>; atque: adeo nid Joca

al-

("1) Conf. e. g. Levit. XXVI: u, 12. cum 2 Cor.
VI: 16. Dcntr. XXV 7 : 4. cum I Cor. IX: 8 10. et
I Tim. V: 17 , 18. ec' alia loca.

OJ Conf. Pf. ' LXVll'l: 19. cum Eph. IV: 810.
lef. VIII: 14. cum Rom. IX: 33. ec i Pctr. II: 7.

(3) Pf. XXXV: 19. cum lob. XV: 25. Pf. LXXVlIf:
2. cum March; XIII: 34, 35. lef. LXl: i, 2. cura
Luc. IV: 1721. etc.

(4) Conf. C. G. Antonii, Disferr. de ratione
Prophetias Mesfianas interpretandi certisfimft , nosrrae-
cjue aerati accommodatjsfima in CJ, M u n t i n g h i i ,
Syll. Opui'c. II. p. 240. '

C 7<

allegata rite inrcrpretemur, et ad ea intelligenda,
faepe ipfam V. F. hiscoriam confulamus, obfcu-
ramanenc, quae hunc in fin.emaChristo, Apos^
tolls et Euangelisds funt tradita (i>

In cenfum hie veniunt imprimis ea loca, quae
vadcinationes exhibent, five.de falnte Uraelitarum
et aliarum gentium , feu de Veceri Foedcre abot< n-
do, Novoquefanciendo, feu aliis de rebus dem-
cepsindicandis. Ecenim , in infra probare conabi:-
mur, valde omnino valent prqmisfa et vaticma-
dones, quae in N. F. laudantur, utpote eventu
eomprobaca, ad tuendam d.o.-tri.nam Chr.stia-
nam; quocirca quisque fponte iam agnoscec,
in hac doctrina incelligenda multura pendere ab
iis iocis bene perfpectis. Haec autem qaando-
quidem ex ipfis , in quibus referuntur, lions
iHustranda ec incerprecanda func, praeclarus Woe
eorum ufus elucet: nimirum, uc cuiusvis
Prophetae dictum rite inceliigere et d^fendere
posfimus, comexram,in qua iliudoccurrit , o.ra-
Uonem, ipGus.vacis confilium et condicioaom ,
jerumque, in quibus verfabatur, adluncta ec
.fimilia inquirere pporcet. Quodfi negligamus,
-veheraenter ne. erremus, .magnum esc perica-

*

(i) VidV'Z'ncha'riS, 1. I. p. 139

lum (i). Hinc enim factum arbitramifr, quod,
nonnulla V. F. dicta, in Novo adhibica, olim
ab iriterpretibus pro vaticinationibus perperam

fuerint habica, cum a Chrfsto er Apoflojis ran-

*

turn esfent accommodaca ad causfarri fuam il-
lustrandam, commendandam et defendendam.-'
Contra vero eidem causfae tribuendum esc,
guod muki, hodic praefertim ; , 'onines de I\ies-
fla et rebus ad cum percinencibus vacicinatio-
nes proprie diccas negent , en oracula Prophe*
tarum incerra ducant, Christumqae adeo et eius
Jegacos in his adducendis fe accornmodasfe
flatuant ad ludaeorum errores. Istis aurem
jpfa V. T. orncula reponenda puco, quorum
riec .fenrentia ad iuscas Hermencutices Jeges
exigi, nee confilium Deo dignum laudari pos-
flt , nifi dicas, Christianae Eeclefiae tempora
|is defignata fuisfe.

Quae hie de locis in N. F. e Vereri allegatis
ammadveftinuiSj eadem funt dicenda, de unii
yerfa Christi Apodolorumque docendi merhodo.
"Etenim perpecuo ad tempora referunrur N. Foe-
'deris lectores , quae in V. tantum F. func de

fcripta, ad historiam in iis tradltarn, ad viro's
<

ex

CO Con{ "- Zachar.ia, BibL Theo.l. dvitte auflige
I?8(S. 38. p. 138.

( 73 )

ex iis tantum -cdgnosfcendos , ec ad univerfam
amiquiracem Hebraicam, cuius primaries fontes :
agnoscimus V. F. libros. -mi-urnl

Ea fcilicec in docendo Fuit ratio a Chris-.
to ec Apoftolis obfcrvaca, tic quonescunqufc
providenciae divinae document^ exhibere , ) QC
indicare , aut fidei piecadsque praecepta et exemX
pla commendare vcilent , ad fata ec res gestas
monflrarenc hominum in V. F. commemoratoi
fum, uci ec univerfae gen tis Israeli cicae: ica
Confervatorem fcimus Pbarifaeoruni criniinationi
occurrisfe, Davidis uf<jm exemplo, uc docerec ,
cogenre necesiTcate violari posfe leges, cuk-mn
ec cerirnonias fpectanres (i): eademque ratio*
ne, uc instam fuam defenderec causfam in patri*
am relinquendo, ec ad alios homines fe confe-
rendo, Eliamec Elifamvates divos in rnemoriatn
revocasfe et pfopofuisfe, uc qui fimilia egis-f
fenc (2).-' Quis quaefo porro Paulli epillolae ad
RomaTrfJS'phirima intellexeric loca ( 3) , mil muka
Israelitarum faca, nifi promisfa Pacriarchis aliis
que divinitus data, nifi muka alia ad tempera

V.

(1) Matih.^XII: 3, 4. coll. I Sam. XXI: t. fqq.

(2) Luc. IV: 2527. coll. i Reg. XVII: 7 fqq,.
2. Reg.-V: I fqq.

(3) Vid. imprimis c. IV. ec .IX.

CC74 )

V. Foederis fpectantia ccgnoscat. Idem Apo-
ftolus in epiftolis fuis ed Corinthios daris Israe-
Jitariuti historiarn, variis in locis, uc co^nitam
fumit, et ex e3 mulra ducit praecepta (i): at*
que hue etiam referenda est ilia ad Galatas fcrip-
ta (2), we et ludae (3), Petri (4) et laco-
bi (5) epiftolae , in quibus pasfim ad doctri-
nam, quam rradunt, illuflrandara ec defenden-
dam exempla afFeruntnr, non nifi ex V- F. his-
torirl cognoscenda. Est denique praeclarum pro
causfa Vquam defendimus, argumentum in epiiloli
ad Hebraeos, cuius auctor dignitatem et prae-
ftanciam Christi, cum Mofe , Aarone et JVJelchi-
fedeco comparati , declarans, non tan turn mulca
pasfhn e V. F. Libris historicis in fuum ad
hibet confilium, verum praecipue in capite
XI. eximiam virorum fide fui et pietate illuftri-
um copiam commemorat et quos fequamur
commendat; quod, fi nuda contenti fimus ho-
rum commemoratione, perparvo , G veroeorum

fa-

(1) Vid. Imprimis I Ep. X: i n, et 2 Ep. III.

(2) Conf. c. Ill: 8, 22. IV: 22 fqq. Vid. de hoc
arguraemo A. van H ar e n c a r fp.e 1 , 1. 1. 15

(3) Sect. 5, 7, ii.

(4) i Ep. lit: 6. 2 Epift. II: 5 ^ 7 > 8 -

(5) II: 2026. V: 10, n, i/, 18.

C 75 >>

JTata et res gestas, conditionem et animi indo
Jem uberias in V. F. Libris indagemus, per-
magno eric ufui: acque ita omnes N. F. Libros
perluftrantes ubique fere haererenuis, nifi V. F.
imerpres nobis eslec innumeris in rebus ad
historiam antiquam facram percinendbus.

Praebent vero V. F. fcripca infuper ..commo-
dura quoddam eximium ad intelligendam docrri*
ham Christianam, in referenda .univerfae anti-
quitatis Hebraicae defcriptione., Praeterqaaoi
enim quod N. T. refertum fie commemora.cione
rerum racrarum, civiliusn et domesricarum per-
tinentium ad Archaeologiam cum Patnsrcharum
iante Mofem, turn vecerum Israel i caru m , turn
ludaeorum post deflructum regnum: praercr*
quam quod in vita lefu et Apoftoiorum publica
et privatd plurima invenias, quae fine huius an-
tiquitatis notitia nee recce explicari poslimt,
nee probari aut defendi : praeterquam deniqu^
quod innumera funr dicta fentenciaeq'ue multae
in N. F., qnae hinc defiderant lucem , tropi et
parabolae quarn plurimae absque hoc fubfidio
baud rite intelligendae; multae infuper func
pane's doctrinae Christianae , quae hoc adiumen-
to indigent, recte ut incelligi posiinc.

F]ic primum nobis occurrit prisca regiminis
( .fonna theocratica, cuius propoflcuin fuerac, ut
veri Dei cognitio in una gente ftabiljre.tur , do-
nee

c ;* )

ncc tcmpora venisfent opportune, quibus a4
genres deferretur quascunque. Huius regin,ini$
theocratic!, 'quod a multis habemus defcrip-
turn (O, folins religicmis cans fa iniiitnci ea fuit
ratio, uc femel a Deo conftitutum vel in crude*
lisfimis Israelitarum vexationibus quamumvis ob*
fcuracum, tamen perpecuo maneret (2): ica ,
uc modo divina fapiencia digno, et ad humani
ingenii rationem accommodato primum ad unam
tan turn pertincret gentem, proque huius indole
hiiigne esfec magnifica fpecie externa, deinceps
vero opportune tempore ad quascunque genres
extehdendum , et absque ull^ ^poinpa ad genui^
tiam fuam indolem evocandurn. Gonfervarons
eniin noscri tempore cum iniperium Romanura
longe lateque fe ex tenderer per orbem terrarum,
Cnrnqne ad maiorern , quam unquam antea inge*
nii cultum advenibfenc homines, apti adeo ad
p'rae flam is (imam, quae obtingere posfer, religio*
nem amplectendani 3 omne Israelitarum aliarum-

. que

.

(0 Imprimis at), ill. Michaelis, lur. Mof. .
35, ab Ilesfio cum in peculiari libro de hoc ar-
gumenco, turn wBibliothek der HeiUgen Gefchichte\
IK p, 3 fqq . a ' M u n t i n g h i o , ' Cejch: der Memcti.

tVT A

IV. p. i?>4 fqq. I

(2) Conf.CL Pareau, Amiq. Hebr. P, III. S. i.
c. 4. 42.

( 77 )

que gentium cesfahat discrimen , aeque ac cans-
fa ob quam Mofaica ilia inftituta pcculiaria da*
ta fuerant, obfoletum ec quail decricum crac
excermim iilud regiminis theocratici involucruni
atque imegumentum , ec fola eius interna indo
les in plenam omnium lucem evocanda erac,
xnultoque reddenda illuflrior (O-

Quae cum ita fine, perfuafum cuique fie opor-
tec de ufu, quern anciquae illius theocraciae
cognido afferc* Hinc igitur repecendae ec expo-
nendae difficiles alioquin explicatu formulae,
quae faepe a lohanne Baptista, Chrisco ec
Apoftolis func adhibicae Paviteta . TO$ sov, TM
cupwuvi TCU Xpisov fimilesqiie (2): immo uni-
verfani religionem Christianam, 11 anciquam hanp
Israelitarum imperil formam obfervemus, rite
demum intclligi ec aescimari posfe cum H e s-
,fio (3), ftatuendum cenfemus; mukaeque func
dicendi formulae ex amiqua ratione theocratic^
defumtae et ad novam traduccae, e quibus
nonnulla hie adducere iuvat. Cum finguh-

rem

(1) Verba fere ftint Cl. Pareau, Awiq, Hebr.
1. 1. 47-

(2) Conf. Cl. Muntinghe, Gefch. der Menschh.
X. pag. 176 feqq.

(35 W pasfim demonftrntnr in opere land,: Leer 9
Daden en Lotgeyalkn van onzen Heer*

(C

rem Ismelirarnm curam baberec Deus eosque
inultis bcrrgnitans fuae documcnus fibi addixis*
fee, mulcis e calamitaribus liberasfrt, ad fuum
quafi proprium ec peculiarem populum conlti*
tuisfet, Patris inftar iis benignus ; ipfi faepe
vocabamnr elect! (1)1 Hberati (2), vocad(3J t
procreati , progeniti (4), Dei domum, famili-
am condittiences (5), ab eo dilecti ("6), fane-
ti (7), ipfeque Deus eorum pacer exisdmaba*
tnr , cuius eranr filii (8): queries igicur Eccle-
Uae Cbriscianae focios sKhsxToug, xAjjrcy?, ^7;-
tug, viovg rev Qsov, *.U,QV Qeou nuncupates Je
gamus, tones veram harum denominationum
vim ignorabimu.s, nifi arctisfimam cognoscamus
coniunctionem , quae olim inter Jehovam et
fanctum populum obcinuerit, et cuius fimilis
'esc ea , quae nobiliori racione cernitur Pa-

trem

CO Dentr. VII: 6, 7. X: 15. I Reg. Ill: 8. Pf.
CV: 6. lef. XLI: 8 ., 9.

(2) Deutr. XXXIII: 29. 2 Sam. VII: 23.

(3) lef. XLVIII: 12. Hof. XI: f.

(4) Dentr. XXXII: 18. lef. XL1II: I, 7, 15.

(5) i Chron XVII: 14. lerem XII: 7. Hof. IX: i$.

(6) Pf. LX: 7. lerem. XII: 7.

(7) Exod. XXXI: 13. Dentr. VII: 6.

(8) Exod, IV: 22, 23. Deutr. XXXII: 6, ip.
lerem. XXXI: 9. lef. I: 2. XLIII: 6

C 79 )

coelestem inter, er veros -Christr cuV
tores (i). Quemadmodum regio P^laescin
Israeiitis velud Dei haeredkas erat, acque
adeo buius terrae posfcsfio tratjiquiHa et fe,-
liciras, qua in hae frui licebac, dicebaciir
nl 2, ita xhypwoftta .in N. F. felicitatem in*
dicac per Christum homlnlbus part am. ec XXT*
l&wiy, finniram iUam ec aecernam (2). Esc
quoqae huius' reghninis antiqui cognitio , qai
idonei fimus ad probe incelligendum criplex f
quod dicicur, Chrisci munns. Uci nimirum an-
ciqui Prophetae hoc habebanc propofitum, yn
animos ,adintimara Dei veneracionem veramque
probitacem revocarent ita lefus ad idem illud
.propoficum (liam tdoccrinam redegic, et ipdus
i doccrinae et miraculorum fuorum excellenciii

Prophetae eiusque omnium maximi nomen merj"
e to fibi comparavit (3). Porro factS femel per

fuum fanguinem humani generis expiatione , ec
ad ipfam fupremae maiestatis fedem coelescern

- delatus in omnium fine discrimine gentium falu-

tern

(i> Conf. Cl. M u n t i n g h e , Gefch. der MenscM.
, IV. not. 132. etZachariii, Bib I. Theol. vierter
auflage , //. Theil Vorrede.

(2) Ephef. I: 14, 18. Col. Ill: 24.

( 3 > Match. Ill: n. XXI: n. Luc. VII: 16. .

tern fdmirtus idemque fcmpiternus facerdos merito
habewr, cnius Jevem quandam imaginem par-
tim adumbrarunc Pontifices a Mofe divinirns
"conflitiui ( i ) , et in quern ornnis vis dignitnti3
'PomificaJis, quae magis magisque iam decre-
'verat, est translata. Rcgla denique dignitas
codem modo hinc explicanda; uti enim prisci
reges Israel itici lehovae locum tenebant in uno
populo ad religionem componendo, ira ille le-
hovae vicarius incomparabilis imperium adini*
tiiflrabat ad religionem fpectans omnibus popu-
lis concesfam (2).

Ne autem diutius, quam par est, in hoc
verfemuf argumento, ad alias andquicans He-
braicae partes progredi , ec, ceteris inisfis,
: cuhum Leviticum fpeccare malo. Gravisfimus
em'm doctrinae Chrisrianae locus de expiationc
per Christi mortem haud recte intelligi potest,
absque facrificiorum V* F. intelligent. Saepe
enim N. F. fcriptores de e^ loquuncur dictis fi-
guratis ex anciquo hoc cultu explicandis. Sae-
pe cum ludaei facrificiis fibi tranquillitatem,
munditiem aditumque ad Deum reparare foliti
esfenr, ista vero disciplina omnis abrogarecur ,

in

(T) Ilcbr..Ifc 17. IV: 14-16. V: i 10.
U) Coflf. Cl. A.bresch, Parapbr. Epift. ad
Ilcbr. 111. p. 278294.

C

ill Apoftblorum fcriptis et imprimis in epiftolA
ad Hebraeos infticuitur mortis Chrisci cum vied*
marum piacularium immolacione comparatioi
unde ipfe upvos (i), vjiofQopx jtx} foslck (a)*
(3), /Aftd^i {^)*i iMtortf*** (5), /A#<r-
(6) , xvaQspsiv sxvrdv (7) dicicur; atque
infuper eum inccr ec fummum Poncificem indica-
tur fimilirudo^ quae quaererida esc ,, in offeren-
, f disdonis ec victimis, expiandis peccacis , pur*
gandis hominibus, adeundo Deum , interceden*
do , benedicendo" (8); ec (Icac facrificiis Tub
Veteri Foedere Deo oblatis purgati, denuo Deo
confecraci, xaAafifyfjswt ec ^yiK^o^svoi , reconci*
liaci, Ihx&xfasvot et veniam peecatoram ec ^#pr/*
^ Kd&wtv nacci dicuntur, ita etiam pluribus N*
F. locis homines per Christum dTfo^vrpatrtv l%bv*
?si et $ixxiov{4voi vocantur. Quae fi rice irireU
ligamur ec inter fe conferancur, facile etiam

fi) i Petr. I: ip..Ioh. I: 25?*
(a) Eph. V: 2.

(3) i Cor. V: 7.

(4) i I oh. II: 2. IV. io.

(5) Rom. Ill: 25.

(6) Hebr/II: 17.

(7) Hebr. VII: 26.

(8) Conf. C. D. Beckii Comment. Decree
11 g. Christ, c. VII. 6. n. 15.

F

erfpicietur, quo fcnfu Confervator vn-sp ruv #y-
fyuvuv et avTi TWV avfyuKuv mortuus esfe llatua-
tur. Jam vero quinam imprimis fint perpesfionum
mortisque lefu Christ! ad veniam peecatorum
nostrorujn efFeccus , dubito an rite intelligas ,
tiifi coniideres Legis Mofaicae oeconomiarrr.
Quam- li attcnte infpicias, videbis, nulhim fufsfe
facrificium piaculare , ac pro reatu , in quo non
esfet .notio quaedam fubftitutionis vicariae , hao
tenus, ut victima mactata e conflirutione divml
intercederet , quo fontes Israelitae veniara pee-
catorum confequerentur. Cum igiturDeusolim
poenas commeritas remiferic pie facrificantibus r
nunc autem Confervaror noster facrificiura pia-
culare pro nobis oblatum dicatur, baud am*
plius baeiebirnus in eius perpesfionibus vicariis
aestiniandis (i).

Quandoquidem vero Cngulis quaestionis pro-
pofitae partibus Jocus fit cedendus fads amplus,
a pluribns exemplis aSerendis abflinendum esc ;
quam ob causfarn praecipua enumerare lubet^
quae ex antiquicate Hebraic^ ad Scriptorum N.
T. intcliigentiam multum conducunt.

E rebus facris imprimis in cenfum venianc
oportet perfona et auctoritas Mofis legislatoris
ceteroruinque vatum Israeliticorum ; Sacerdoti-

um

(i) Conf. M u n t In g h e , Gtfchied. der Mer.schk.
-IV. p. 295 fqq.

C 83 >

urn Melchifedeci ec Aaronicicum;
facerdotes gregarii cura miniscris Levicicis;
doctores publici; legis incerpreces, fcholae,
discipuli ; cahernaculum ec cemplum, eorum-
que parccs ec fuppellex varia, iccm cempli <rrpx-t
*wl$\ culcus in eo facer, facrificia, ferca, liba-
rnina* fufficus, lustraciones, primiciae , preces,
voca^tusiurandum; diesfesci, anniverfarii: Pafcha-
tis', Pencecostes, Encaeniorum , infrauraci tern*
pli ; menftrui : novilunia; hebdomadales : fab-
bathi, ieiunii; fynedrium magnum; fynagoga,
#'po<rv%y earumqne niiniscri.

E rebus civttibus memoratu digna func: con^
dido reipublicae ec administratio variis cempori*
bus; cives nad ec alienigenae; magiscracus; re-
ges; duces; iudices; regum eleccio, Inaugnra-
do, unccio, auctoritas; indiciorum forma; le-
ges; confuetudines ; poenae; fupplicia caer.

E rebits privatis: matrimonium; defponfado;
nnptiae ; pocesras maricalis; ins leviracus; di-
vortia ; repudia ; puerperium ; liberorum educa-
tio; potesras pacria; filii primogenici ; uicfacrtxi
hacrediras; ccsrarnenti facdo ; fervi; manumislio
ec fimilia piura. .

Horum omnium cognidone nobis opus esc 9
m viram lefu ec Apoilolorum, uc mulca dic-
ta mulcasque fencencias, uc baud paucos tro-
pos ec .parabolas, quibus fuam cradere fole-
F 2 bant

bant doctrinam, ut denique ipfius huius doo
trinae partes quasdam et Chriscianae Eccleliae
moderationem ab Apoftolis inftitutam accom-
modate ad veteris fynagogae formam intellige-
re, probare auc defendere posfimus(i).

S IIL

Ufus antiquae^ quam tradunt 7. F. LiM %

Israelitarum doctrinae ad intdligendarn

doctrinam Christianam.

Quae hue uso^ue pro causf3 nostra defendendl

in

(i) Conf. I. A. Turret! ni Oratio de Sacra-
Tum anciquitatum ufa multiplfci atqne praeflancii lii
Opernm Volumine IIL pag. 353 fqq. et T. H. v a rt
<3en Honert, in Oratione de necesfaria ad recce
imelHgendam Sacram Scripturam Antiqnicatis Hebr
cognitione. Disfert. Hiftor. pag. 257 fqq. ubi an.
tiqaitatis buius ufus praecipue cerni Hatuicur in
dignoscei>do et aestimando pretium , quo Christas
nos fibi vindicavit ; fidem , qu^ foedus cum Deo
,j pangimus ; cukum , quern Deo ex pacis foedere de-
bemus; vocationem, qu& nos ex tenebrarum eruh
potestate Deus ; fiduciam, quam in e4 Dei vocatio-
ne repofitam habemus ; nostraiii ad Ecclefiam ag-
,, gregntionem ; Ecclefiae propagationem ad gemes,
nostrum denique omnium glorificationem in coelo ;"
quae fingula expresfa esie in N, T. verbis et dicendi

for*

C 85 )

in medium prolata funt, gravia licet et magnl
ponderis, firmamur tamen quam maxime auxilio
eorum, quae'tertio eodemque ultimo loco ex-
ponere conabimur. Ipfam fcilicet doctrinam
divinam , quae tradita esc priscis Israelitis a Mo-
fe ec vatibus, ec quam exhibent libri, quorum
ufum defcribimus, cognoscendam esfe omnino
ad rite intelligendam ill am ampliorem, quam
Domino nostro debemus, affirmare baud dubb
tarn us.

Hoc autem ut probemus, prinmm fpectandi
funt N. T. libri absque hoc adiumento difficiles
intellectu, delnde vero attendenda esc indo^
les atque natura Christianae doctrinae Veteri
Mofaicae mulds in partibus convenientis.

Ad fontes doctrinae Christianae, five libros N.
F. bene intelligendos , faepe requiri cognitionem
veteris Israelitarum doctrinae, ratio probat,
qud Christus et Apoitoli in docendo verfames
describuntur, Audimus enim in Euangeliis faepe
ludaeos loquentes , interrogantes , disputances f
nee tantum doctiores, fedetiam plebeios, quo-
rum fententiae et confilia aut probantur, aut re-
iiciuntur (i^, Ipfos etiam Christ! discipulos,

an-

formulis ab antfquisfimis Israelitarum ritibus 6t con*
fuetudinibus defumtis, probatur.

(0 Conf. Beckii, Comm.laud. P.I. c. II. J >
p. 61.

antequam melius esfent edocti, quam plurimi$
popularium fuorum opinionibus vidcmus imbu-
tos; ec quae postea ab his fcripta funt ad do-
cendos et refellendos ludaeos , cum in Euange-
liis, turn vero -maxime in epiflolis, nominacim
Paullinis , demonftrant nobis quaedam vestigia
vel rectae fidei vel errorum, quae camen, uc
recce diiudicentur luce aliqua 1 indigene aliunde
quaerendi. NHi igitur Chrisdanorum perfuafio
five recta live perverfa, y KTrtvTitx, et fuperfti-
tio, errorum fontes ec modi cum recta* confe-
rantur veterum hraelitarum fide, MoOs vatunr.que
anctoriiati fupcrftruct^, nifi hinc cognoscarnus,
quae Tudaei ChristL^et ApoftoJorum aetare recce
crediderinc aut perverfc opinati fint, Conferva-
ton's nostri, eiusque legacorum infticudo nee rite
capi, nee aescimari potest, quoad ilia rectarn
ludacorum fidem confinnac, aut perverfis eorum
opinionibus est oppofita.

Verum enimvero antiquae illius doctrinae e
Veteri Codice petendae notitia quam utilis, im-
mo quam necesfaria (it Chrisdanis, ut fuam,
quam profitentur religionem cognoscanc, Vete-
ris non minus quam Novi Foederis confideracio
indicat. Religio enim Christiana non penitusaut
antiquasfe , aut abrogasfe Mofaicam est dicenda ,
cum rnulco magis hanc confummaverit; unde
merito antiquae illius vocanda esc alia forma a

lin-

C 8? >'

fingularibus mnnrum purgnea v quae aecas ^t gen-
tium ratio flagkabanc, quin ad maius perfecdo?
nis culmen evecea. Non enim nifi pedctenrim
et gradatim patefacta esc inditudo divina, ratio*
ne imprimis habita ingeniorum ec conditionum
diverffs cemporibus valde diverfarum: idemque
Deus, qui pose primorura parentum deliccum
ipfis fuam demonftravic benignitacera , quo veU
lee miferis fuccurrere, naalefactacondonare, fon-r
tibus ignoscere eosque in vircuds viam deduces
ad verarn felicitatem confequendam ; idem qui
neglecta hac patefactione Abrahamo, Ifaaco et;
lacobo novas dedic promisfiones ec inilitudones*
addico circumfectionis ritu, quo a ceteris gend*
bus feiungerentur ; qui horum posceris deincep^
mirifice liberads, miniscrante Mofe, novam reji^
gionis excolendae vicaeque in fociecace civili .in"
fticuendae normam dedic ac legem ad condido*
nem eorum ec ingenia accommodatam , praepa-
randisque hominura animis, ad meliorern religio-
nem ampleccendam apcis ; qui huic rei profpexic
misfis idenudem viris prueclaris, quales fuere
Samuel, Davides, Salomo, Elias, Eliza, le*
faia, leremia, Daniel aliique, mulcum inllitu-
tione fui conferencibus ad confervandas ec pro-
pagandas uberiores de religione nodtias, impri*
mis ad fo/endam fpem de falute hominum a
benigtiitace diviod fperand^, idem candem cem-

po-

C 88 )

pore huic rei opportunisfimo Filium fuum pro-
misfum mifir, qui novam feJigionis formam in-
duceret eamque ad omnium hominum ufum
accommodaret. Cum igitur hanc pa'efactionem
divinam , qua a prinu'sinde temporibusDeum ho-
minibus fuccurrisfe certum est, in libris N ec
V. Foederis inveniamus, praeclara inter ucros-
que harmonia aninradvercenda esc (i) 9 eorum-
que unam mtncem unumque confilium agnosci*
mus; fpecranr uterque perveniunrque, quamvis
icinere paullum diverfo , ad eandem mecam , unus
atque idem utriusque finis acque exirus idem ;
quare merito Christum habemus testantem , fe
jion venisfe abrogatum doctrinam, quam Mods
Prophetarumque Jibri continent, fed utmaiorem
jllis auctoritatem conciliarec ^2jT

Semina igitur religionis Christianae per V. F.
ubique fparfa cum ad veram Chris^anae doctrinae
notitiam cognitu fmt necesfaria, fponte hinc ap*
paret librdrum V. F. ufus: regunt fcilicet
jiostrum de Christianae doctrinae naturd et indo-
Je iudicium 9 ica ut earn haud vpcemus novam ,

Conf. Imprimis Y. v an H am e 1 s v e I d , in
laud. Hct Evang. velgens hct 0. T.
(2) Match. V: 17. et K u i n o e 1 i u s , ad h. 1.
conf. et Clar. M u n t i n g h e , Cefchied. der Menschh.
JX not. 4&.

( 89 )

folamque reiecta IVJofaica veram; ut predum
quod tamen ei prae ameriore conftet, rite aesti-
memus* de quo infra; ut vim denique et pon-
dus argumentorum pro illius verkate et auccori*
tare e vaticinacionibtis defumtorum probe cogni-
ta habearrus et imelligamus, quid fibi voluerinc
lefus eiusque Jegati quando ad V. F inftituta,
praefignificaciones et ad confenfum antiquae hu-
ius doctrinae cum fua provocarunc.

Propofita vero haec nostri fententia de urri-
usque Foederis indole ec de V. T. hinc ortd
militate firmatur Domini nostri ec Apoftolorum
in docendo confueta ratione. Mulca eninn fum-
fernnc, ut vera et cognica, quae in facris tan-
turn his libris uberius fuerunc tradita ec fine iis
cerre cognosci non posfunc , ac faepe etiam non-
nulla ex iis tradiderunr, quibus luculenciorem
rertim divinarum pacefactionem adiunxerum et
accommodarunc (i^),

Uc

(i) Legantur hie quae fcripfit Clar. W. A. van
H e n g e 1. ,, Er keerschte in de Schrifan der Evan-
gelisten en slpostelen een geest van geloof aan de
boekcn des Qudcn Testaments. Zij vsronderfttlUn ,
,, in alle hunne Schriffen , het aanzijn des Ouden Tes-
laments , en dcszelfs eei biediging bij hunne lezers.
Hunne verhakn van Coddclijke openbarhigen , door
9) dromen en gezigten , van Engclen verfchtjniiJgen ,

van

C 90 )

Ut paucis exemplis haec probemus , primum
actendendum est ad doctrinam de Deo non ni(i
uno rerum omnium procreatore et moderatore.
Haec per univerfam Christ! eiusque legatorum in
fiicucionem fumitur, utpotealiunde fatis cognka
ac defenfa. Snnc aiuem V. T. fcripta, quae pri*
marium illud Mofaicae aeque ac Patriarchaiis re-
ligionis capuc fingulis fere paginis tractant, pro-
bant, defendant. Sunc haec fcripta, quorum
confilium in eoest, ut rationes doceant, quibus

Deus

van wonderen en voorzcggingen , Jiunne onderwijzin*
gen in de Godsdienst- en Zedeleer zijn alleen voor
Zulken ingerigt , die uit de werken van Mozes en
,, ' de Profeten gcvocgzame kennis dragen , wat door hst
een en ander bedodd wordt. Zij verklaren daarom
3 , ook Gods deugden met , ja , zij Itewijzen niet eetis
,j zijn bcftaan\ het we/k in hct Oude Testament ook
vel niet wijtgeerig beredeneerd > waar door de ftcrk*
fit proevcn buiten tegenfpraak gefteld was. Hoe zou-
den zij ook anders hebben huntien handekn P Zij
fthreven niet alleen naar de bevatting van het alge-
meen , zij waren met alleen vreemd van wijsgeertge
5 , rcdcr.eering : maar zij war en manncn van Joodfche
5 , afkomst , die nooit geheel buiten hct Oude Testament
dctikm kot'idcn.^ farhandeling over den invfoedvan
de karaktei $ en derikwijzen der Evangelisten en Apos
telen op dertelver Schriften in Soc. Teyl. Tom. XXVII.
pag. 41*

C 91 )

Deus veram fui notitiam inter homines conferva-
ri curaveric, ec quae praeclaras danc divinae na-
turae defcripciones , ad ilJustranda , quae in Chris-
tiana doccrinil de Deo traduncur, perquam ido-
neas (i).

Ad alias cognoseendas naturas , radone ec IN
bertate praeditas , qnas, hominibus fuperiores,
memoranc N. T. Scriprores, hand quoque
concemnenda est V. T. auctoricas, quatenus
angeJorum conditionem et rounera quodammo-
do fpeccanda praebent (2}.

Quaecunque Confervator noscer, ec Apofloli
docuerunc de humani generis on'gine, praefran-
tid, lapfu ec reditutione fperanda, eiusmodifue-
re, ut multa anciquue Israelirarum doccrinae lo-
ca omnibus nota ponerentur: veluci hominis a
Deo nobilisfimura in finem procreacio, cuius in
IVlofis fcripds, in vacum divorum praeceptis,

im-

(i) Vid. Cl. Muntinghe, LI. III. p. 235. IV.

P. 145-

(a) De moeijelijkheid van het onderzoek naar de
leer des N. T, {aangaande de Engelen) wordt in eenige
opzichten ver winder d door de \ergeliikirig van het geen
in de boeken Jes Ouden V f van JLngekn en derzelver
verfchijKtngen gelee rd en verhaald wordt" Sunt ver-
ba 1. I. H e r i n g a , in diatr. over de Engelen Soc.
Hag. 1810. p. 22 , 23.

C 92 5

immo per univerfum V. T. uberior habetur ex*
poficio (i): hominum depravatio, ac lapfus,
cuius historia a Mofe fuit confcrvata (a) cuius-
que vcricati omnium V. T. Scripcorum dicta ec
praecepca, ec imprimis facrificiorum piacularium
inftitutio fuerunc fuperflructa (3), etquamcon-
iirmarunc Dominus noster et legati eius (4):
perfuafio denique de favore divino in remicten-
dis criminum deliccorumque nostrorum poenis,
fidemer fperando refipiscendbus ec ad dementi*
am Dei confugientibus (5). Haec ec alia eius-
dem generis documenta futis fuperque probanc
nfum religionis doccrinae, quarn V. F. libri
tradunc, ad intelligendam doccrinara Christia-
nam.

Itaque, five Ipeccemus diccionis* fimilicadt-

nem

(1) Vid. CI. Muntinghe, 1. 1. IX. p. 118.

(2) Bane historiam non esfe allegorice interpretan-
dam tuto ftatuimus post Doederleinium, Theol.
Chr. II. 178. obf. i. , Abbadem G u e n < e , Brieven
tegen eemge Jooden , IV. p. 7595 , Hamelsvel-
d i u m , Bijb. verd. IL 30.

(3^ Vid. M u n 1 1 n gh e, 1. 1. IX. p. 121 123.

(4> loh. VIII: 44. 2 Cor. XI: 3, 14* Rom. V:
1 22 1. I Cor. XV: 22.

(5) Gen. XV: 6. Pf. XXXU. alibi, e N. T. Rom.
Ill: 9i. IV. Gai. III. liebr. XI.

( 93 )

nem quails in V. ec N. T, est obfervarida, fea
rationem , qua in docendo verfati fuere Christus
eiusque discipuli, feu denique utriusque Foede-
ris confenfum, veramque indolem concemple-
rour, incelligere non posfumus Ghnstianarn
doccrinara absque librorunv laudacorum adiu-
mento.

SEC.

( P4 )
S E C T I O S E C U N D A.

USUS LIBRORUM VETER1S FOEDERIS IN

DOCTRINA CHRISTIANA AESTI-

M A N D A.

Si.

Christiana doctrina, confammatio antiquae
inftitutionis.

uae iam expofuimus ad probandura inftitudo-
nis , cuius Chriscum veneramur auccorem , ve-
ram indolem et naturam baud intelligi posfe
absque librorum V. F, nocitia, quodammodo ad
fecundam nosrrae quaestionis partem folvendam
faciunc omnino. Si enim cuiuscunqde rei pre-
tium rice hand aestimari posfic, quamdiu vera il-
lius condicio acnarura ignoretur, orani profecto
caret dubio, Chrfstianam docrrinam , ad cuius
Intel ligentiam necesfarios demonftravimus V. F.
libros , horum etiam indigtre ufu , uc quo par esc
pretio aesdmetur. Cum vero hac in causa fe-
licius ec univerfo, quod tractatur, arguuiento

con-

C 95 )

convenientius progresfuri videremur , per par -
tes eiusmodi librorum ufum defcribentes uberi-
us divagaremur , multa quae a prima demonitra-
cione baud aliena viderentur , huic loco fervare
maluimus, ita , uc hie dicenda magnopere condu-
cant ad probandam memoratum ufum tarn in in*
telligenda, quani imprimis in aesciraand^ doccrin1
Christian!*

Et omnium inflar praeclarum hie apparet V.
T. commodum, quod huius ope caveamur,
ne cum mulcis , hodie praefertim , viris doctis hu*
Hiiliter nirais de Christian^ doctrina cogitemus.
Nimirum baud pauci func et fuerunt , qui lefuiri
mulcis efferentes laudibus, comparatione curti
antiquae aetatis philofophis infticuca, eum ftatu-
ant omnium doctisfimum hominem, qui in falu
iem generis human! optimam tradideric doctri*
nam nunquam audicam, quae morum praecepd^
abfolvatur,atque adeo perhibeanc,parum adrera-
facere , quid de lefu Chrisci perfond eiusque
munere fentiamus , dummodo Chrisdanam doctri-
nam tanquam falurarem amplectamur eique fi-
dem habeamus atque lefum doccorem nostrum ,
magisrrum et praecepcorem veneremur. Quid-
quid vero isci in laudem horum praeceptorum eo-
f unique fundamend, rationis ec efficacitads, in
laudem turn cxinni illius doctoris, vica et mori-
tus exempli iultar probacisfimi , mm eius lega-
to*

torum vestigiis eius infistentium dicant, rnul-
tum camen de honore fummo , qui ei tribue^dus
esc, derrahunt; quid? quodiidem illi,ur opmio-
nem, qua femel.imbuci funt, tueamur ac defen-
dan:, ad ea fugere cogantur, quae fummis lau-
dibus ab ipfis praedicaro magistro valde func in-
tfigna. Cu?us rei fars luculenta indicia nobis
praebuit trisds experientia , multis nimirum
Chrisci doctrinam aut ad opiniones ludaeorum
^rroneas accommodatam , auc cum iis erronearti
(latuencibus.

Perverfae autem istae de Ch^^stiatiae doctri-
nae narura ec indoie , ab aliis fads refutacae + prae-
cipue debent fuam originem utrinsque Foede*
ris ignorantiae librorumque V. F ufm neglecto.
His enim praeeuntibus perfuafum nobis fie de
religione Christiana non morum tanrum praecep-
tis abfolvenda neque nova\ verurn eiusmodi, ut
confummacio fit dicenda mftitutionis antiquae,
quam Deum pedetentim ac per gradus quosdam
perfecisfe tradunt V. F. libri Huius itaque re*
ligionis auctorem ab inicio iam temporis annun*
tiotum et deinceps tanquam iVIesfiam venrurarn
depictnm agnoscimus divinaque providence curt
variis aetatibus annuntiatum , Adami iam tern*
poreinpromisfis de fakue hominum reiliruen d,i,
qiiibus fpes omnium fubfequencinm nfrehatur; ia
Abrahami eiusque poscerorum evtoyjy, qua om*

ues

( 97 )

i

nes orbis terrarum gences forenc beatae ; in fe^
iuncdone populi Israelidci; in foedere Sina'icico
ec in inftitudone divin2 Mofaica * in perfpicuis
inagis promisfis* quibus Spiricus Dei Davidem
cecerosque Prophecas Ueavit; in infthucisLevici-
cis, ita uc vere locum habuerint sypi five imagi-
nes rerum depictae alias res (Significances, five rea*
les in rebus facris , feu perfonales in perfonis ; ia
gente denique Israelidca icadueendd, icaeducan-
da, uc enasceretur fucuri Liberacoris defiderium
et darecur opportunitas , doccrinam Christi longs
lateqtle disfeminandi* Idcirco facra V F. h;s-
toria docec, univerfae patefacdonis divinae eun
dem esfe auctorem idemque confilium , uc nem*
pe genus humanum reftituerecur ec falucem re*
cuperarec, atque eum in fiiiem pro hominum in-
genio ec capcu gradatim -irctof&lpcie ec KokvrpJ:
true (i) verfacum fuisfe Deum. Unde ef3ci-
mus, adhibicis V. F. libris, rice demum aesti*
mari posfe doccrinam Chriscianam , quia horurrl
auxiiio, cognoscicur, quippe quae eonAirnnja^
no fie amiquae inflicucionis pacriarchalis e mo-*
faicae, acque adeo prae ucraque longe emi*
nens "2*

(1) p. ad Hebr. I: T.

(2) Conf. Muntinghe, operis landad ,
IV. p. I3fqq,

G

S II.

Christiatiac doctrinae praeftantia prae an*
tiqtid Mofaicd per partes indicate

Ut vero Juculemior fiat huius , rei certitude,
per partes indagemus , quaenam de antiqua infti-
tutione tradanc libri V.F. , ut, conunuainftituta
comparadone cum aropliore Christi doctrina,
huic prae ilia palmam tribuamus.

Christianas rellgionis conditor.

' Primum igitur quinam fueric legatus divinus,
qnoDeus Tub Veteri Foedere ufus lie, videamus:
MofesfciJicet voluntatis divinae interpres et oeco-
mmiae kgalis Inductor. Praeclara funt profec-
ro quaccunque de hoc legislatore, vate ac lega*
to divino tradiderunc V. F. libri, ica, ut nulla
de auctoritate, qua gavifus fuerit, divina dubi-
tandi remaneac causfa. Ac vero c on tempi em ur
et eum , quern fibi fimilem iam ipfe annuntiaverac
^ofcs. Eximium nobis praeeuntem habemus
epidolae ad Hebraeos auctorem qui dignitatem
et praeftamiam Christi probaturus , earn deela*
rat per comparationem Mofis, cui quidem Ie-
fus non rnunere folum ac fide fueric par CO

ve-
(i) Cop. Ill: i, 2.

C 99 )

Vrum loftge praeftheric, qtiippe ec univerfae cf*
V'tatis divinae cam veteris quam novae parens ei
Confervator O, ec quatenus Filius Christianas
tiominadm conftitutus Dominus (a> Quantope-
re porro Mofi praediceric novae illius infuuuio*
nisconditor, ka demonflranc tescimonia, quaeip-
fe de fe dedic , uc ea nominasfe fufFeceric. His-
ce enim perfuafum nobis fie de divina Cbrisd
nacura , tmde mains eciarn eius diccis ec praecep-
tis accedic pretium. Ipfe enim ne divina aUG^
toricas, qua doccoris rnunere fe fungi dieebac*
eadem haberecur, quam vacum amiquorum , ad
fuam faepe, ance quam hac in terra degebac ,
vitam (3)5 ec arcdsfimarn cum Pacre coniunc-
ttonrm (4) provocabac acqtie earn ob causfam
voluic, nc fua doccrina pro ipfius Dei oraeu-
lis haberetur (5),

Christianas rellglonh doctrinal

Magis vero manifesca fie Christianae doctrinae

prae-

(1) Ibid. feet. 3,4.

(2) Ibid. feet. 5. Conf. Abresch, in Para-
phr. ad has fecdones.

(3) l\ia:th. XI: 27.

(4) loh. X: 38. XIV: 10,

(5) loir. VII: 16. Conf. Muntinghe, i, l t
IX. p. 256, 257.

G a

ioo

praeftamia, quo magis ipfius argumentum diiu-
dicemus, quod amplitudine fua er. perfpicuitats
longe antecellit cuicunque antea divinitus datae
patefacdoni. Quod curd ftatuamus et probare
conemur, longe abesc, uc fuperioribus Dei in-
ftitutionibus perfectionis laudem detrahamus ,
contra divinam v in iis agnoscimus fapientiam t
quae Temper ad hominum indolem fuam ao
commodaveric doctrinam, atque hinc in infan*
da generis humani pauciora at tenuiora pacefe-
eerie capita, auctiora ec uberius expofica ec pu-
riora per temporum decurfum CO*

Quae igicur mulcis iisque fplendidis occupata
erat ritibus religio , hominibusaccommodatafuic,
qui, rebus fub fenfus cadendbus facile movendi,
nondum ad fmiplicem Dei culcum idonei eranc
erectius postulancem ingenium : qui porro earn
ad idolorum cultum contraxeranc propenfionem ,
quae ipfos ad fimpllciorem cultum ineptos at-
que hebetes reddebat: qui denique ex divino
omnium hominum felicitatem fpectante confilio
ab cliis gentibus feiungendi erant, donee op-
portunum advenisfec tempus, quo ad omnes fine
discrimine genres transferrecur divina. qua bead
Ami us, pate lac tio.

Chris-

(i) Vid. Doederlein, Inflit. Theol. Chrift.
Proleg. c. I. 4. obf. 5.

Itaque Christiana de Deo doctnna , Mofaicae li-
cet convenientisfima, baud tamen iis circumfcrip-
ta erac finibus, quospostulabant fsraeliticae gemis
antiquae conditio ec aliorum populorum de Diis
opiniones perverfae, quibus ea erat opponent
da (i). Prae Mods divinorumque varum de
Deo eiusque naturd enumiatis eminet prae-
clara haec doctrina, quam tradidit Dominus
HOSter: yrvsvf&a o Qeos x&i rob
<rlv iv KvsvpaTi KK,} &XyQel$ tie?
Qui autem in V. F. pater tantum Israelitarum
eorumque numen tutelare dictus erat C3)* om^
nium cuiuscunque gentis hominum pater in
Christi Apoftolorumque inftitutione vocatur (4).
Mitior etiam erat perpetua huius patris defcrip*-
tio, quam in V. F. libris: nam qui divind fut
fanctitate, iuditia ac maiestate Israelitis propone-
baturDeus, idempietare fua, amoreet clementid
infignior apparec , Filio fuo misfo ad homines

cdn*

(i) Conf. Hefs, Leer , Daden en Lotgevalkn
van onzen Heer , Tom. I. p. 150.

(?) loh. IV: 24. et M u n t i n g h e , Gefch. der
Menschh. IX. p. loi.

(3) Exod. !V: 22. 2 Sam., VII: 14- Pf. LXXXIX:
27. CIII: C I3 lef. LXIII: \6.

(4) Luc. XV: 1 1 fqq. et M u n t i n g h e , 1.1. IX:
p. p<S 100.

confervandos ct cum Deo placandos, ica , ut an-
te eius adventum nemo Deurn ct opus eius fa-
Jutare Deique gratiam ita habucrit cogniraro u.d
flJius istud opus, illam Dei gratiam expofuit. Ab
feac praedicanda fiiam inchoavic lefus , inchoa-
runc Apodoli tradere doccrinam. Ad Deum , ve
Juti ipfum aroorcm , reducere homines , iisque om-
nium peccatorum expiationem absque donis cc
facrificiis, Tola fide eius promisfa amplectendo,
anrjunciare inflicuerunt. Mine omnem eius cul-
tum non fervorum , fed unius Parris liberorum
inflar exercendum , omnes qualescunque homi-
nes^ ut fratres confpiciendos , ec quas fundimus
preces fapienriae er vircuris causfa ab eo exaudien-
das esfe docent rerumque adverfarum , quibus fae-
pe pii homines Jaboram, rationem et utilitaiem os-
tendum (i); ne dicam eximia divinae Providen-
tiae mor^menra, quae reculcrunc ac celebrarunc
.cercatim V. F. auc tores, Jonge esfe postponenda
nonnuliis, qnae Chrisci doccrina huius argumenti
procbuit, tescimoniis (2)* ac potentisfimam re-
rum confervationem et gubtrnationem 3 quam
vates divi live ad potentiam Dei maxfmam de-

cla-

CO Conf. CI. W. A. van Hengel, in Disf.
Leg. Teyl. XXVI, p. 238, 239.
(2) Alatih. VI: 2534.

C

darandam C 1 )* five ad fiduci:im ceftisfimarfi ef-
fkiendam (2), celebrafunt, multo clarius ad
viitutis gravkatem ftabiiiendam explicuisfe el
confirmasfe Christum eiusque disdpulos (3).
Uti aiuem Christiana doctrina ampliores ac fua^
viores de Deo praebuit notiones, ita imprimis
perfpicuitatt gaudet inligni , quam frtistra in
V. F. Jibris quaefiveris. Chris^tus nimirum
qui plus femel fe vivam Patris lui imagineA
declaravic (4), adfpectabilem hominibus prae*
buit p^fectionum divinafum imaginem ; qi
enim ante mundum conditum Pacri cdniunccisli-
mus fait et divinae confers naturae ac praeterea
htimanam fibi adiunxic namram eamque o-nr-
nis expertem vitiofitatis, inter homines de-
gens, ex hominum genere folus non corr-
fpiciendas Dei perfectiones propius ad hoinN
num fenfus admovere et hominibus quart turn
hoc liceret adfpeccabiles reddere potuic (

(O e.. c. lef. XLIII: 13 Tqq.

(2) e. c. Pf. XCI: I fqq.

(3) e. c. MatLh. X: 19 fqq. Act, XVII: 24, Rotn.
VIII: 28 fqq. Conf. B'ec'k, Comm. Decree, relij.
Chrift. p. 3-76.

(4) loh. XII: 45. XIV: 7 IT.

(5) Conf. Cl. M. Siegenbeek, in' Sernione
facto ad 2 Cor. IV: 6.

C 104 )

Multo etiam evidentius in doctrinA Christian^
enuntiatur locus de Deo, Patre, Fiiio et Spiri-
tu Sancto, qui fi vel in V. F. inveniri iudicetur,
faullo tamen obfcurius proponitur (i). Quod
ex ipfo Dei quandam huius myscerii parrem pa-
tefaciends confllio facile colJigicnr. Praecipu-
um enim hoc confilium ad intelligendam redic
doctrinae de liberatione generis humani (?).
Huius igitur noudarum gradus Temper compara-
ti fuerinc necesfe esc, ad gradus notidarum
doctrinae liberationis, Unde efficitur, non posfe
in libris aetatem Chrisci ec Apoftolorum ance-
venendbus tam luculentam huius doctrinae re-
periri expofitionem ac quidem poscea (3)-" ^ c *
cedic, quod quaecunque de doctrina falutis vel
plane non , vel obfcurius patefacca , vel etiam
praedicta eranc , apertis verbis fignificata acque
in luce collocata fine. Qui enim variis mo-
dis adumbracus erac fervacqr fub V. F. , idem
e coelescibus regionibus in hanc demisfus ter-
yani , uberius de felicitate omnibus deftinata
gentibus , ec de regno J)ei expofuic (4) , om-

nes-

(1) Confef. Belg. Art. p,

(2) Conf. CI. Muntinghe, Parf. Theol. Cbrifl.
Theor. edit. 2 ac P. II. 136.

(3) Conf. Cl. Muntinghe, ibidsm 150.

(4) Conf. M o r u s , Comment, in Epitorn. Theal.
|V, C. 2. feet. 2. 2,

nesque antea dc fe dacas praeflgnificationes im*
plevit, cui igitur cesferunc, quortjuoc iam din
exhibitae erant <rxtai. Hie autem cum legacione
fibi a Patre tradita perfunctus , perpesfiones ac
morterrT ipfam fubiisfec, hnmanae naturae prae
ilantia ac fclicicacis recuperandae fpes quanto*
pere hinc amplificata fine, univerfi N. F. docec
ratio. Etenim , ut arguinencura fequar epiftolae
ad Hebraeos datae , Christiana doctrina magno-
pere valet ad peccatorum expiationem et augen-
dam animi tranquillitatem (i), quibus haudadeo
fufficiebann facrificia et luscrationes in conttitu-
none IVJofaica C-) a mortis metu nos liberat,
quae lefu morte est fuperata (3)* nosque im-
munes reddic a ludicis fupremi poem's (4), no-
bisque perfuadet de coelesti ineunda felicita*
te (5) quae omnia valde demonftranc prae*
ftantiam doctrinae Chdstianae prae Mofaica.
Quodii enim munus tradendi doccrinam, quae
poenas nuntiat , fplendidum fuit, cuius rei do-
cumemum fuit fplendidus per v tempus breve vul-
tus Molls, quanto illustrius munus fit oportet,

quod

(?) Hebr. IX: 11 15. coll. V; 9. VI: 18,

(2) Hebr. IX: p. coil. X: I , 4, n.

(3) Ibid. II; 14, ,5.

(4) Ibid. VII: 25. coll, IX: 24.

(5) Ibid. X: ip fqq.

quod in incolumitace, five veni peccatorum
(fiwaicviivy oppofira T% /#x/?/<7/) nuntianda.
occupatur ec religionem perennem cradit?" (i)

Virae porro fucurae notio , quam fupra in li-
bris V. Foederis inveniri defendimus; dilu-
cidior, argumencis firmior ec ad popularera
cognironem accommodacior apparuit in doccri-
im Christian^ (2^. Christus nimirum <J>-nWi
&w acct} a$fajHTi#y dicitur lib TCU evzyyeiAsv
per docrrinam fuam (3), ac omnino cum falu-
tem , quain allaturus crac, fuuura potisfimum
tempera (pecrare docerer, de vita pose mortem
apertius expofuic: ec quae vates antiqui de mor-
tuorum refurreccione in vaticinacionibuspraefernm
monuerancroodoobfcuro , luce clarius a Christa
func illuscraca ec confirmaca, ipfiusque in vuatri
reditus pignus nobis esc certisfirmim futuri aln
quando noscri in vicam redicus (4); eiusque in
coelum ascenfio nobis perfuadec, ec nos, quo-
ad

CO 2 Cor. Ill: 5 u. Vid. Doederlein,
1. 1. Prolcg. C. i, 4, obf. 5.

(2) Conf. Doederlein, I. 1. Lib. II. P. I.
C. 2. feet. 2. 215. et Beckii, Comment. De-
cret. relfg, Chria. p. 845.

(3) 2 Tim. I: 10.

(4) Rom. VIII: n. i Cor. XV: 12, 13. Conf.
M u n t i n g h e , Tbeol. Chrifh pars Theor. P. II. C.
5. feet. i. 237*

)

ad per fidem cum lefu Chn'sro coniuncti fumus,
eiusdem aliquando beatitans confortes fore (i).
In univerfrl igrtnr Christi doctrina, fundarnend
infhr , prodk pcrfuafio de vitaflmira , uc merico
testetur Pfi-ullqs (2), ft vitas tantum hums be-
neficia exfpectamus a Christo , miferrlmi omnium
iudicamur, quod fane non ica dicendum de
doctrina V. F. librorum (3).

Christiana monim doctrina.

'

Comparationc inter utrumque Foedus inflitu-
ta, Chriscianae doctrinae, eciam quacenus nio-

rum

(1) loh. KIT: 26. XIV: 3.

(2) i Cor. XV: ip.

(3 ) Im ait en ist nicht fo wie in neucn nur die
hauptfachliche^ ja fast einzige alpc-kt <>uf die Re-
ligion gerichtet. In den Silt - Test aw* fchrift-en va^
a , ren und tKustcn fcyn neck mar.c^e under e ahfichten ,
^ und vorlaiifcvde uinfiattdc , um deren wi!knmanc!ter-
,, ley Historien d'arin musten noihwendig aufgenotnwen
3, werden. In aiefcn Cwefchickte konvtc der natttr der
fache gemafs kein licht fiber di? fartdfluer track d$nl
5 , tode cnthalten f<yn , well die fen punkt kein gegtfi-
fland der ausfcrr, fitne und crfakrur.g isf , und al-
fo auch- histeriseh- nieht kan vorgetr-agen werden"
Sunt verba Koppii, in Opere~*//tf Bibtl ein Wtrk
tc. I. p.

C 108 )

rum praecepta complectftur, palmam esfe de-
ferendam , e fupra dictis facile patet.

Etenim quo amplior et perfection fie religio-
nis doctrina , eo qcoque praclhmiorem esfe par-
tern illam, quae de moribus agat , ec huic velu-
ti fundamenco fuperftructa fit(i), quisque fen-
tit, five officiorum principia et fundament a * five
eorum Indolem et coplam^ five incitamentorum
vim , five denique fubfidiorum efficacitatem fpec-
ter. Et quo rnagis inftittuio divina ante et post
Mofem ad incultum ec contumax Israelitarum
ingenium fuit accommodata eo plura non esfe
non potuerunt, quae postea a lefu Christo all-
am eamque meliorem acceperinc rationem in
doctrina ttiorali. Videamus igitur, quid de fin-
gulis cenfendum fit.

Officiorum principia quod attinet , in mentem
revocasfe fuffecerit, quae de Deonobis^. Euan-
gelii luce colJuilracis, magis, quam anrea, cog*
nico disputavimus. Quae enira ex amore, quem
ei debemus, ducuntur ofFicia maiorem habenc
vim pro arcciore cum hominibus coiiiunctione,
qua Deus innotescat. Hinc fequicur, quidquid

in

4F

CO Conf. I. Clarisfe vir Cl. in Disf. de Chrifl:.
morura doctiina 5 ec 6. in Opp. Societatis Hag,
anno 1806.

in Libris V. F. ex amore erga lehovam defumi
tum reperiomus, longe taraen hie eminere il*
lam Patcfactionem , qu3 Deum Optimum Maxi-
mum uc Patrem nostrum sv T$ 'I^D Xpita ve*
neramur. Licet eximia fuerint et continua be-
nefkia, quae in Israelitas contulic divinae Pro-
videntioe cura, nulla tamen fuerunt aequipa-
randa dono illi, quo Filium fuum pro hotnini-
biivS tradidit Pater coelestis, quern ideo diligi-
mus, quia nos prior dilexit (O-

Praecepta autem , quae Christianis dantur,
quanti fint aestimanda, V. T. uidem nos docec
tgregie.

Ne dicam, in Veteri Codice defiderari non-
nulla , quae doctrina Christiana fibi propria ha*
bet ; multa funt Tub Veteri aeque ac Tub Novo
Foedere impofka officia five erga Deum , feu
erga nosmet ipfos, feu erga alios exfequenda ,
e quorum comparatione ita apparet ampllor ofR-
ciorum Christianorum ratio > ut demonflratione
vix ulla opus esfe videatur. Attendamus modo
amorem, quern e legibus divinis alter homo al-
teri debet: quam arctis tenebatur Jimitibus hu-
ias amoris testificatio apud Israelitas, qnippe
qui a caeteris disjunct! gentibus eos tanrum ,

qui

(i) i loh.-IV: i^.

qui religionis, quam profitebantur, fociierant,
tanquam fratres ac libi proximos fpectabant!
Gentium vero discrimine fubJato, omnium om*
nino hominum cuiuscunqne aevi et regionis vin-
culum quafi frarernum prod>it manifesto CO-
Nee minori iure hie commernoranda esc Chris-
ti doctrina, quoad animum fubmisfum laudat
perpetuo et pnefcribit, ha, uc quo propius
?% TaTreivGQpGpiivy accedamus , eo magis eva
damus idonei regni coelescis cives. Ub-nam
quaefo in Libris memorads haec virtus tanti
aestimatur, tantopere inculcacur? Profecco fo
lus fuit Deifilius, qui, relicta fede coelesti, in
humili fu^ condidone tarn monitis, quam ex-
emplo raorum doctrinam hactenus amplifica-
verir.

Porro nobiliora esfe officia, quibus fungi iu-
bentur Christianae Ecclefiae focii, eorundem
Librorum ope doce^ur. Ex his enim comperi-
rnus, Israeiitis propcer eorum immanitatem, ne
atrocius quid pacrarent, mulca a.Vlofe fuisfe per*
misfa (2^), quae ferior aetas prorfus iilicica es-
fe,

(i) Hoc imprimis docet Parabola, quam exhibec
Lucas in Euang. Csp, X: 30 fqq. Conf. Col. Ill: 1 1.
Gal. VI: 10. Vid. Limborch, FriendtHjke Ow-
4erhandeKrig wet een"" geleerden Jood , pag. 614.

(a) Vid. 111. Michaclis, libro laud. Mof.Regt.
S 5-

fo, fola 4 rarione iudice, perfpicere potuit. Haea
igitur vecantup omnino jn praecepds a Christq
dan's (i); atque hine ,apparet praeftantia doc-
trinae Christianas , quae non eousque fe accom-
modavic a4 .hamiq^ip peryerficacem.

Reseat, uc wmigntoritm ec fubfidiorum vim
diiudiceinus.

P Quae antiqua inflicucio habutc virtucis mo-
iflema, laudanda func omnino, quippe quae
prorfus comparara fuerinc ad populi Israelitici
conditignern , ec raultum valuerinc in hominum
animos; longe camen poscponenda iis, quibus
prnata est postrema Patefactio.
. Njmirum, quaeeunque e vircutis commodis ec
militate ducuncur incicamenca, meliora fuerinc
atque efficaciora oportuic, postquam divinus
noster Confervator uberius, quam unquam ail-
ditum fuerac, de vera felicitate humana* expo-
fuit. Cum enim Israelitae rebus in fenfus incur-
rentibus unice prppemodum moverentur, con-
fentaneum erac, uc fi qqae five e virtutis neglec-

cu

(l) Matth. XIX: 8, 9. Yjff-ow? Xsyet aurax , *Or< M^i-
r? srpa? r$t rthnpoiiuffiiW upatf Ixiffvfym Ipv axttivireu rote
ir* fy-$i & cu yiyw* ovra* At'/a Jt

tu orirenmr proxima mala , five ex eiusderrt ex-
ercitio fperanda esfent bona* haec iis ob oculos
proponerentur perpetno; infelix vero aut beata
ConcHtio pose mortem hommibus exfpectanda
non nifi perraro hunc in finem commemore-
fpr (i). Christiana aucem doccrina aliam earn*
que inverfam fequicur rationem. Haiid negligic
virtutis commoda, hac etiam in vM confpicua,
laudare, immo t-vcsfieltzv vpog navT uQsfaftov xal
iTrayyshlav e%cuffav &%$ *% v affirmat 2) ,
at vel flc tamen baud adeo externa ista, verum
imprimis animi bona fpectat, quae internam ho
minis conditionem-, hoc quoque in rerum flatu,
feiicem reddere posfunt. In hoc autem argu*
mencorum genere ad excitandum virtutis ftudi*
um praecipue adhibetur fummae beatorum in
alterd vira felicitatis commendatio, quae uti ra
risfime in V. P. Libris, ira in N. T. (aepisfime
v reperitur variis modis propofita. Saepe etiam
ad pietatis amorem fcelerisque fugam promoven-

da

(1) Vid. H. Muntitighe vir C!. , iti Comment,
ad Proverbia Salpinonls Cap. IX: 7 , 8.

(2) i Tirn. IV: 8. Conferri qnoque posfunt alia
loca laiidsrn a Reinbardio in Opere , cui titulus
cst : Criristel. Zedekunde , e Germ, in Belg. fermonem
verib , Tom. VI. 402. png. 353. et 403. pag.
354-362.

C 113 )

da et augenda depingtiritur a Christo pdenae at*
impiis fumendae, ac dirisfimi cruciatus, quos
isci post mortem fubibunt. Haee autem mo-
menta, fi vel ampliore copia in Veteri Codies
invenirentur, baud tamen tantae fuisfe antiqui*
tus efficaciae, quanta iis in Christiana doctrinl
mbuenda est, nemo non videt, reputans* quae
disleruimus de vitd post mortem futuni a Chris-
to certiore, quam antea fuerat, reddir^,

Saepe etiam utitur Christiana inftitutio iis mo^
mentis, quae, e virtutis ptaeftanti& defumta(i) %
ipfi fere homini discernendLim relinquunt, ucrum
deceat et iustum fit , quidquid praecipiat divina
Voluntas (), Qnandoquidem vero hoc genus
incitamentoium ob ineuitum hominum ingenium
locum habere non potuit fub antique Foedc*
re, in eo praeftare quoque ulteriorem patefac-
donem pacet egregie*

Postremo, ut alia mittamus, in conftitutiorJe
Mofaicii animus Israelicarum terribilis maieflatis
divinae metu commovebatur faepisfime, Chris-
tiana autem doctrina maxime perfuadet divi*
iiae berjignitatis fenfu* Israelicis velud fervis,

Chris-

i) Confer, de hoc momentomm genera R e i rt-
hard, 1. 1. VI. 410,

(2) Vid. praefertira Act. IV: 19. i Cor. X; l$,
ct Phil.JV: g.

II

f

Chrisrfanis ceu filiis Optimi Maximi Parris dan-
tur mandata; quocirca Paullus Apoftolus egre-
gie r m-fjfAUTi jovtetag fig Qopov opponic T&
K'seyftx vlo6f<rlzs CO- Ainor Dei Pacris ec Ie
fu Christi, qui fe in noscram falucem fqmmo
tradidic fupplicio^ laudatur perpecuo, uc mum-
us poster amor ec graci animi testificatio exci-
tetur(2;. Defumuncur, fateor, in antiquoFoe-
dere inckamenta e beneficiis, quibus Deus af-
fecerat gemem fibi facram : at vero quaenam
fuerunt? quod in Decalogi inicio petitum e di-
vina liberatione a fervituce Aegypdaca , comme-
rnoratur, ac toties utpoce maximum et efficacis*
irmum repetitur, ne hoc quidem vi fua ac nobi-
litace aequiparandum est favori flngulari, quern
in Chris to manifestavit Deus.

Crescic vero nostra de hac doctrina existima-
tio, ii confideremus, quanto infignior fit auxi-
'Ills five praeftantioribus , iis quae V. F. libri
exhibent, feu nunquam ante lefum auditis, c
quibus nommasfe fuffecerit exemplum lefu
Christi ad imitandum nobis propofitum. Eo
: enim perfuafum nobis est, in muln's et gravi-
bus, quae nobis impofita funt, officiis colen-
dis, haud esfe defperandum ob humanae naturae

de-

(1) Ro.m. VIII: 15.

(2) Eph. V; i , 2. Tic. II: II , 12 , 14,

C "5 ">

.debilitatem. Confervfuor nostra* asfumta mtttrl
in eodem , quo nos indui'mur, corpora habitans^
iisdera JiiFectibns prae^iirus, iisdem immo raaio-
ribus obiectus peccandi periculis, medios inter
homines vixit. Vixit , at nihilominus veram
feccatus virrtuem ab omni cnlpa* manfic imma-
nis (i)* Hunc aucem fpectandum esfe in ea
tion uc Dei Filium, fed uc hominem, baud est
quod dubitemus (2)^ lam vero cum in antiqui
fteque ac novd religiotiis foranu (3) Dei fimili-
tudo quacrenda proponacur hominibus, ut funi-
mum, quod iis incumbic officium^ magnum pro*
fecto a nohis landatum auxilium defiderabacut
antiquitns , quod Chriscianae debemus doctri*
uae (43. Probi enim ec pii fuerinc viri ^ quos pe-

pe-

(1) Hebr. IV: 15.

(2) Hoc egregie probavk van der Roest vlt
Vener., Leerredenen over ds genoegens van den Gods~
diemt , 1806. p. 539549. Co.nf.- etiam I. W. S t a 1 -
t i u s M u i 1 e r , Vcrhan deling over de uitbreiding del
Christendoms. In Opp. Societ. Teyl. Torn, XXIII*
3805?. p. 114116.

(3) Macrh. V: 4 3-4.S. Lnc. VI: 3<5- Ep^- V: r-
I Petr. I: 15, 16. et vfd. anrea dicta pa^. 45. ftot. 2*

(4) Conf. lob. XV: 12 , 13. ec multa aim loca , in
quibus Chrfstus commendatur, quern imitemur, lau-
data a Reifihardio, Christ. Zedeleer , 222. p.
400, 401.

H 2

C

peric antiqua aetas, quorum praeclaras imagine*
V- F. Jibri exhibent , quid quaefo isti debiles
ac delinquentes faepisfime, quid valuerunt, re-
fpeccu Domini noscri , qui palam testari po-
tuit : quicunque me vldlt Patrem etiam vi-
<fcV(ij, et quern veneramur ut imaginem Dei
Kopurov** (2). Qtiae porro inter huius discipli*
nae auxilia fun: recenfenda: ricuum a Jefu infti-
ftutorum, facrae lavationis ec coenae celebracio;
preces, quas Deo patri nomine lefu Christ!
dicimus, quarumque formulam , /quibuscunque
accommodatam hominibus, confervatara habe-
mus ; ipfura denique Spiritus Sancti auxilium
nobis promisfum et datum, eiusmodi funt, tic
live 1M Cmplicicate, five ratione ad internam
fingulorum hominum condicionem accommodad
prae omnibus, quotquot V. F. Jibri tradunt, fine
aescimanda, quod vel ex collatione ipforum ri-
cuum mox apparebit.

Atque his animadverfis eum tribuimus ufum
V. T., quod nos magni aestimare doceat inftitu-
cionem earn posteriorem , quae omnium andquis
divinitus dararum patefactionum efficacisfima fie
ad purisfimam , cuius homo capax Gc , virtutem
docendam , commendandam ec perfuadendam.

Chns-

CO loh. XIV: P.
(2) Col. I: 15.

( "7 )

Christiana* joctrinae univerfitas.

Addarur vero fupra dictis univerfitatis lans,
quae foli competir Christianae doctrinae, longe
adeo pose fe relinquenti particularismum , qui
ita dicirur, ludaicum.

Ne probemus , fapiens fuisfe Dei confilinm
in feiungendo populo Israelitico, hie animad-
vertere fufficiac, huic conditioni feparatae ac-
commodara fuisfe omnia inftituta, ec mulca,
quoque doccrinae capita: quo magis igitur
omnia praecepta huic populo convenen'nc,
quo magfs id fpectarint, ut Israelicae a ceteris
gentibus feiuncd maner^nt , eo minus apta i'uis^
fe, quae ulcerius ad ceteros populos extenJe*
rentur; immo ad Palaeftinae conditionem ica fu^
isfe comparata, uc ad alias regiones tramferri
aegre (i^) posfent. Gentium vero discrimine
fublato, antiqua Dei inftitutio, quae per tot
fecuk ad gentis Israeliticae ingenium et condi-
tionem apta fuerac, earn fubiu formae mucacio-
nem, ut ad omnium, qualescunque in cerrarum
orfae fint, gentium ingeniura ec indolem accom-

mo-

(i) Hoc probavit M i c h a e 1 i s , in Opere fuo MpC
regt pasfim : addatur eiusdem Comment, in 5ociet.
reg. fcieut. Goetting. praelect. IX et X.

C

modaretur. Eo cnim confilio, quod a primis
iam temporibus fpecraverat divina benignitas,
Confervator noscer coelitus demisfus doccoris ec
praecepcoris munere funccusesc, uc, qua* olim
Israelitica gens Tola fuerat collustraca luce , ea
fplendidiore etiam modo ad omnes dispergere-
tur regiones: ipfe adeo lux mundi , lux quac in
mundo or fa omnes collustrat homines voca-
tus (i). lllius igicur religionis ab antiquis va-
tibus anmintiarae, cui tandem univerfum genus
humanumaddiceretur, auctorexdidt lefus Chris-
fus. Hie doctrinam, quam tradebac, ad omnes
propagandas! genres iusfic (2^), et fibi a patre
fuo earn in omnes homines potestatem datam
tescatus est (3), fuisque Apodolis mandatum
|niunxit, ut ubivis praedicarent euangelium ^4)
promifirque, eos ad excremos orbis terrarum fi-
Jies ipfum praedicaturos esfe (5), quibus etiam
<:onvenerunt , quae deinceps docuerunt eius

Apo*

(1) loh* I- 4 5j 7, 8, p. Ill: ip. alibi.

(2) Marc. XIII: ic.

(3) loh. XVII: 2.

(4) Marc XVI: 15. Matth. XXVIII: ip.

(5; Act. I: 8. Conf. D. F. V o 1 k m a r R, e i n.
n r d , Proeve over het 'plan , het welk de ftichtcr des
tot htil der wereld ontmerp , A mil. 1806.

{ H9 D

Apoftoli CO- 'Huic autem propofito
do, quod uberius expofuic et demomtruvijt
Reinhardius (2), quantopere apta fie doc T
trina Christiana, ipfius indolcs luculenter pro-
bat. Quae enim moralis esc religionis doctrine
atque adeo naturae humanae iwverfe convenif
ens, quamdiu inoralitatis capaces maneant ho f
mines; quae perfpkwate ica emmet, ut ab pmt
nibus, ratione praeditis, teneri posfic , tamquod
ad argumentum, quam quod ad formam ; qua?
denique est vvsufrUTixj incernanique f'pectac ho?
minis naturam , merito dicenda esc omnibus ho*
minibus omnibusqiie temporibas con venire C3)
Accedic,;quod nihil fanciac fjelicitati hominum
ubicunque degant , adverfans, .nihil > praecipl^i
auc vetec cum officiis civiiibus certans; fub
diverfis hinc imperil formis apra Temper , cuius
praeceptis obediatur; nee . tancuin apca vertim
ec necesfaria focietacis faluci , cum opcimqs
Christianos optimos reipublicae cives haben-
dos ceafeamus, et temerarias iudicemus epruin
calumnias , qui amiciciam, patriae libertacisqua
amoreni ec forutudinem haud fatis praecipi ec

com-

(i) i Cor. XV: 24, 25. Eph. T: 9 , ro. PhiL'IIj
6 ii. i Tim. II; 4. f

(2) Libro laud.

(3) Conf. Reinhard, !. I. p. 315343*

C 120 )

commendari in nostra doctrind cenfcnt (i)
Cernitur denique univerfum eius confiliura in
Co, uc omnes quicunque homines quam maxime
fecum inviccm iungantur, unamque quad fami-
liam conitituanc , hinc Deus omnium defcri-
birur Pater, omnium Dominus lefus Chrisrus:
hinc animus religionis causfa" inrenfus veta-
tur, commendatnr amor erga omnes, huiusque
amoris veJuti exemplum in Deo confpiciendum
praebetur, qui omnes eodem amore complexus
cst homines cuiuscunque gentis ec conditio-
nis: hinc fingularis erga unum quemdam po-
pulum amoris ne fpecies quidem remanet, qui
tamen a Mofaicd conftitutione amoveri prorfus
non potuit 00'

Praeterea caerimoniae rirusque excerni , qui
inter alia magnam fpeccabanc Israelirarum a ce-
teris gentibus feiunctionem , cesferunc baptism!
cc facrae coenae celebration! , qua certiores fi-
mus, nos omnes unius familiae esfe fratres, uni
Domino addiccos, unumque efficientes cor-
pus- Esc fane collatio horum rituum, quae
leligionis Chrisdanae univerfitatem probec egre-

gie.

(1) Refutavit has fememias I. W. Statius M u 1-
ler, Lib. laud.

(2) Vid. M u n t i n g h e , Gefch. der Menxhh* IX.
J?.

gie. Quod enirn inftitutum erat Pafchatis fes*
cum , in memoriam liberaci populi , eo minus
idoneum fair, uc ab omnibus cciebraretur genti-
bus, quo magis unius cuiusdam populi indicaret
fludium ; circumcifio aucem , doloris et crucia-
tus plena, non omnibus regionibus aeque ao
commodata et utilis est dicenda, atque a mari-
bus tancum fuscipi potest (i). Salurari igi-
tur Dei confilio, omnes homines fpectanti, mul-
to magis refpondenr, quas infticuic Dominus.
noster, caerimoniae. Hae enim , cum fidei mo-
rumque doctrina quara maxime coniunctae (2),
nobili fud fimplicitace et fignificadone inlignes,
omni tempore, qtiacunque in regione, facile
posfunc administrari. yinum* quod in facrae
coenae celebratione adhiberur, ubique acquiri
potest, quod fi vel alicubi defideretur, nihil
tamen obftat, quominus haec coena appare-
tur (3_): neque edam facile deerit panis ec
aqua. Abest denique in baprismo vehemens
iste dolor, quern circumcifi fubeunc, omnes-

que,

(1) Conf. W. A. van TIengel, Befoog dat de
Doop en het Avondmaal, naar hct oogmerk van Jezits
inftelling door a lie lijden deze.r were Id moeten voortdu-
ren. In Opp. Soc. Hag. 1806. p. 158.

(2) van H e n g e 1 , 1. 1. p. 148.

(3) Conf. I. W." Statins Muller, 1. 1. p. 71.

C 122 )

que, nullo fexus habico discrimine, hoc rittr
initiantur et Deo dicancur (i).

Quae hue usque de Christianae doctrinae in-
dole et de eius ritibus proculimus , fans mihi pro*
bare videntur, illam esfe eiusmodi, ut omnes
cam amplecti posfinc homines , et uc ad omres
pertinent; cui condicioni accommodatum etiam
fnk laudacum Christ! exemplum. Hoc enim
adeo esc imiverfde ^ uc nulla cogirari posfit
vicae conuitio, qua illud ad imitandum nobi^
proponere non posfimus" (2).

Reseat vero, ut paucis folvamus, quae mo
vcnrur, dubitationes contra bane nostram de re-
ligionis Christianae praellantia feiuentiam. Dis-
fentientes enim hac in causfa non defunt, quo*
rum nonnulli (3), ne aptam quidem cenfenc in*
ftitutionem Christi univerfo generi humano,
faltem religion! natural! inferiorem ; quae tamen
fententia quantopere a vero fit aliena, et fupra

die-

(1) Conf, porro de hoc argumento F r o m m a n-
ni, Commencatio de religione Chrisciand omui clima-
ti accommodatil , in eius opusculis Philol. et Hill.
Argum. Cob. 1779.

(2) Conf. Muntinghe, Theol. Chr. 1. 1.

233-

(3j Inter eos recenfendus esc auctor fragm. Guel-
feib.

dicta ostendunt et uberius probarunc alii
Monte squivii autem obfervationem (2) ,
qua Muhammedanae religionis cond'do prae
Christiana amplior , tribuenda cen r etur Jegibus
de Polygamid-, quae a -Christo vetka in Mu*
hammedica' permittitiir, rilhif in nosrram fen-
tenriam efficere, fatis probasfe iu^ico Rofen-
mullerum C3) Alii vero, cum maximam
etiamnunc orbis terrarum parcem Euangelii lu--
tern defiderare obfervent, ec roc f^cula pose
Confervaroris vitam praeteriisfe reputent, qui-
bus facile quaqtiaverfumextendi pocnisfe religioi
tiem Christiamm opinamur, magnum hinc pro
fud de hac religione, non-miibu& apta, fen-
tenda invenisfe fibi videntur praefidium. Hos
autem in eo errare naturalis religionis confidera-
tio docet, quippe quae aequo iure dicenda forec
omnibus mortalibus' baud apca, cum nondum
quaquaverfum fie divulgata 4}. Infuper vero ,

baud

ri , ci .

'

(0 Praeter Fromm annum, 1. 1. Conf, Tre
C h o (Jtleine Verfucke im denken und empfinden)

(2) fEfprit dcs Loix , XVI. et XXIV.

(3) In libro Trapswijze voorigang I, 1. p. 267 '

(4) Conf. Jl. F.o,ith;ii, Diatribe: o\er de ver-
"br riding der 'iLvangchelwr over den awdbodem^ Ainfl,
i8op. p. 14.

C "4 )

baud alio nifi lento modo divinum confiHurn at-
tingi pocuisfe dicendum est, quod eciam prae-
videns Dominus noster faepisfime annuntia-
vit CO, cercaraque nobis pose antiquorum va-
tum praedicdones (9) fpem dedit, fore uc tan-
dem aliquando per omnes cerrae partes, omnes
ad homines, propagecur religio (3} ab ipfo
infticuta.

Quae, cum ita fint, baud contemnendus esc
ufus V. Foederis librorum, quibus antiqua Dei
inflicutJo genti tantum Israelidcae apta contine-
tur , ad aestimandam doctrinam Christianam ,
qnae omnium est populorum ec a cuius beneficiis
nulla gens excluduur.

Chris-

(1) V. c. Marc. IV: 26-29.

(2) E mulcts, quae hie afFerri posfenc , locis lau-
dare fufficiac lef. II: 14. XI: 610. XLV: 2224.
coll. loh. V: 23. et Phil. II: 10, 11. Zach. XIV: I
fqq. Pf.XXIl: 28 fqq. Conf. Feith, 1. 1. p. 2028.
Addatur Statius Muller, 1. I. p. 455515. qui
et alia laudat loca , eo tamen confilio , nt Euangelii
annuntiationem gentibus cradendam probet a vatibus
iuisfe praedictam, haud vero ad omnes omnino homi-
nes tandem extendeudam.

(3) Conf. Matth. XIII: 31, 32, 33. et Feith,
1. 1. p. 197 ec 15)8. noc. 100.

( "5 )

Christianas doctrinae perpetuity.

Univerfirati vero, quam fupra fpectavimus,
adiungenda esc perennitas * quae facit, ut haec
doctrina nunquam permutetur cum ali falutis
via, nee ita loco fuo moveacur, quemadmodum
amiqua ilia Veceris Foederis, vefum maneat fe
lickatis norma ad ultima usque tempora.

Quam cognoscendam praebet V. F. conftitu*
rionem Mofaicam, ea ex Dei confilio ad minus
confirmacum hominura ingenium comparata
cum csfec, non potuic non aliquando disfolviat-
que illicedere inftitutioni, cuius praeparatio erac
dicenda. Vatum hinc oracula earn tandem esfe de-
ftruendam et meliori religionis formae cesfuram
esfe annuntiaverant (i): atquein eo praeftandam
novae huius formae laudances habemus N. F.
Scriptores (2). Christianam autena doctrinanz
eandem Temper manere usque ad orbis huius fi-
nem , faepe testati func Christus et Apoftoli,'
neminique licere hanc mutare aut perfecdorem
reddere docuerunc Cs) Quamobrem non audi*

endi

(i) Terem. Ill: 16. Dan. IX: 2427. Conf. G.
Lefz, Bewijs der waarheid van den Christ. Codsj*
1771. p. 569.

(a) 2 Cor. Ill: 711. Hebr. VII: 1525.

Mattfa. XIII: 3P-43* XXVItl; 18-20. i COT.

XI:

en<3i funt qiri Lesfingium ec Tellerura
fecuti Chriscianam doccrinam magis magisque
pcri.ciendam esfc- opinemur, et accommodan-
dam ad huius aevi conditionem et ad progres*
fus, quos in phiJofophia 1 iam fecerint homines,
$rimum enim demonftrandum foret, quonana
fbcrarum lirerarum fundamento bearior exfpecca-
tio nicacur, deinde probandum , com hand fine
confiiio Deus novam formam inducerecen-
fie , felicitatem generis humani non pos-
fe aipplius his inftitutis concineri, fed maioreni
MQ\ nocitiarurn amplicudinem vel disciplinae li*
beraiiiacem , quam praeflat religio Christiana^
requircre. Falfa in/uper ec temeraria est non-
nuilorum fentencia, quae doctrinani Christianam
onmi iit;]iEatefacitcarentem , flmulatque ad adul-
tarn venenc aetatem genus humanum, acqueadeo
eo roncum confiiio tradicam, uc ratio horni-
num emendarcrur et magis magisque ad perfectio-
nis culmen eveheretur. Continet multo magis
omnia hominihus fcitu necesfaria ad vitam be-
ne beateque agendam, quantum per conditionern
hanc terrestrem Jiceat, eosdemque ad meliorem
vitam praeparandos, ut adeo nee nova nobis

pa-

XI: 26. .XV: 24-28. 2 Cor. Ill: 11. Gal. I: 3 , ?.
i Tim. VI: 3^5. Hebr. XIII: 8.

patcfnctione neque incertis hominum ftbfidiis
opus fit (i).

Abrogacd igitur conftitutione Mofaica 4 , prae-
ftamiorem fnerho dicimos iilam , quae , -ornni-
bus temporibus accomroodata , perennls (inaui
est habenda, Eadem aurem laus ridbus esc dan-
da, quos ad fidem confirraandam et fanccita-
tem promovendam infticuic Confervator noscer,
Qaae enim antiquicus inflituca fuere, circumci-
fio et Pafchatis festum, obfoleca erant ducenda
iimulatque alia inducta fuerac religionis for-
ma , cui nequaquam conveniebant , quapropcer
Apoftoli omnem iis denegarunc ucilicatem (2).
Sacra autem lavatio ec coena Temper adroi*
nistrabuvitur, et cum Christiana religione con-
iunctisfima manebum; neque unquam genus hu-
jnanum ad eum cult us gradum perveniet, uc
eiusmodi fymbolis carere posfinc Ecclefiae
Christianae foeii (3),

Aftti

(1) Conf. Cl. I. van Voorst, in aanfpraak
ever ccnige GrondfteHtngen enz. in Opp. Soc. Ha^.
1811. p. 4052. ec C en for, in Opcre menftrno
Bijdragcn tot de Beoefining en Cefehieclenfs der God
gel. tFctenfchappen * 1818. VI. D. i e Stuk p. aC.

(2) Ace. XV. XXI: ai. Gal. V: 24.

(3) Hoc probavit Cl. van Hen gel, in laud*
Diatribe Soc. Hag. pag. 109 in.

) quo doctrwa Christiana est
patefacta.

facer Veteris Foederis Codex per toe
faecula confervatus, in ufum Christianorutn
adhiberi posfet* baud cognitae nobis esfenc
variae rnriones, quas in voluntate fu pate-
facienda fequi foJet divina ben'gnicas* Cum ve-
ro noscris in manibiis etiam nunc verfetur hie
Codex, comemplari licec modum, quo anciqui-
tus data fuit inftitutio divina: hunc igitur con-
feramus cum fimili, qua doccrina Christiana pa-
tefactaest, ratione, ut hinc cernamus, qualig
fit librorum kudatorum ufus in e^ aestimanda.

Quae antiquae patefactioni accesferunt figna,
five coelitus misfa , five a Mofe vatibusque edi-
ta, iatis fuperque divinam eius originem ec
auctoritarem probarunt (i): horum tamen com-
paratione inftitut^ cumiis, quae religioni Chris-
tianae funt propria , apparet manifesto , quanta
praeitamia fit doctrinae , cuius auctorem agnos-
cimns Dominum nostrum.

Fatemur, illustria fuisfe divinaeque maiestatis
plena, quaecurnque variis temporibus ac prae-
cipue in legis promulgacione edita fuerunt figna

mo-

(O Vid. quae fupra disputavimus , Part. I. Secc.
i. 5

iriodo magnificemisfimo ec ad gravisfiiM Del
confilia accommodate CO- ^ en * m cempore^
quo Deus Israelitarum ciicelam ac regimen fo-
Jennicer quaG fuscepic (2), rtih\\ validids ec
e'fficacius animos movere, terrore'm iis incuc^re
omnihoque perftiadere pociiic de divina inflicts
tionis Mofaicae auccoricace, quarii magnified iJ-
la apparido divina in monre Sinaicico, ad cuius
radices omnes convenerarit Israelitae; Fatemt/r^
Israelitas, ad Deos peregrines colendos valde
prbpenfos et rebus fenfuum ope percipieridis
maxime nlovendos, " Optinie luculentis ec gra-
visfimis his fignis ad legum obediendarri ob-
flringendos fuisfe. Fatemur denique, quotquoc
Mofes,.ud deinde ceceri legaci, divina edide-
runc legadonis fuae tescimonia, illustria faepe
et ad perfuadendum validisfima fuisfe; hihilo-
minus vero praedantiora iudicamus omnia, qui->
biis auctoritacem Chrisd tanquam doccoris divi-
iii probacam habemus.

Primum enirn, qui fe legatum divinuni dixie ("3) $
Deo diccis facdsque placencem (^4^, cui unl

aus-

(1) Exod. XIX. XX.

(2) Exod XIX: 5, 6. Deut. V: 2,3, 27 -2^

(s) loh. vri: 28. )

< 4 ) Ibid. VIII: 29.

J

C^ 13. )

apscultandutn esfec et obtemperandum CO? *c
cuius arccisfima esfet cum Patre coelesti con-
iunctio , is divinae confcsflonis et approbatio-
njs fignisj coelitus demisfis , fuum confirmatum
vidit testfrnonium ('a), eoderaque cpnfilio an-
geji divinitus func misfi, five ad iplum Confer-
vatorem, five ad alios illuscrandi eius causfa,
qiaaks fuere nuncii orcus eius, item reditus
in vicam et adlcenfus in coelum. Haec orn-
nia eiusmodi fuere , uc in uno eodemque Jegato
divino. Tub V. Foedere nunquam locum obci-
nuerint: quid? quod pleraque inaudica hue us-
que esfent dicenda.

: Ac vero miraculorum , quae Dominus noster
edidic , indolem attendamus. Haec non taritum
mqkiplici fuere varietate r fed etiam ad depin-
gendurq rnunus fuum falucare valde apta, ec ef-
fectu feniper fere benefico, arque adeo antepo-
neuda permultis eorum, quae in V. F. comme-
moramur.

Mofem caeterosque vates fi fpectes, continue
videbis, plerumque iis, antequam confueca ra-
tione legacionem fuam divinam probare pos-
fent, Dei mandatum fuisfe exfpectandum Cs)-

Chris-

(O Matth. XXIIT: 10.

(2) Mat.h. HI: 16, 17. XVII: 15. lob.- XII: a8.

(3) Conferri meremur qnae de hoc arguraento dis-
feruic Cl. I* H. v an d er v ? al in , in Oratione Ec-

clef.

C 13* )

Christus contra, cuius vis mirifica circa omnes
res, ne mari quidem , vends, daemonibus ex.
cepcis, verfabacur, nutu fuo, millaque faepe
emisfa voce ilup^nda edidit ; immo divinae, qut
pollebat, facuicatis documenta, iis etiaro in lo-
cis, a quibus erac femotas, osteodic (i), ec (i-
rnilem discipulis fuis concesfa potestacem (2^),
qui e^ magistri auccoritate felicicer ufi fane 5 tes^
cante historia facm (3).

Accedic, quod Dominus noster, qui fe doc-
torem divinicus misfum Deique filium dixerac,
buiusque rei causfa ad crucem damnatus, Deo
fe commendans, niorce placidd fuum obHgoavc-
rac tcscimonium, tertio a morce die in vicam re
dieric, uci ipfe faepc annunciaverac , terra tre-

men-

clef. ad Luc. VII: 1 1 1 6. Eerfte zestal Leerred. pag*
jo8 , 109.

(i) Matth. VIF: 6 fq.q. loh. IV: 49 fqq.
. (2) MQttb. X: 8, coll. Luc. X: 17. Conf. Doe-
tie r 1 e i n , 1. 1. Pjolen;. C. II. 14.

(3) Videatur, qui uberius de miraculornm a Chrls-
to edicorura praedantia egit van L i m b o r c h , 1. 1.
pag. 81. 315322. 354. Ne autera ulterius , quam !
tlfntribcs' noscrae finant fines , pergamus ,- fatis eric
hie nnnotasfe , miraculorura Christi praeflantiam , prae
quibuscanque ab Elin et Elifa edicis , nuperrirae de-
fcrtplisre Vcneraiidnm M u n tend a.m 5 in
done praemio ornata a Societ, Hag.
I 2

inente legatisque coelestibus misfis , qui ei mi-
nistrarent. Hihc fidem fibi et auctoriratem con-
cili-ivit, ua uc rata Tint ac firma quaecunque
dixit, praeiignilicavit et promifit, quoargumen-
to laepe deinceps ufi fuerunt Apoftoli in pro-
paganda doctrind Christiana (i). Denique,
Christus, quadragefimo a redicu in vitam die,
in coelum migravic, relictumque antea locum
lionorificum et beatam conditionem recupera-
vit, unde, deeimo post discesfum die, Spiri-
turn Sanctum antea promisfum efFudit, donisque
Inirificis eos inftruxit , quibus docendi provinci-
am demandaverat ; quo facto nova religionis
forma folenni ricii promulgata et in veteris Jo-
curn fubflitura fuit (<i).

Licet igitur ab initiis nostrae religionis abfue-
rit terribilis pompa, qud Smaiticae legisiacionis
auctoritas commendabatur populo rudiori ; baud
tamen modus, quo inflicuta est, inferior habea-
tur: longe eilim diverfa ratio novae religionis
diverfam eius commendandae methodum 9 per-
fuafionis vim potius , quam minarum terrores re-
quirebat; neque praeparatis ludaeorum animis
ad divinam Christianae disciplinae originem in-

eel-

(0 i Cor. XV: 14, 1412. Rom. I: 3 , 4.
(2) Act. II.

C 133 >

telligcndam admodura opus erat folemniori fig-
nificacione (i).

Verum, facrorum V. F. Librorum auxilio,
opportunicas quoque datur egregia, diverfas
comparand! condidones, in quibus turn Mofes,
mm Christus ec Apoftoli verfati fuere. Quae fi
conferantur, novum datur pro aestimanda doc*
trina Christiana argumentum; hinc enim certum
fie, Christo eiusque legatis plures maioresque
quam antiquae oeconomias conditori fuisfe diffi-
cultates, quae fuperandae esfent in perfuadendo
hominibus de legatione fua divina. Nimfrnm
referunc libri V. Foederis, Molem in Pharaonis
Aegyptiorum regis aula educatum fuisfe , unde
iiierito coniicimus variis eum inftructum fuisfe
doctrinis; magnum deinceps apud populares fuos
attigisfe honoris gradum, fummaque vaJuisfe
auctoritate, et univerfam, cui praeesfet gen-
tem , ob falutem iis recuperatam fibi quam
maxime devinxisfe. Longe vero aliud praebet
fpectaculum Christi eiusque discipulorum vica:
in inferiore plerumque condition^ degentes, nee

(i) Vid. I. A, Noesfelt Prolufio, qu4 demon r
flratnr, Deum auctoritacem divinain religionis Chr. con-
firmasfe fignis maioribus legislation Sinai'tic^, Hal.
1773' et auctores laudati a^Beckio, in Comm*
laud. p. 72. n. i.

C 134 )

liobilicatc nequc etiam doctrinae copia fe valde
commendare potuerunt, ec ob doctrinam, quam
tradebant ludaeorum exfpectationi oppolitam,
plebis aeque atque optimatum invidiam fibi con-
traxerunt, ita ut capite damnati crudelisfi-
mam mortem fubirenc. Haec , ec alia his fi
milia , vel acu tetfgisfe fufficiat ad probandurn ,
Jnaiorem perfuadcndi vim Jure tribui ranonibus,
quibus divina doctrinae Ghristianae probetur
auctoritas, quam iis, quae in anriqua inflitutio-
tie eranc confpicuae, muhoque faciJius in dubi-
m vocari posfe argumenta, quib;-s divina infti*
tutionis Mofaicae origo probetuV, quam quae
pro nostrae religionis auctoritate afferuntur lum
mo iure.

Forfhan e lefu fata, cum fua, turn fuo-
rum , turn doctrinae Aiae, turn denique reipu-
bJicae ludaicae, clare et determinate praedicen-
tc (imili rationeprobare posfemus, magnum esfe
ufum librorum V. Foederis in aestimando, quo
Christiana doctrina patefacta esc, modo CO 5
pocius tamen hie fubfistendum putavi et trans-
grediendum ad gravisfimum, quod tertio Joco
tractandum est argumentum , quo eximius,
quern praebent laudati Jibri in tuendd doctrind
Christiana, apparebit ufus.

(0 Conf. Limborcb , ibid. pag. 88po.

SEC-

( 135 )
S E C T I T E R T I A.

I

USUS LIBRORUM VETERIS FOE DERIS',

INDOCTRINA CHRISTIANA T U-

E N D A.

Fmculum, quod inter Novinn et Fetus
dus inter c e dit , ope horum Libronm
cognoscsndmn .

^\rgumentorum , quibus doctrinae Christianae
veriras et ofigo divina probancur, baud mini-
rnum profecto est illud , quod ducitur e vincu-
lo, priores inter pacefactiones, ec postreinarti
omnium Christianam animadvercendo. Quod uc
cognoscatur , facra V. T. requiri monimenca,
omni caret dubio. Primum igicur videamus uni-
verfe, quaenam fie hulus vincull ratio , dein ve-
ro imprimis atcendamus typos ec vatlcinat tones
V. 71, quibus illud egregie appareac.

Licet religio Christiana quoad formam multis
nominibus veteri ista ante Christum fuerit prae-

flan-

ftantior, quemadmodum praccedente fectione
probasfe nobis videmur, una tamen ec eadero,
fi res fumma confideretur, doctrina de falute
generis liumani ante et post Christum fuit. Ece-
nim primum et praecipuum irj V. F. libris caput
verfatur in eo , ut doceatur unum esfe Deum ,
omnium rerum crearorem et gubernatorem. Uni-
verfum hominum genus peccato infectum de-
fcribunc (i}: peccata autem indignationis divi-
nae et cuiuscunque miferiae fontes esfe et caus-
fas affirmant: quod testabantur diluvium , So-
domae vicinarumque civitatum interims, et Is-
raeJitarum clades variae (2) : Deum vero docenc ,
non delectari poena peccantium , fed eorum
<crimina condonare velle C.3) 7 et, quamvis fum-
mam hoc modo et immericam hominibus exhi-
beat benevolentiam (4), fanctisfimum fiqiul ec
iustisfimum esfe; atque adeo hominem, ut ve^
jiiae peccatorum favorisque divini particeps fiat,
pportere, ut non modo benignitati diyinae earn
acceptam referat (5} , verum etiam Dei manda-
fjs fancte obfervandis pperam dec perpecuo (6).

(1) Gen. VIII: ai.

(2) Pf. XXXII. LI. caet.

(3) Pf. LXXXVI: 5. CHI: 3. lef. LV: 7 fqq.

(4) Pf. CIII: 10. 12. caet.

(5) Pf. LXXXVI: 5. caet.

; lef. LV; 7. Ezech. XVIII: 32.

<: '37 > ,

Arque haec funt femina quad doctrinae de fa
lute generis hutTiani per lelum Christum repa-
randa: baud mirum igitur, omnia etiam, quae
Deus inftituit antiquicus, ut coniiHum fuurn in
reftituendo genere humano attingeret, rairifice
cohaefisfe cum iis, quae fpectanda praebuerunc
Christi advencus, fara et res gestae. Hinc, quod
non tantum inter doctrinae capita, verum et /
ter univerfam veteris et novae conftimtionis for-
mam infigne animadvertamus vincuJum.

Patefaccion^s nimirum " historia certiores nos
reddit, Deum Temper voluisfe homines educare
ct inftituere legatis divinitus misfis. Iloruni
eximius erat certe Chrisms , quern uc indicarec
Johannes Bapiista munere fuo funccus erat. Huic
autem praeiverant vates divi variis aetatibus Tub
V. F viventes , quorum primus dicendus esc
Mofes, fubfequentibus viam fternens; et quae*
cunque hie docuitatqueegit, patefactionibus ni*
tebantur, quas acceperanc Patriarchae. Quae
omnia nobis perfuadent quam maxirne de admi-
rabili nexu, quo fibi invicem conveniant inflicu-
tiones, quas memorant V. F. libri ec omnium
postrema Christiana (i).

Diligens porro univerfae ' gentis Israeliticae,

a

(i) Vid. Cl. Muntinghe, Gefch. der Memchh*
X. pag. 66. 67. not. 117.

C 138 )

a Deo pecnliariter ductae et inftitutae, contem-

platio cfusdem nexus praebec resumonia eviden-

tia. Quos enim variis temporibus exftitisfe tra-

dunt Libri Sacri magnos et eximios genris de-

feniores et liberatores , egregios docrores et va-

tcs, facerdores denique ec reges praeclaros ac

forces, hi Temper multa reJinquum defideranda,

er exfpectandum praebenc Confervatorem adhuc

maiorem, in quo omnes, quibus finguli gavifi

fueruiK, virttues coniunctae cernantur, ita uc

ille demum idoneus fiat Israelins ad diu pro-

inisfam falurem ducendis. Mira bine quaedarfl'

apparet conveniemia argument! librorum V. T.

cum doctnna Christian^, quam uberius indica-

tam vidcas a Hesfio (i} Praeeunte hoc vi-

to doctisfimo, divinas patefactiones cam arcto

connect! vinculo perhibemus , ut V. F. argu-

mentum non nifi ulterioris inftirutionis luce,

quam Christo debemus, rite intelligi posfir (2}.

At vero, quale ex his omnibus ducendum

est argnmentum pro doctrina Christian^ tuen-

da ? SinguJare quoddam , verum et gravisfimum ?

cuius virtutem iam dicenda probabunt. Nimi-

rum post ea, quae disputavimus fupra , perfua-

fum

(i) Conf. Hefs, Leer, Daden en Letgcvallenvan
fleer t II. p. 229232.

1. 1. II. p. 288 , 2iJp.

C J39 )

fum nobis est de inftitutionis antiquae in V. Ti
traditae origine divina: Chrisdanam vero pro*
bavimus antiquae iliius confummationem esfe,
atque adeo ampliorem ec forma perfectiorem.
Si igicur ilia antiquitus iam Deo gavifa fueric
auctore, haec autem mirifice cum eo confpirec,
omni caret dubio, divinam auctoritatem eo ma-
gis Christianae doctrinae esfe tribuendam , quo
priori infticutione araplior ec confummacior fie
dicenda.

II.

Typi F. T. in tuenM doctrlnd Christian^.
adhibendL

Verum enimvero, cum praecipuum doctrinae
Christianae confiliurn in eo cernatur, ut genus
humanum falutem recuperet, fide data lefu Chris-
to, Confervatori nostro; age videamus, quid
laudatum N. ec V. Foederis vinculum praeftcc
in eo five tectius ec obfcurius, five evidentius
prnefignificando, et quid propterea polleanc H-
bri V. F. ad tuendam doctrinam Christianam.

Atque hie primum damus locum typis V. F. ,
qnos cum conftituac fimilitudo quaedam duaruni
rerum perfonarumve , quarum akera alterius
imaginem continere videatur, eos in multis fuis*
fe five hominibus, five ritibus in confticutione

Mo-

Mofaica praefcriptis, ccnfemus omnino. Mul-
torum enim hominum mulcarumque rerura in V.
F. fie cornmemoratio , quorum (imilicudinem a
lefu et Apoilolis in rebus N. Foederis indica-
tam haberrus. Nee minim: fapienttsfima enim
haec erat divina sgendi ratio, qua* Deus ad Is-
raelitarum, qui rebus externis vehementins et
propemodum unice movebamur, fe accommo-
tlaret ingenium , atque adeo res a fenfibus nimis
remotas imagine quadam aliarum rerum in fenfus.
incurrentium iis proponerec.

Cum igitur promisfus esfec Israelitis vatesMo-
fi fimilis (i^), facerdos fecundum ordinem Mel-
chifedeci (2 } , rex denique e farailia Davidis,
res Israelicarum collapfas refticucurus (3) , ne-
mo non panllo prudentior in vatibus , facerdo-
tibus ec regibus Israeliticis videre pocest iraagi-
nem promisfi illius Confervatoris.

Quod aucem in typis his, qui perfonales di-
cuntur, adumbratum videmus, magis edam in
realibus elucec, cuius habemus Juculendsfimum
testem Paullum (4), docencem legibus, caeri-

(1) Dem. XVIII: 38,

(2) Pf. CX: 4.

(3) 2 Sara. VII: 12.

(4) Ep. ad Hebr. IX: 8. coll. VIII: 5 fqq.IX:24
X: i.

moniis et facrificiis, a Mofe inftitutis, fpem
fuisfe factani legum et rerum facrarum melio-
rum , imprimis facrificii illius, quo lefus Chris*
tus hominum peccata femel esfec expiaturus,
Hue peculiariter pertinent ritus lustrales, quo-
rum haec omnino erat indoles fymbolica, ut
peccati foeditatem, quae tollenda esfet, oculis;
quafi fubiicerent ; atque univerfe piacularium fa-*
crificiorum , ut et plerorumque, quae a fumma
Poiitifice peragenda erant folenni expiationis die^
ea erat ratio, ut in iis > quotquot paullo inteili-
gentiores esfent ex Israelitis , facile animadver*
teretit, homini fonti et opus esfe morum emen*
datione et peccatorum venia , licet non nifi um-
bram confpicerent harum ipfarum rerum, quaa
demum per Christum doctorem hominumque
fervatofem in plenam lucem evocatae (i) fue-
runt. Mirum igitur non videatur, typicain
hanc V. F. rationem propofitam a nobis esfe f
ut probaremus , multum conducere huius Foe-
deris libros ad tuendam doctrinam Christia-
nam. In isca enim Veteris et Novae , ceteroquin
fufi forma fibi disfimillimae, religionis (I-
militudine eundem Deum agnoscimus, utri-
usque auccorem, qui hominis per peccatum

mi-

(i) Vid. CJ. M n n t i H g h c , G*f;h. der ftknschh.
IV. pag.-fl$8-304.

C 14* )

miferi liberatipnem et inftaurationem nonnul-
lis ritibus, in peculiarem Israelitarum ufum
praefcriptis, adqmbraverit, et per lefum Chris-
tum revera ad cfF^ctum,perduxerit-
Sunt nihilominu5 multi theologiae ty picas .%&-
verfarii , qui (laruant omnem typorum vim et in-
telligentiam ignorasfe prorfus eos , quibus pri-
mum fcripti esfent (i), qua de re quominus
Hostram uberius exponamus fententiam, vetant
termini, quibus haec disputado circurnfcribenda
est. Quidquid vero ea de causfli lie .ilatueu-
dum, haud tamen exin fequicur, omne iilts de-
Hegandum esfe pretium. Audio equidem, nobis
reponi: quod fi.remotioribus eos esfe defti-
natos temporibtis obiicias ; cave, ne oblivis-
caris, in tanta veritatum per lefum Christum
^ patefactarum luce nosnon egere typorum um-
bra" (2}: fed dubito vehementer, an evidens
lioc fit argumentum ad probandura, nihil esfe,
quod commendare posfit istos typos. Si enim
fumas modo, e'locis N. F. , in quibus cultus

Le*

.
(O Vid. lernfalem, I. 1. III. p. 434435.

et ilufnagel, Disf. de Pfalmfs prophetias Mesfia-
nas cdntinentibus in Comm. Theol. edita a V e 1 1 h u-
fenio, Kuinoeiio et Rupertio, III. pag,

101.

(2) Sunt verba H u f n a g e 1 i i , in Disf. laud.

43

Leviticus ad Mesfiam ec novam religionem ac-
commodacur, effici posfe, Deum hoc quoque
confllio Israelitis praefqripfisfe quondam -ricqs,
ut Apoftoli, demonftrandq. fiirilitudinern, quae
inter Mofaicam religionem atque Christianam
imercederet , ludaeos proclives redderenc ,ad
cultum Dei novum , atque ab eorum morijbuv
plenum, recipiendum ; univerfum , quod ex iis
petcndiim cenfemus argumentum, valec quam
rnaxime. Nobis enim hiqc etiam fie perfliafutTi
de conftituuoni? ec antiquae ec novae auctore

N. X

. Sed fuadec ec virium nostrarum tenuitas, ec
rerum , quae etiamnunc pertraccandae restant , gra-
vitas, uc u her lore m laudatae typologiae defenlio-
nem mittamus. Transeundum igicur esc ad gra*
yisiinium de vatlcinatiQnlbiis locum, quaruin
vim in tuenda doccrina Christiana indicare ten-
tabimus III; quo facto, ipfarum aucrorita-
tern, non nifi V. F. libris adhibids, defend!
posfe probabimus IV.

(i) Vid. Morns, in Praef. Verfioni Ep. ad He-
braeos praemisfa p. <}.

' (2) Conf. Koppe, da Rijbd enz. \. 1. p. 22?
Tea.

HI.

c 144 ;
s in.

Vaticinationes V. T. aptl ad tuendam doc
trlnam Christianam.

Imprimis funt vatum divorum praedictiories in
V. F. libris confervatae, qnae ostendant, quan-
tus fit horum' ufus in tuendd docrrina Christiana.
Primuni igicuf racionem comemplemur, qua
Chriscus et Apoltoli pro caus^t fiia defendenda
vaticinationes V. T adhibuer-nr, dein praeci-
puum earum argumentum brevirer apponamus,
tit hinc pretiurn cognoscamus, quo a Chrisdahis
func liabendae*

IMulciplicem esfe utiliratem V. T. Conferva-
tor eiusque legari facis docuerunc, quemadmo^
dum vidinjus 'antca (i). Praefertim vero ad
"huius aucto'rkatem pfovocarunr, quotiescun*
que dicta (ua vel pfobare, Vel affirmare vel-
lerit, qua in re ica verfari folebant, ut praeci-
puas V. F. vaticinationes in Chrisro evenru com-
probacas demondrarent* Atque eiusmodi conti-
nua fui't inftitucio Domini ndstri, qui cum mul-
ta a vatibus annunciata exituedamnum carerent,
discipulis fuis ea in memoriam revocavic (a)
iis-

fi) Part. II, praemonenda, pag. 53 fqq.
(0 Luc. XVIII: 31.

( 145 )

iisdemque deinceps, cum pleraque hac in
e divino conlilio iam egisfec et pasfus esfec, ex-
pofuit ac illuscravic Prophetarum fcripca, uc
docerec, omnia, quae vidisfenc fecundum eo-
rum praedictiones accidisfe (i}. Qui aucem
ita ab optimo magiscro inftituti fuerant, quid
mirum , fi eandem in docendo fecuti fine
viam (2)? Hos ideo libros omnibus commen-
darunc Apoftoii, uc fides in Chrisco eo, firmius
ilabiliretur.

Quantum vero ex his vadcinationibus* evencu
comprobatis, peci posfic praclldium pro doccri-
nae Chriscianae auccoricace ec divina origine,
hand obfcure faepe docuerunc: quod imprimis
videndum esc in Pecri epiflola priore* Hicenim
Apoflolus, cum per cocam hanc, quam fcripiic,
epiftolam id vellec ager>3 , uc Chriscianos ad fibi
conflancem piecacis Chrisdanae profesfionem ec
exercicacionem maximo ftudio honaretur, huius
adhorcacionis fuae liacirn ab inicio hoe funda-
menci inftar pofuit: vidclicec fummam esfe ec
immortalem falutem , cuius fpe cerra gaudeanc,
quibus pacefacca fie docrrinae Chrisdanae veri-
tas; fi modo oranem, quam deceac, daturi es-

(O Luc. XXIV: 27, 44.

(a) Conf. loca laudaca a Beckio, in Comra*
laud. p. 7578. n. i.

K

( 14* )

fent operam, ne a cognicae vericatis ratione ire*
rum deiicerent, fed vel afflicci undique conihn-
tem fibi ad finem usque praeftarent fidem ; per-
fuafum hubendo, fe ita veram aliquando falutem
esfe reportacuros. Ne auiem res Christiana vel
de ipft novicate (quad inaudita ferret} viderecur
fnfpecta, illam falutaris doctrinae veritaiem im-
primis commendit ex Prophecarum iludio: per-
gin enim (^i), yrfft %s ffosr^plwc . t&fyiTyexv KZ\
TrpsSyrai ol vsp} ryg its ' vftZg .%d
' 'Epf y V&VTS $ , els rivx j} ITGIGV
pbv fwj;/,oy TO sv avroTg Trvsvpz %pi<rTOu
ffosvov TX sig Xpi'Tov #M$tort&i xai rag

OTI

a vvv

uv suuyyft.iG'iXftsvccv vftag sv Trvsurtan aytM XTTO-
cvpuvcv , sl$ & 7riGi> l uou5'ty KyysXGi
,, Qua de faliue curiofius inquifi-
verunt Prophecarum iili, qui de deftinato vo-
3, bis a Deo beneficio vaticinati funt: fcrutati
imprimis, qualicunque demum tempore Spi-
? , ritus ille, qui de Chrisco per eos testabatur,
9 , indicarec futuras esfe et caiamicates Christo
? , fubeundas et fecuturam eius fubinde gloriam ;

fed

CO i Ep. I: io 12, Conf. K 1 e n k er, de Nexn ,
qnalis conflet inter utrumqne divinae coiiditutionis
foedus proplietico, IleJmftadii J7P2.

C '47 >

fed patefaccnm illis, quod non fibi, fed nobis
ministrarent ea, quae eadem iam annunciata
vobis funt per eos* qui Sancro coelitus de.
misfo Spiricu inflructi vos in doctrina faluca-
ri indituerunt" (i)*

Hie igitur iocus luculenter probat, Apoftolo
perfuafum fuisfe de egregio confenfu inter and-
quam cc novam Dei inilitudcnem, eodem gau-
dentes auctore, eundemque fpcctames finem, cc
de vaticinacionibus, Prophecarum hunc confen-
fum indicantibus.

Eodem autem confilio a Chrisco cc eius lega-
tis laudatas esfe divornm vacum praefignificacio*
DCS , baud esc quod dubicemus (2). Quod
enim muki bodie ibtuunc (3^), lefum et Apo-
ftolos in iis adducendis ad perverfas ludaeorum
opiniones fe accommodasfe , Jonge abesc uc
credanius. lefus nimirum eos ? qui fibi eranc

fa-

(O Verfionem fecutus Turn, quam praebet K 1 e ti-
ke r us, in land. Diatribe, cuius titnlus: de Nexu ,
quails coxflat inter utrumque divinae conftitutionis
fwdii* prophet ico , pltira profecto mihi promittere vi-
debatur, quam ipfain argumentum huius libelli prac-
flitii.

(2) Conf. Regenbogen, hi Opp. Soc. Hag.
j-pr. p. 66, 67.

Cs) Conff. Scriptores laudsti a B e c k i o, 1. 1. p. 6j,
K a

C 148 )

familiares, quorum maxime intererat bene rem
fcire, nunquam alia docuic, immo inflame mor-
te, quo tempore falcem nulla ipfi fueric causfa
ad ludueorum errores fe accommodandi , ad easr
dem provocavic vaticinadones; ac incerpoiiux
per fummum ludaeorum pontificem iureiurando
asfeveravic, fe esfe Christum, quem exfpecta-
rec gens ludaica (i). Quid? quod e mortuis
refurgens discipulos fuos baud omnem Propheds
fidem trihuentes reprehenderic (^2) , queinadmo-
dum t ip(i illi , meliora edocti , deinceps con-
quest! func de ludaeis vacum oraculis fidem ne-
gancibus(3): ec earn fequentes racionem noil
tantum coram ludaeis, veruni ec aptid alienige*
nas , provocarunc ad lias vadcinadones (4). Quae

cum

(0 Matth. XXVI: 54. Luc. XVIII: 31. loh. 'XIII:
1 8, XV: 28.

(2) Luc. XXIV: 2527. 44, 45.

(3) Ac:. Ill: 1821. X: 43. XIII: 33 40. XXVIII:
2327. ;

(4) Act. X: 43. Rom. XVI: 26. Neque ideo au-
diendus est S h e r 1 o k k i u s , gebruik en oogwit der
oude Prophetien i pag. 166. flacuens , vaticinationes
valere quidem in ludaeis perfuadendis de veritate re-
ligionis Christianae, baud vero alienigenis ; atque earn
ob causfam hoc argumentandi geuere uftira fuisfe Paul-
lura contra ludaeos Antiochenos dispucnntem Act. XIII.
non vero Athenis in Areopago Act. XVII.

cum ita fine, qiiamvis ec aliae mover! posfenc
rarfones (i), fatis iam patet, non in eo fe
accommodasfe Christum ec Apoftolos ad ludaeo-
rum errores.

Iccirco, nifi Conlervatornoster eiusque legati
auc fe ipfi, auc alios decepiste diceodi fine,
quod quantum ab his abhorruerit demonuratio-
ne mea non eger; baud dubitamus, quin in V.
F. ;libris exftent vaticinationes de Mesfia ec re-
bus ad eum percinentibus.

Acque hac de re cum nobis perfuafam fit,
ipfos evolvamus libros , ac varla invcnfemus
oracula divina de falute Israelitarum aliarum*
que gentium a Deo procuranda, de Vecere
Foedere abolendo, Novoque fanciendo, de
exfpectando Mesiia hominum Con(ervatore,
huius doctrina, perpesfionibus , moroe, reditu
in vitam , et coelesti regno, de religionis Chris^
cianae propagatione, ministris eius ec adverfa,-
riis; quae eventu ita fuerunt comprobaca, ut
eundem Deum benign i s ii mu m , -miferis fuccur*
rerstem hominibus, per univerfam religioi-iera
patefacram agnoscamus.

Continuo enim pose Adami et Evae lapfura

ad-

(i) Conf. qnae nberins de hoc arguraento func
collccta a I. H e r i n g a vir. Cl. , in Disp. Soc. H-ag.
i;8p. p. 183 ips.

C 150 )

adfuic Deus hominibus res-rnns: ,, faluti "huma-
53 nac divinhus ita provifum esfe, uc mulier
qnae primo ccrtamine contra fuum adverlad-
,, um tarn infelicircr diinicaverir , viribus re*
fumtis, pugnam refliruere posfk, eiusque
,, progenies tandem fuperius discesfura, er hos-
tern (bum penitus fraccura fie, cum fummo
,, ipfius opprobrio ec cerrore" CO.

Mac aucem promisfione paullo accnratiorem
dedic idem Deus postea Abrahamo (2), Ifaa-
co (3) ec Jacobo (4), e quil iam hoc conftitic,
felicicatern ex Abrahami eiusque filiorum famt-
lid ad univerfas terrae genres aliquando dcri*
van dam fore.

Mofes fenex genci fuae valedicens promiflc
Prophetam popularem fuum , ipfius fimileai, cui
ausculcarrdum forec (5).

Davidi porro, cum Deus pollicitus fuisfecreg-
num perpecuum, filius annunciacus estregni hae-

res

(r) Geft. Ill: 15. Conf. Storr, Disf. de Pro-
tenangelio in Opusc. Acad. Vol. II. pag. 428. laud.
a Cl. Muntinghe, Theol. Christ. Theor. II. 5.
3^2.

(2) Gen. XU: 2, 3. XXIII: 18. coll. XVIII: 18.

(3) Gen. XXVI: 4.

(4) Gen. XXVIII: 14.
(5J Deut. XVIII: 15.

res perperuus, Justus, pins, idemque Dei filv
us, a Deo unctus, ad Dei dextram fedens, cu*
ins imperio fu^iiciendi esfenc cuncti reges ac
populi , qui fimul fucurus esfec facerdos perpe-
tuus, proud olim Melehifedecus: de hoc rege
promisfo exponendi func Pfalmi* qui dicuncur
files fianii. in quibus huius maiesfas ec praeclarae
vircuces celebrantur (i).

Regno autem Davidico ec Salornoneo in duas
partes fcisfo > vates idenddem hunc regera pro-
miferunc, verae religionis ftatorem , res gentis
fuae collapfas reftituturum, Dei nomine ec tuic-
toritate Israelicis ec alienigenis feliciter impera*
turum , pacem , tranquiliicatem , omnemque pros*
pericatem piis procuraturum, denique in perpe-
tuum regnacurum.

Uti autem in Pfalmis, ita eciam in Propheta-
rum libris aliquando praefrgnificanrur crisda pro-
inisli Servatoris fata ec mors violenta.

Denique, cum huius Mesdae exfpectatione
iuncca fuic fpes fingularis favoris divini, quo
Israelitae eranc gavifuri , novo foedere cum Deo
iuncti, criminum poend liberati, ec Sancto Spi-
ritu donaci , eximiisque bonis, ad animum per-*

tf-

(i) Conf. G. F. II u f nag el, in Commentate.
Theol. ab I. C. Veichui'en, C. F. Kuinoel
ec G. A. Rupcrci edids, Vol. III. p, 60 fqq.

tinentibus, beati: gravis vcro poena metuenda
fiiir hanc falucem rcpudiantibus (i). Haec igi-
tur omnia , quae variis in locis annumiata inve-
ninius, unicuique facie perfuadere posfunc,
Confervarorem nostrum , qui faepe ad oracula
divina provocavit, eum esfe, qui in V. F. li-
bris fueric praefignificatus; omnesque de Mesfia
vaticinaciones in eo ita fuisfc comprobacas , uc
5h neminem quadrare poslinc aJium: quemadmo-
dum earum collacione cum vied, rebus ges-
tis et fatis lefu Christi apparet.

Quomintis vero eiusmodi colladonem hie ap
ponamus, cohibere videcur ipfum quaestionis,
cui refpondendum est, confilium. Requiritur
tantummodo defcriptio ufus Librorum V. F. ,
arque adeo ab hoc loco aliena esc ampla de hac
causfa disquificio. Sed, quemadmodum probavi-
mus, facrum V. T. Codicem magni esfe ufus
ad discernendum , qnaenam Joca in N. T. alle-
gata vaticinationes vere fie diccas complectan-
tur (2}, ita nunc indicare iuvac magnum praefl-

(O Conf. H a m e 1 s v e 1 d , Bijb. verd. C. 6. Vol.
I. p. 244388. I o h. S t i n f t r a , oude voorfpellin-
gen aangaande den Mesfias en dtszelfs openbanng
Opgeheldtrd en toegepast op den Heer Jezus en zijn

, 3 Vol. 8vo Harh'ngae 1779 1786".

Vid. Part. II. Sect. J. 2. p. 6p 72.

( 153 }

dium e V. T. petendtim, ad ttiendam earnin auo
toricacem. Hoc argumencum eric *, quae hu-
ius feccionis esc poscrema.

Siv.

Faticinationum , ad tuendam doctrlnam Chris*

tianam adhibendarum , auctoritas 9 ex ipfis

V* F. llbrls deftndenda.

Permultas V. T. vadcinationes tempore Eo
clefiae Christianae evencu esfe probatas, variis
exemplis demonftres : neminem nifi Confervato-
rem nostrum iis defignamm fuisfe, evidenter os-
tcndas; frustra tamcn fusceperis lahorem , ante*
quani conflet de oraculorum aucroritate divina.
Tristis fcilicec experientia docuic, hanc a mulcis
in dubium vocari , immo compluribus argumen-
tis negari.

Recuierunt Prophetae V. F., utdatuunt noa-
nulli , eodem modo fua oracula Dei nurnihi
,, accepta, quo aliarum gontium vates; acque
uci omnia cogitata, fubico menti oblaca, om-
nesque bonos animi mocus, omnia prudenciae
,, conlih'a, ec quidquid ingeniofe ac fapienter
animo inform aba cur, divinicus Hbi fuggLTi,
prisci opinabantur; ira qnoque ilii fucuroruin
5 , divinacionem a Numine infpiracam, credide-

runt:

C '54 )

/

rnnc : fuenmt vero Hebraei Prophetae fingu-
Inns peripicnciratis viri, quorum pracdictio-
,, nes rnoclo nihil er^nt, nifi indicia, in fe val-
depiobabilia de rebus, quae five inter Israe*
litas, ieu inter hojum hostes aliquando even
turae esfent , modo generales quaedam futu-
,-, rorum temporum parti mfortunatorum, par-
,, tim infelicium defcriptiones, quae, pro ar-
gumenti diverfitate^ five fpem , feu terrorem
iniiciebant aninrn ; vifiones autem prophed-
cae mera fuere imagjnationisphantasmata(i);
atque adeo praedictionum , fi definitae fine,
comprobationem eventu dejnondratam in tem-
poribus duntaxac ipfi auctorum aevo proximis
5 , quaeri oportec, cum remotiora fuae mentis
,, vi praevidere. non potuerint, et quaecunque
aclco ad tempera fpectent magis longinqua,
nee vagis ac generalioribus rerum defcriptio-
bus comprehendancur, ea proprer ipfam bane
5, causfam fufpectae funt habendae, iisque, quo-
,7 rum n omen praeferanc, fuppolitae. Oracula
,, deniqne, quibus illustris aliquis vir, quern
IV'Iesfiam dicere folemus , olim in gente Js-
raelitica exoriturus, et iustisfime ac felicis-
fin.e longe lateque regnaturtis , praefignifica-

tur,

(i) Conf. Meyer us, Hermen. V. T. , II. p.

590610.

( 155 >

tnr, fuerunt pia nonnullorum viromm pa-
triae fuae amanrisfimorum vora, quibus ec fi-
,, bi ec aliis meliores dies augurabamur, eo-
rumque felicicatem ad aureorum ac ficcuio-
rum feculorum imagines laecisfimas adumbra-
bane: harum autem vaticina'-ionnm aliqua fo-
lummodo pars evencu comprobaca fuic per
>9 lefum ilium Nazarenum, qui, quo cempore
generalis apud ludaeos illorum promisforum
tandem implendorum erac exfpectacio, femec
3, ipie pro viro, cuius nascicuri fpem feceranc
5 , anciqui Prophecae, haberi voluic, quo meli-
,, us ie ad communes opiniones accommodarec,
ec, quod haberec, propoficum magis felicicer
exfequereiur" ( r},

Acque hoc modo diviiri V. T. oraculis aucco-
ricace negaca , oiv.nis (imul reiicitar Confervato-
ris nostri eiusque Jegacorum auctoricas, in do-
cendo ec incerpretando antiquas vaticinau'ones:
hac racione miferrjme homines decepisfe dicen-
dus esc Optimus noscer Confervaior, crnneque

pe-

(i) Illustrationis causfa ad verb nm fere hie fecucus
fum defcriptionem , quam dedic Cl. I. H. Pareau,
in Disput. laud. pag. 140, 141. Nee difficeor, rnihi
quoque datam fuisfe opportunirauem , ea nonnunquam
confulendi , qnae idem Vir Ci. in Scholis fuis de An-
tiq. iiebr. , ec de Incerprcte V. F. tradere folec.

peric, quod per rot fecula in varicinatiom'hus
pofuerunt Christiani , fundamentum fune fidei.
In eiusmodi aurem criminationibus cnique pntet,
ex folis libris V. Foederis licem esfe dirimen-
dam: quod quam felicicer fieri posfit, fequen-
tia, ni fallor, probabunt.

Divorum enim Prophetnrum doctrinam, vi-
tam , res gestas, et conditionem ii fpectes, eo-
que confilio ipforum fcripcaec hiscoricorum non-
nullorum V. T. libros legas, discrimen optime
animadvertes, quod eos inter ec gentium alia-
rum vates intercedit.

EC primum quidem, hoc adhibito fubfidio,
videmus folos esfe Prophetas V. F., qui uao
fere ex ore dictis fuis et fcripds idololatriam ec
fuperflicionem rcpellere fluduerint , librosque,
qui eorum coraplectuntur oracula , folcs esfe,
qui ex antiquo illo tempore unius Dei cultum
probarint ac defenderinr. Quod fi teneamus ac
praeterea credamus, Detim esfe, qui fiii cogni-
tionem per orbem terrarum propaget, omni iu-
re perfuademur, eundem fuisfe Deum, qui hos
viros duxeric et docuerit (j).

Porro cum gentium vates , appareant vi ficdtio-

rum

(i) Vid. G. F. Seller, Bijbelfcke Uitlegkunde
'nit hst Hoogd. , met aamnc.rkingen en bijvoegzelen van
J. Heringa, El'izas Zoon , 1804. 190192.

( 157 )

mm Deorum fua oracula accepta tribuentes , fabu-
las et comrnetita , nunquam eventu pfobara, tra-
dentes , plerumque principum gratiam quaerentes ,
et fui commodi causfa plebem ludentes, denique
idololamae, voluptatis, multorumque vitiorum
prrfpagatores : longealiud praebent fpectaculum,
quaecumque de antiquis Prophecis tradunmr. Hi
cnim veram tradebanc doctrinam de Deo eius-
que operibus, providenci^ , remuneratione , ec
poem's ab eo iudice fupremo fpeccandis : oracula
edebam , nulla habitd ratione five principum ,
feu magnatum , quibus faepe poenas nobilisfima
audacid divinitus annunciabanc, neque unqnam
crudelisfimorum tyrannorum itiinas metuebanc:
in oral em vero regura non minus quam plebis
conditionem curantes , religionem , vircucem ve-
ramque felicicatem quaquaverfum dispergere co-
nabanrur (i). Quemadmodum autem in doccri-
natradenda, viraque indiruenda ad optima morum
praecepta, legarorum divinorum nomine dignis-
fimos fe praeilarunc, ica quoque in fingulari fuo
munere fungendo ranca praebuerunc auccoritatis
fuae testimonia , quanta in vacibus divinis defi-
deres. In rerum futurarum praedicdone verTan-
tes, arcanae cuiusdam artis ne fpeciem quidem

prae-

(0 Vid. Seller, 1. 1. 192.

C 158 )

praebebant, absque ulla haefitatione tempera
ram prope quam remotius inftamia defcribentes,
ac fi ea iam adesfent, ec in rebus iam iam even-
turis, ne levisfimum' quidem metum ostenden-
tes, ne aliqnando crroris convinceremur. Pro-
fecto quam fibi ipfi tribuendam voluerunr digni-
tatem non ita fervare et tueri poruisfent,- nifi
revera tales fuisfent, quales fe esfe profiteren-
tur , legati divini. Nifi igitur horum virorum
fcripra, ec quaecunque ab aliis in V. T. de iis
relata fuerunt, perlustres, baud facile auctori-
tatem , qu.t gaudebant, divinam probare pote-
ris; neque etiam certum eric, vaticinatlonum
earn fuisfe rationem, uc aliquando omnino even-
tu esfenc comprobandae, atque ionge abesfe , uc
rncrae imagines poecicae, auc allegoriae fine di-
cendae CO

Perhibeanc licet nonnulli , rerum praeHgnifi-
catarum eventnm pependisfe Temper a conditione
quadam, a vacibus flicilepraevidenda, hand pan*
cis argu mentis e V. T. dcfumtis ad huiusmodi
dubiraciones refpondere posfumus. Nonnun-
quam enim divinitus editas vaticinaciones cercis-
f/mo comprohanda.s esfe eventu testonrur, nine
etiam, quando nonnulla prohibere viJerencur,

quo-

(O ^onf. Folmer, Diatribe in Opp. Soc. Ilafe*.
1804. pag. 330 fqq.

C 159 )

quominus res annunciacae acciderent(i)
fi oraculorum eventum in temporibus duntaxac
ipfi auctorum aevo proximis quaerendum csfe
ccnfearur, vaticinationes in V. T. libris indica-
ri posfunt, quarum pose tria quatuorve fecula
comprobacarum in iisdem fcripds fie mentio (2).
Sunt vero ec alia, quibus impiam opinionem
defendere conamur adverfarii : fuppofkas ec fus-
pectas esfe ftatuunt, quotquot facer codex ex-
hibec vaticinationes , remotiora tempora definite
fpecranres. Si autem demonftraveris , adesfe
eiusmodi divinaciones, quae nee pose eventum
deinceps inferi , neque iis, quorum nomen prae*
ierunt, fupponi potuerunt, de ceceris nulla ma-
net dubicandi ratio iusca. Idcirco il vatici-
nadonem fpectamus de uno vero Deo per om-
nem terrarum orbem colendo : hanc a Mofe iam
editam (^3) , a fubfeqnentibus Prophecis ampli-
ficaLam, eventu magis magisque probatam cer-
nimus. Quoniodo quaefo haec fupponi potue*
n't, et variis inferi locis, nifi omnis V. F. li-
brorum incegricas fie neganda? (4).

Uc

CO Vid. e. g. 2 Sam. VII: 15. coll. Pf. LXXXIX:
31-34-

(2) e. c. i Res. XIII. col!. 2 Reg. XXIII: 16.
(Z) Deut. XXXII: 28 35. 37 43. XXXI II: 26 fqq.
(4) In univcrfd nos-tra dispuurione fumitur Libro-

rum

Uc cerera irnctam, una hoc loco etiam com-
mernorancia est fenceruia, Chrisco indigna , quae
optin e e li/Sris V. T. refellkur. Qui huius func
faurores ainumanr, ludaeos calamitatum ponde-
re prestos, tandem in fpem ec exfpectationem
illusrris alicuius regis fuisfe adduccos, a quo
maxima beneficia ad gen tern ludaicam esfenc ma-
nacura, quique earn ab hoscium dominarione ii-
beraturus , ec fummam lalucem procuraturus es-
fee. Cum autem ludaei ea fpe frustra fuis-
fenr, acque respublica magis magisque in peius
ruerer, f.^cium fuisfe cenfent, uc hominis probi
ec iupien^cs in longe aliam Mesfiae exfpectatio-
nem pervenerinc; animadvertentes nimirum, va-
cuam e*fe ipeni, quam in terrestri quodam rege
ac vind-'ce poruisfenr, omnem fuam cogicatio-
nem ad ccelescem quemdam regem converdsfe,
cnius aeternurn et felix esfet imperium. Arque
hac ratione, fi isris audias, vates quoqueantiqui
fibi reipublicae ludaicae inftaurationem menre e:
cogitacione iulbrmaverinr. Ad horum igitur vi-

ro-

rum V. T. amhemia et integ-itas. Caeterum , qnod
ad Prophet [cos, qui dicuntur, libros attinet , peculia-
ris exflat Comm-.ntatio M. I. H. Beckhaufii,
tordeelkunaige verdedigivg van de cchtheid en onge-
fckondenheid der Prophetifche Schriften , in Opp. Soc.
1795.

roruffi vota pia, veluci ad ipfa Dei orncnla*
provocaveric Confervacor noscer ! haec Jaudave-
ric ec cornmendaverit ad divinam legacionem fuam
atque origincm probandam !

Sed laereruur, nobis baud deesfe argumenta^
quibus fac'le haec fencentia ab omni veritacis
praefidio desdiuta appareac. Primum enim
IVIesfiae exfpectationem ininime orcam esfe ex
infelieisfini^ reipublicae condicione, exin pacec^
quod fiiuflisfimo Israelicarum tempore eadem
iam foveretur fpes laeca, uti raaxime intelligi^-
tur e Pfalmo IJ ec CX (i). Dein vero, er-
rant vehementer ^ qui primum annunciacum fuis-
fe putenr terrescrem vindicem^ fummam Israe %
litis feiieitatera redditurum. Nimirum,- quae
pro hac opinione afFemntur Idea e V. T. ea mo-
do probanc, Liberatorem promisfum et deHgna-
turn fuisfe imaginibus e rebus huius vicae defum-
tis. Cum aurem ipfe Deus fimili ratione fae-
pisfimead capcum hominum defcriberetur, quid-
ni etiam regia Mcsfiae dignicas eiusque munus
falucare ad optimorum regum rationem depin-
gerentur?- Accedic , quod non paucae fine eius-*

rno-

(i) Conf. H. Mitn t ingh e vir Cl. , in AnnotN
ad h. 1. ec in Opere faepius laud. Geftfi. der
IV. p. 1 06. I. H. van der Pal ni vir Ciar. ,
Animadv. ad h. 1.

L

modi defcriptiones , qnae fublimius qnodddm
impcrium hisce imaginibus propoficum fuisfe
aperte dtfceant CO* Denique , quod attinet ad
coelestis cuiusdam regis exfpectacionem , quam
demum in tristisfima gentis ludaicae condicione
ortam fuisfe llatuunt, in eo fibi ipfi concradicunc.
Etenim ne captivitatis qtiidem Babylonicae tern-
pore fe abilinuerunt vares divi ab iis Mesfiae an-
nunciationibus , qnae eum facere viderentur regera
in hoc orbe imperaturum , hostes devicturum,
gencique Israelidcae, Hierofolymis cum templo
refticutJs, opcimam felicitacem procuraturum(2 a ).
Qnodfi igicur hacaecare omnem cogicacionem ad
coelescem regem converfam fuisfe, ipfi fatean-
tur, non video, qnonam iure ancea longe aliuhi
exfpectacum fuisfe Liberatorem ftatuanc, cum
haud mucata fucric ratio, qua variis temporibus
hunc vinciceni et Confer/atorem defcriptum
videmus.

Aut ego fallor, auc haec aperte decent, mag-
ni esfe ufns V. T. codicem in tuendd vaticina-
tionum auctoritate, acque omnes, qui earn ne

gent,

CO Pf* II: 6, 7. Icf. VIII: 23. IX: .16. Mich.
V: I. Dnn. VII: 13, 14.

(2) lerem. XXIII: I fqq. Ezccb. XXXVII: 21 fqq.
Zach. Vi: 12.

gent, felrciter refutari posfe, fi prudenter and-
qua facrae gentis monimenta adhibeas.

Quorfum vero," uti- alios mini reponemeS
audio, ,, qu-offjoi haec univerfa disputacio ho-
diedum pertinet? Isci enim, qui adhuc Vere-
M ri Tescamento aliqo| r^ligione tenentur^ il-
9 , ludque pro pieracis ec fidei.nornra amplecciiu*
tur, Novam aurem; reiiciunc; isti hodierni
ludaei ea ratione debellenrur, uciis luce cla-
,5 rius demon (Ire tur, Christum, qui olim piuri-
bus eorum fuit promisfus, tempore antea de-;
5, finico venisfe, acque in ed omnia, a Prophe-;
tis praedicta, eventum habaisfe , adeo uc ad
araenciam et furorem referri opcrteat, quod
,, post eiusmodi demondrationes eriamnum aliui
exfpectecur Confervator; qucl rnecho3o Paul-
., lum Apoflolum tifum fuisfe novimus ("i).
Nobis vero doctrinae Christianae auctoriras
9 , ex eius praeflancia, et e vi, quam in animos
hdminum habeac, probanda est." At verOj
ne dicam, hanc rationem lubricam esfe et in-
certam (^2), ita mihi est perfuafum de vacicina*
tionum eventu comprobat.irum ufu, ut, fi ab-
fmt, omnis pereat argumencorum vis in tuendl

doc-

(0 Act. XVII: a fqq.

(2) Vid. D a n o v i u s , in Programinate de eo ^
quod in religione viin rationis fuperac , lenae 17
L 2

C 164 )

doctrina* Christian! Quomodo enim de aedificii
cuiusdam virtute contlare poterit , ante quam
fundamenta, quibus innititur, firma ec ftabilia
esfe spparuerinc? Fundamentorum autem inftar
in religione nostra 4 fpectandas esfe vaticinationes,
ipfa docet rado, quara Christus ec Apoftoli in
docendo tenuerunc.

Haec fciJicec eiusmodi ftiic , ut ex oraculorum
auMquorum eventu Christum Mesfiam probare
necesfe ducerent. Si au r emnecesfarium nonesfec
hoc argnmentum, hand profecto id allaturi fuis-
fe cenlendi fum: fatis nimirum dictorum fuo-
rum veritatem miraculis edids confirmaverant ,
atque adeo hisce fidem fibi conciliare potueranc
prae andquis vatibus eo maiorem , quo fplendi-
diora etad perfuadendum accommodatiora erant;
deiode misfurus fuisfet Confervator noster hanc
argumentandi rationem ob perverfam, quae de
Mesfia fovebatur, exfpectadonem, cui farisface-
re nur.quam potuic, terrestre imperium haud
conftituturusCi). Quid? quodeadem haecfue-
rit ratio, quae anfam praebnit caluinniis, qui-
bus crudelis eius tribuenda fuit mors (2)

Itaque cum hoc modo vaticiniis ec promisfio-

nt-

(i) Conf. Regenbogen, in Opp. Soc. Hag,
I/P7- P <56, 67.
O) Match. XXVI; 64.

nibus V. F. fuperftructa fit doctrina Christiana,
cum porro peruniverfam mundi historiam, qua-
terms earn exhibec facer codex, regnec Mesfias
ilJe, in falutem hominum , divina dignoruni
poems', promisfus (i), cumque Christus fe
venisfe tescacus fit, uc perpetuum illud reg-
num, quod Mesfias adduccurus foret, confti-
tueret, per fe patet, ab efFatis V. F, librorum
omne doctrinae Christianae veruatem pende-
re CO-

Hisce igicur V. Testament! ufum in tuend
doctrin^ Christian^ defcriplisfe nobis videmur;
quibus addas omnino ea, quae antea disputavi-
mus de ufu in hac doctrind cognoscanda et
aestimanda. Quodfi enim vera eius indoles nec :
cognosci , nee rite aestimari , ncque adeo d.e-
fendi et propugnari posfic absque hoc fubfjdio,
quisque videt, omnia in Sectione I. ec II. diss
putaca, valere etiam ad firmandam fententiam nos-
tram 7 quam hac Sectione probare conati funnis*

Transeundum iam esc ad postremam huius Par*.
ds Sectionera, qua" ufus Librorum laudatorum
in doctrina Christiana ad vircutis ftudium adhi-
sc defcribendus.

(1) Conf, Venerab'Uis M.' R u m in e r i n k , in Or'a-
tiohe praelecta In Soc, Mag. 1797.

(2) Conf.- Fol mer, in Opp. Soc. Hag. 1804. p. '
429-439.

( 166 )

5 E c T i o OU^R'T A.

U S U S LIBRORUM VETER1S FOEDERIS

IN DOCTRINA CHRISTIANA AD

V 1 K T U T I S S T U D I U M A D . H l-

B E N D A.

SI-

ribrorum V. F. ufu in doctrina Christiana 1 in-
te]l>enda, aestimanda ac tuenda delcripto , fu-
peresc denique, uc eorura demondremus ufum
in eadem doctrina ad virtutis ftudigm adhibenda.
Hac aucem postrema qiiaestionis parce id fpeo
tatum fuisfe videtur, in ex iis , quae fupra de
Libro'rum Jaudatorum praeftanciu ac 'ufu disfe-
ruirnus, tandem confieeremus , quantopere ho-
rum auxiJio ducarTiur<ad praxin Christianam.
Quae. ut rite inftkuatur disquifitio, primum
univerfum eorum argumentum eric cohlideran-
dum, dein yero inquirendum quid e praeftantia
^eligionis Chn^tianae prae anriqua Mofaica oria-
tur ad virtutis iludmm commendandum.

11.

Argumentum Librorum V. F. aptisfimum es-
fe ad virtuus ftudium augendum, provehen-
dumque, nemo non agnoscec, qui in memoriam
revocec ea, quae monuimus de egregia morum
doctrina, in his monu menu's ex hi bica.

Ad Christianas auteni vircucis itudium com-
mendandum ec excitandum imprimis haec fcripca
adhiberi posfe, eiusdem morum doccrinae contfi-
derado abunde docec. Quocirca cu m prazzzpta
moralia* quae fparfim inveniuncur, ac in legen-
do ubique nobis occurrunc , turn eciam exsmpla
-hominum proborum aeque ac impiorum ibnc
accendcnda. De his igicur in hac ec fubfequence
brevicer dispuremus.

Quae praecipic- Christi doccrina erga Deum
officia, identidem ea fibi commendaca ac in-
iuncca reperiec Librorum V. F. lector. Sin-
cerum ardencislimumque erga Deuai araorem,
gratum quibusvis in condition! bus animum er-
ga fummum Donnnum praecipiunc^ anque iidu-
ciam in eo Temper collocandara esfe docenc, ne-
que hoc tancum, verum in his fimilibusque iu-
bendid ec commenda idis earn ingresii func viam.
iinguli, quidivinicusex fummaantiquitace noseci*
amnunc docenc ac horcancur viri, T qua opcima ad

fun-

fungendum officiis ducamur homines. Nunquam
fere caus fas addere ncgligunt, quae nos adflrin-
ganc volumaci divinae obfervandae ; cuitis rci do-
cumentum in divorum vatum carminibuset hym-
nis tain manifescum est, ut non opus lie e cae-
teris facrorum fcripcorum libris nostram proba*
re fentemiam. In iis enirn paslim celebratur
Deus Opiimus Maximus, fapientia, potcstace,
ec fancritate infinit^ praeditus, huiusque proprie-
taces ita defcribuntur, ut in lectorum animos non
posfint non infundere fenfus pios. Providam
Dei Procrearoris curametimperiuminrescrencas,
praefertim in homines, hominum indolem depra-
vacam , quancumvis origine fua praeclaram , be-
neficia, quae in fontes mortalesquocidie deferun-
tur, veram felicicatem in fincero laetoque Dei
culru pofitam, faustam hinc ec iucundam probo-
rum forcem , flebilem contra aerumnofamque
conditionem omnium, qui Denm concemnanc,
defcribunc, oculisque quafi ftibiiciunc vatesanci*
qui , tanta fuavirace ec gravitate , quanta nuspi*
am alibi inveniatur. Quis quaefo esc, qui Do-
mini fui Chrisci praecepta recordans iisque obe
dire ftudens, haec Jegac carmina, quin fimul
inciracum fe fenciac ad lubentisfirnam obedi*
entiam , et ad pergendum in vircutis femira,
quamfemel iniic, cuiusque necesfiiaceni eciucun-

di-

ditatem eo melius agnoscat, quo alcius hym-
nos laudatos memoria" teneat. Plura profecto
hie dicenda fore'nc , nifi omnium fere Chnstiano-
rum experientia fatis docerer, quid in hac caus-
fa valeanc facri , qui rnaximam parcem Davidem
habent auccorem , hymni. Uc porro e mukis
nonn'illa acu tangamus, Proverbiorum liber hie
rnemorandus est omnino. Foecundicas enim
praeceprorum moralium, quae in co animadver-
ticur, ^Jt methodus doccndi, quam fequitur auc*
tor, optime inferviunt quibuscunque vicam in
Dei Chrisclqtie honorem intlituere ftudcncibus.
Sementiae fcilicec eiusmodi breves facile mend
site infiguntur, acumine deleccant, et oblaca
occafione recurrunr. Quod li vero femper uti*
Jis fie homini , in hac rerum condicione podro,
defcriptio ftulciciae, quae in volupcatibus per-
cipiendis , in diviciis corradendis cernicur, Eo
clefiasces fcriptor opcimus esc magister. Va-
nas esie ec inconftames docet res omncs hu-
ius vicae, Jicec faepe magni aestimatas et cu-
pide appecicas-: atque hinc .efficic, homines ia
hac condicione nunquaro invenire, quod cupiat^
reverenf'am vero Dei esfe omnium fummam.
Tandem hie eciam commemorandum esc elegan-
tisdmum poema, quod lobi eiusque amicorum
egregias conriner fupcr Dei impero morali dis-
putaciones: nullus enim esc Dei Chriscique cul-

tor,

tor, cni imuilis csfe posfit divinae in forre hu-
mana regenda curae defenfio. Legat igitur at-
cjue in omni fortunae vicisfitudine perlegac ami-
quisfimum hoc Jiionumencum: discac , humano
ingenio baud investigandas esfe causfas, prop-
|er quas probi non raro laborenn adverfis, ivn-
probi vero usque ad virae finem- profpens ucan-
cur rebus; verum fiduciam Temper esfe collo
candam in eo, qui pro divina Tua fapientia et
ianctitate omnia regie ac gubernac.

\Jt caetera frugiferi argumenti fcripta , quae
facer bic Codex complectirur, mictamus hoc
unun? animadvert!* velim: eo fcilicec etiam con-
tineri fontcrn , e quo officiorurn nostrorum cog-
nicio pecatur. Obligamur enim ad eadem ofiicia
praefhnda , quae Israelicis fuere praefcripra ,
quatenus convenianc legi natural! et Chrisrianae;
ita amoris erga Deum praeceptum, quod veluti
prlncipium nobis commendatur, ampiificacur
quam niaxime, ubi conOderes, quot er qualia
ex eo dncra fuerint in V. T. officia, quae in N.
T. non tam evidenter Cunt iniuncta.

S HI-

, Laudandus porro est V. T. codex ob exempla-
bene multa hormnum pioxura ex anciqua aecate

Ubi-

Uhinam quaefo toe reperiumnr defcripciones
.fanctorum virorum , in quilpus imagines virtatis
ac benefactorum oculis nobis ad imuendum QC
'Jmicanduni proponuntur? Uhinam tama eorum
-fiobilitas, fuavicas ac varietas? (i) His autem
rnngnam esfe tribuendam ucilicace'Ti in doeirina
Christiana ad virtu,ris iiudu?in a^j.benda , nemo
:.faci!e in dubiqm, vpcabic. .Qtiajnjvjs. enirn opti-
mum omniumque inftar exempiuna nobis prae;-
.bueric Confervacor, ab omui. cuipa imrnunis >
jquod ica esc comparatum , IK omnes ad fui imi-
mionem plane obilringat, contna ver<^ in i,is,
qui maxime ob probicatem fuanv.-in V. T. laur
viancur, non niH irnperfectae vinuds .imago cer*
natur , baud tamen his carere posfumus facile.
Isci uimirum fumus, uc quaecunqne doccrinae
Chriscianae praecepca gravia ac .djiiiciliima. vi*
dentur, Jubenter ducerenius humanae naturae
baud convenietuia, nifi aliunde conlbrec, per*
yeiTam esfe eiusmodi opin>'onem. lam vero Pa-
triarcbarum , Moils , Samuelis, Davidis, divo-
rum vacum indagantes fata et res ; gestas, omni-
n^que Israelicarum h-ist-oriam/perluscrnnces, un*
djqqe circumdamur horninum cacerva, qui ex

an-

o 'ft) Conf. Nfemeyeri D?fltribe 'Innd. praefixa
Tomo V. eius Open's Charakttri]t.ick : 4er Eibd , pJig.
1 6. .et A. v a n II a r e u c a r fp c 1 , -l..Lpag. 1 1 8, 1 1^.

C

antiquisfimo aevo doceant , fe nonnunquam lu-

culentisfima pietatis docurnenta dare potuisfe.

Quodfi igirurmulti aegre fibi ad imitandum pro-

poni patiantur perfectisfimum Serv^toris nostri

exemplum, qtiippe qui ab errore ec peccandi li-

bidine longe femotus, non fuerit expoiicns la-

bendi periculo, antiqua haec monimenra admo-

veantur, ec in ufum omnium vercancur. Atque

ica fibi data videnc Christian! , quae defideranc:

immo hac ratione omne demicurpraefidium, quo

mi cupiunt quicunque, in debilitate nostrae na-

turae, labendique periculorum muititudine ni-

mis tollenda , peccatorum quaerunt excufationem.

Quotiesenim adrpiciant vinutis heroes, in V. T.

laudacos, cernunt homines eadem, cuius hodie-

dum participes fumus , natur^ gavifos , et qui

/aepe maiores , quam quas Christianae Ecclefiae

focii experiuntur, obediendi difficultates felicitep

fuperarunr. Verbo: fi propohi nobis defidere-

nius viam , quae depravatis hominibus ineunda

fit, utad fanctitatem per,yeniant, exempla haec-

ce inmenda funt.

Cum autem iidem libri prae ceteris prodant
laetos, quos virtus ferre folet , fructus, atque
aerumnas, quae officii neglectum fequuntur
pierumque; hinc confequitur, cam proborurn ,
quani improborum hominum exernpla hie in
cenlum venire, quippe quae et ad amoreoi pro

bi-

C '73 )

bitatis promovendum , ec ad impietatis fugam
immictendum conducunc.

Cernitur denique fingularis V. T. ufus in doc*
trina Christiana ad virtucis fludiura adhibenda,
fimulatque in mencem revdces, quae de Con-
fervatoris nostri inftitutione, Parefaccionibus
antea datis longe ampliore, disputavimus (i)*
Si enim hac de causf^conflec, idonei fumusom*
nino ad inquirendam rationem, quS religionis ec
p ethices Christianae doctor his libris uti posfic,
uc homines convenienter cum huius melioris
doctrinae indole ad virtucis ftudium informet.

Itaque, fi officiorum rationem fpectes, qualis
et in Moiaica ec in Christian^ religione animad-
vertitur, non fieri potest, quin eo lubentius
ad divinae Voluntati obtemperandum ducamur,
quo diligentior fir V. T. lectio. Nimirum,
valde durum fuit caerimoniarum iugum, quod
Israelitis imponebatur , ita uc Jaboris > curae ec
abftinentiae plena esfet praeceptorum obfervan-
tia, atque faepe magna cnltus divini pnrs irrita
fierce , mintnisfima re neglect^. Cum vero lon-
ge alia fie ratio officiorum , quae Christianis func

ex-
Vid. Sect. II.

C 174 )

esriequenda , cum fie rnidor et fimplicior , afllr*;
mare baud dubitarous,. laudatos .Jibros an lam.
praebere doccon, animos auditorum ad promce
Deo obterpperandnm [niUgandi. Doceat enim,
Deque coniinuara a cibis quibusdam abflinend-
am , nee difficile faepe et Jongnm her ad fa-
crum, quo Deusadon.ndusfit, locum, nee Turn
tUv)la facrincia, ncc luscrnciones faepe repeten-
das, nee trebras lavadones, nee circumfeccio-
nis rr.oJeseiam , nee caecera horum fimiJia etiam
mine iir.p dire, quominus facilis habeatur prae-
cepcorum divinoiuw obedientia. Ubique , abs-
que donis ec facrificiis, ne corporis quidem
niunchriei racione habita ^ Patrem coelestem adi-
re nobis licet, dummodo animum ei pfFeratnus ;
iin'cerum , peccara dolencenr, ec ab unu Dei be-
nignitate fahuem et poenae remisfionem quiie-.
rentem. Nnlla amplius HicrificiOrum esc neces*-
iltas. Chriscus ipfe est hoscia, orhnium pretio--
fisfima, pro nobis, quotquoc eifidem habeanius, :
immolata (i).

Eodem modo virtutis Chnstianae (ludium ex-
citntur quam maxime, fi conferamus IVIofaicae
religionis feveritatem cum fuaviore nostrae rcii-
gionis indole. Quotiescunque V. F, Jibros
iegendo in ea incidimus loca, quae ir.axi-

me

(i) I-Iebr. IX: 14. X: 14.

C 175 )

me minnntem fuisfe testancur antiquam reipublN
cae conftitiuionem, in qua Deus variis natu-
rae phaenomen's, terribili rattone fuam prodidic
praefentiam , fponte fere ducimur ad agnoscen-
dum Dei in nos favorem, neque posfumus non
gracum ei referre animum, qui paterna magis
clemend prodiit in Christo lefu.

Ut autem omnem improbitatem , diffidentiam
ei: contumaciam fugiamus , fuadec eadem Israe'li-
ticae religionis coniideracio. Quodfi enim haec
firma ec rata fuerir, ita ut leges et praecepra '
eius hand fine 'damno violari potuerinc, nemo
non fencic, maiores et iustiores manere poenas
quoscunque Chrisd doccrinam negligentes (i).
Israelitae longe remoti ab eo ingenii culcu , qua
nos gaudemas^ mulcarumque reruin divinarum,
quae a lefu Chrlsco demum func pacefaccae, ca^
rentes notitia, obflricti tamen fuere legibus
divinims latis, easque non impune neglexerunc.

Profecto faluraris et incitando vircucis Chris*
tianae ftudio valde idonea est eiusmodi collatio :
condicionis, quae olim Israelicarum fuit, hodie
v. n ro est omnium Christianorum. Confideremus
e. c. fundamentum, quo plerumque Jegislatoris
Israelitici auctoritas nixa olim fueric, eamque

com-

(i) Simili argumentandi rationc tititur anctor Epi-
ftolae ad ilebr. II; 2, 3. X: 28, 29. XII: 25.

C 176 s

cornparemus cum legis Christianae fundamemo.
Etenim , uc Israelirae causfam , ob quam le&i-
bus divinis obediendum esfet, compertam ha-
berenc, in memorial!) revocandam iusfk Mo-
fes(i), pristinam in Lgyptiaca fervitute con-
dicionem, et lehovae benignitatem in genre fu
e tristisfimo hoc ftacu liberanda. Summum hoc
beneficium, quod eodem confilio idencidem lau-
datur in V. T. , exponat religionis Chriscianae
doctor: hinc egregiam (ibi capiec opporrunicacem
docendi , quanto maiora et efficaciora habeatic
Chrisciani argumenca, quibus Jaetae obediendae
Deo atque Coniervacori noscro praeftandae ne-
cesfiras proberur, Non liberati fumus e fervi-
tuce Aegypriacae illius (Imili. Verum faevisfi-
rno peccacorum imperio fubiectum erat uni-
verfum genus humanum. Ex ista tyrannide
redemci fumus, interveniente Opcimo Patre
coelesti , miferis ac foncibus benigne fuccur-
rente: hanc fuperavic ipfius Filii fervatoris nos-
tri , dum in terrestri verfabatur conditione^
obedientia* quae tarn in fancta et utilisfima fuu
vita inftituenda, in multis iisque diris fatis Tube-
undis, quam ec in morte crudeJisfima obeunda,

fuic

(i) Deut. VI: 20 25. Conf. I. II. van o'er
Palm Vir Cl. , ad h. 1. in Orac. Sacra,
fai Leerred. pag. 71

<C V77 *

fuic manifesta. Si igiuir Israelitis fatis argnmct>
torum fuerit exhibitum, quibus certa fierce Ie-
hovae auccoritas legislatoria , quam aiacres,>
tjuaefo, et promcos nos csfe oportec in virtiud
fectand^ qui Dei voluntatem , Filio ipfius in-
terprete, cognitam penicus habernus, ec quorum
fcausfd inaudicum en maximum j quod dari po-
tuit, divinae benignitatis doeumentum esc edi-
tum? Atque adeo, quancis fibi beneficiis cle-
mentisfimus Deus devinxeric Christianos prae
gence anciquitus ci facni, et quid propterea et
dcbeamus, rice demum indicutfi eiusniodi corri-
paracione agnoscemus ec ardencisfimi incende-
mur amoris fenfu erga falucis noscrae auecorein
ec vindicerri.

' Hoc niodo facrum V. T. codicem in lifuni
nostrum vertamus, ut virtutis Chriscianae mo-
menta augeamur , cc animus noster veheraentius
excitetur ad Deum colendum ac veneranduin.
! Quandoquidem vero fmgulas doccrinae divini-
tus patefactae parces accuracies et interius per*
fpicere liceac Ghristianis, quam olim Israelitis,
fequicur, magnam Temper esfe V. T. utiliratem ^
fi hac ratione adhibeatur. Hinc etiam crescit
cxemplorum, fupra iam laudatorum, ufus. Pro-
bitatis enim documenta, qualia exhibec facr^
antiquitas, ad imitandum proponac doctor Ec-
cleGae Christianae, doceat fimul, quid iam Is-
M rae%

C 178 )

raelitae arctis cognitionis limicibus circumfcrip-
V valucrin: in virtute fectanda : probet , vicae
exfpeccationem futurae apud quosdam nonnihil
efficacitatis fuisfe ad probitatis conftanciam; et
perm ul cos fuisfe, quorum fides inconcusfa ma*
neret, Hcet haud tanta divinae veracicatis docu*
roenta cernerentur, quanta nobis data funt: im*
mo , Confervacoris a Deo promisfi fpem crevis-
fe, quamvis a propofito nonnunquam defistere
videretur Dei fapientia. Egregia profecto hinc
ortura funt incitamenta ad aemulandi ftudium
provehendum , et eo magis augendum , quo va-
Jidiora funt virtuds fubfidia, et momenta, quao
Chrisci doctrina nobis tradidit.

Verum uberiore huius fenrentiae demonilratio*
pe baud opus esfe cenfemus. Itaque manum de
tabula.

Ad finem fie perducta (It nostra qualiscunqud
4isputatio, quae, fi quidvaluerit virium nostra^
rum tenuicas , magnam esfe probavit Librorum
V. F. praeflantiam egregiumque ufum: ita ? ut
fummo eos habeant loco quicunque boni, veri
ac pulcri fenfu haud prorfus fun:de(tituti, iisque
carere non posfint quotquot Christianam doc-
trinam inrelligere , aestimare, tueri et ad virtutis
ftudium adhibere velint.

Quo-

Quocirca lubenter etiam nunc asfentimur
PauIIo Apoftolo, cuius de V. T. fententia in
fymbolo nostrae Commentationis enundata fuit.

7rpb$ KKiSslav TW sv

2 Tim. Ill: i<J.

T A N T U

lANI CONRADI PRUIMERS,

ZWOLLANI,

IN ACADEMIA R HE NO- TRAIECTINA,
JURIS CAND.

COMMENTATIO,

QUA RESPONDETUR
A D

QUAESTIONEM

AB ORDINE
/ U--R" 1 D I C

,

PROPOSITAM:

Quid (latuerunt auctores Codicls Chills de re-
,, rum moblllum vindications ? Oulbus de cau-
(is hac In re a lure Romano recesferunt ?
Qua tandem rat lone utrlusque lurls doctri*
., na op time -temper an posfe vldetur^ ut turn
5 , In hire domlnil tuendo , turn In liber o re*
rum moblllum commerdo haud Impedlendo ,
aequitatis et bonl publicl , quoad elus fieri
posfit, habeatur ratio?"

QUAE PRAEMIUM REPORTAVIT.

Inter utrumque tene.

OVIDIUS.

P R E M IU M.

N,

eminem fugit, naturae humanae proprinm
esfe ftimulum, uc ad maiora rentanda efficaciter
impelJamur: qui ftimulus, uci in aiiis rebus
multis exido fueric, ica tamen omnino necesfa-
rius esc illis, qui Jicteris disciplinisque operara
navare cupiunc. Is enim, qui Temper anXie
timideque vires fuas meticur acque deliberac, an
labori cuidam fint pares, facillime a quovis pro-
pofico abderrebitur ec nunquam pari pasfu ambu-
labic cum illo , qui fibi perfuafum habec llre-
nuam fortemque voluncatem in rebus , quae (lu-
dia fpecranc, fummara habere ad felicem fucces-
fum efficaciam.

Haec cum mecum reputarem, admeam noti-
tiam pervenic quaestio luridica, hoc anno in
Academia Rheno - Traiectina propofica, cuius
tale est argumenrum , ut, quo nullum (it ne-
que legum discrepantia infignius 9 nee ad vitae
A a ufum

C 4 )

ufum accomtnodatius, eodem nullum mihi vi-
deatur ad ehborandum iucundius. Sic facrum,
uc ad nobilisfimam hancce quaestionem refpon-
fionem confcribere nullus dubiraverim ; non
quad non probe cognitum babeam , quam
leve fit onus, quod humeri ferre valertnr, quam
pnrum grave, quod ferre recufem ; verum talis
haec arenas in vinci quam non cefrasfe glorio-
flus exi^timem: talis palma propofita, uc fpes
tcnuisfima vincendi victoriae fulgore lare com-
penfetur: rale dem'que quacstionis aigumtnium,
W qui illud elaboraveric uc uc res cadat , ole-
f iim ec cperam numquam perdideric.

U.i dilucido, quantum fieri posfic, proceda-
mus ordine, aptior baud esfe mihi vifa est
via^ quam ipfa ilia, quae placuic Viris Cl. in
quaestione proponenda.

Hanc igitur fecuti :

Cap. I. Doctrinam Codicls Chills expone-
wius.

Cap, II. Quid lure Romano conftitutum fue-
rit et quilus de caufis ab eo [it recesjum, in-
qulrenms.

Cap III. De eo, quid circa rerum moUli-
$rm viKdkatlonem leglbus luberl clvltatl expedi*
#t) nostrum qualewmque indicium addemus*

GA-

C 5 )
C Af UT P R I MU M.

QUID STATUERUNT AUCTORES CO-
D1CIS CIVILIS DE RERUM MO-
BIL I U M VINDICATIONS?

SI.

Quid fit rei vindicatio.

, qui rem aliquam fibi tractandam fumic, hoc
ante orr.nia agac necesfe esc, uc clararo rei exhibe-
ac nocionem : quae obfervado in omnibus qui-
dem valet; fed in hacce materia fumrai ssc pon-
deris , cum verbum rei vindicatio cam varic fu-
mi posfic fenfu , ut eodem cafu aher ICcus earn
dari affirmec, alter neget , quamvis quoad iu*
ris principia eandem plane cueamur fencendam.
Hoc igitur ne in vitium incidamus, ante omnia
rei vindicadonis naturam indicemus.

Dominium (lapropric'te) \pfo.Codicis ^^.544.
definicur: lus de re fua pro arbitrio dispo-
nendi eaque plenislime utendi fruendi , quate-

nus

nus id non fit legibus vel ftatutis prohibitum."
Reivindicatio autem Intel ligitur actio , qua domi-
tjus . yl iuris domimi , r em fiiam repent a quovis
posfesfore* Oritur ergo haec accio ex iure dominii ,
huius probarionem tanquam fundamentum iuris
actoris ponit ; datur vero contra quemvis posfes-
forem , qua talem, unde actor probaredebetreum
esfe posfesforem vel pro tali in iurehubendumes-
fe(i^). Esc itaque actio realis, cuius fundamen-
tum esc dominium , ius perpetuum", quod a pos-
fesdone minime pqndec, fed domino inhaeret,
]icec res ex manibus eius quocunque alio ac
Jegitimo, modo exciderit. Hoc fenfu acceptam
rei vindicationem nunc tractemus, postea vero
earn latiori quoque fenfu accipi videbimus.

Doctrina, quae fpectan vindicationem rerum
immobilium, iure Codicis difEcultatibus adeo
laborare non videtur neque ad nostrae pertinec
fcripdonis argumentum. Si vero quaeratur,
quatenus vindicatio mobilium Codice excluda-

tur;

( P o t h i e r , trait & de Upropri&tt , A //. Ch. I.
F Action * inquit , en rtvendication est une action ,
qui nait du domaine de propridte , que chacun a des
chofes parttcnlitres , par la qw lie le prrtprittaire ,
qui a perdu la posfi.sfion , la reclame et la r&vendi-
qu? centra cflui , qui s'en trouve en posfesfion et le
fait coudamner a la lui reftituer"

( 7 )

tur ; varii interpretes varia propofuere , qui ta-
men omnes uno ore farentnr fummam hie esfe
vim drt. 2279, cu'us quippe pane priore re*
gula ponitur generalis, ita ut ibi fedes doctrU
nae habeatur (ij. Hanc explicandam flacim ag-
grediamur.

5 II.

Proponuntur et refelluntur nonnullorum in-
terpretum opinions s de fenfu An 2279.

Principium generale hisce continetur ver-
bis:
En fait de meuUes la posfesfion vaut litre*"

In mobilibus posfesfio habet vim tituli
Haec regula prima quidem fronte nulium dubi-

um

(i) Saepisfime hoc agnnt Codicis archirecti, ut
principiurn tantura generale ponant : idqre valde pro-
futurum exfstimarunt. C* fst , inquit Portalis , ? <<f-
fee de la hi de fixer par des granules vues Ics maxi-
me* geri&rales du droit , d* etablir des prixcipts f-
conds en confluences et non de desccndrc dans /<? dt
tail des questions , qui peuvent naitre fur cheque.
matiere. C est au magiftrat et au jurisconfulte ,
pevetre de T esprit general des lots & en diriger /' ap*.
plication" Disc. prel. du projet de Cod. Civ.

C 8 )

urn continere videtur, re vero presfius confl-
dcrata, no'^ ita facile exponimr. 'Scire emm le*
ges, non hoc est ear urn verb a temre, Jed^ vim
&tque potestatem {i).

Sunt, quidoceant, hunc esfe Icgis fenfum ,
in posfesfio rerum mobilium producat exceptio-
nem contra actiones reales atque habeac tantum
vim negativam. Verutn fi infra prohaverim re-
rum mobilium vindication! locum non dan" ; ii-
mul patebic horum virorum non admittendam
esfe femenciam. Etenim , fi non datur actio ad
res illas vindicandas, nemini certe opus eric ex-
ceptione, qua fe adverfus talem acdonem tuea-
tur* Ipfa etiam ratio , qua An. esc conceptus ,
omnino est pofitiva atque posfesforem dominum
declarac, ceu postea accuratius dicemus.

Alii putanc* folum factum posfesfionis valere
in ufucapione rerum mobilium pro posfesfione
titulo munha , ita uc ad harum tifucapionem
non requiratur titulus ad transferendum , domini-
um idoneus. Hoc fi verum esfet, non alia force
ratio legis ac praefcribere regulam ufucapioni
rerum mobilium, cum tamen pateat hanc eius
esfe rationem , ut libertati commerciorum pro-
fpiciacur atque lites, quantum fieri posfit,- mi-

nu-

(i) Uti ait C elf us, in 1. 17. D. de Legg.

C 9 )

uoantur CO? repugnat igitur haec explicatio ra-
tionibus legis. ,

Praeterea ex toto contextu ec habitu legis pa-
tec regulam tradi omnino fingularem; illud au-
tem non obcinec, fi eo, quern dixi, modo Art.
intelligamus, Ticulus quippe idoneus, quamvis
faciat, uc res breviori temporeufucapTantur(2) ;
generalibus camen praefcripdonis requifitis non
adnumerarur (3).

Tandem nullum esc dubium, quin hoc prin-
cipium defumcum fie ex iure antique Francico,
cuius fuic paroemia: nwbllla non habent feque-'
lam, ec multis in locis non dabatur rei vindi-
cacio contra certium rei mobilis posfesforem C4)*

Hac argumenca faciunc ut illis, qui, ucidixi,
fentiunc, mininieasfentiamur. Horum praeterea
interpretandi rationi obitaac multae res iadica*
tae C5)> quae, quamvis vim incerprecationis

au-

(0 Vfd. Cod. Nap. fuivi des Mot. T. VII. p. in. 167.
Ca) Art. 2265.

(3) Art. 2262. de hisce opinionibus omnino , conf.
Bauer, in Opufc. de vi Art. 2279.

(4) Testibus B o u r j o n , Jurisprudence du Cfc;(2
let de Paris , T. II. p. 695. ed. an. 1770. et P 1 a n ck ,
die Lehre vom 7erjdring , 7. p. 24. et autores ibi
cict.

(5) Qas habet Ampl. Merlin, Qttesiions.de
droit , mot. revendication.

io

authenticae non habeanc , magna tamen non ca-
rent auctoritate.

S in.

Propomtur nostra fententia defenfu et prin*
cipio Art. 2279.

Quaenam fenremiae displiceanr, iam vidimus:
quaenam nobis arrideat nunc exponendum. Quod
uc accuradus fiat , non incongruum exiscimamus
brevicer dicere, quid fine res mobiles, quid pos-
fesfio, quid titulus.

Verbum mcubles , quod nostro Art* occur-
ric, quaenam comprebendat, nonnulli dubita-
rune: an, fciiicec, omnia compleccatur mobi-
lia, an vero fumendum fit eo fenfu , quo legis
auctores Art. 533. meuble* fingulari numero de-
finiverunc, fcilicec pro fupellectile, cum et in
nonnullis Codicis exemplaribus (i), ibidem
meubles ^ plurali numero, legatur. Quoniam
aucem verbum meubles non tantum pluribus in
locis immobilibus opponicur (2) , fed etiam fi-
ne ilia oppoficione auc alio quoquam adiecco mo*

bi*

(i) V. c. in Code Napoleon , Nouielte Edition ,
Paris 1807. Sttrtotypc d' H er h a n.
(^2) Ant. 826, 83o, 1564.

bilia univerfa fignificat (i); hinc etiam in Art.
2279. meubles accipimus pro mobilibus (roeren*
de ' goedereri)) quae (ignificacio mend quoque :
legis omnino confentanea est (2).

IVlobilia autem iure Codicis non tantum func,
quae falva fubilancia de loco in locum posfunt
moveri (3); fed etiam ea, quae decerminado-
ne legis pro mobUibus habentur ("4). Utram-
que an tern fpeciem .general! mobilium nomine
contineri, nemo esc, qui inficias ibic.

Verum omnino obftrvandum, legem, in qua
exponenda verfamur, unice fpecrare res mobi-
les fingulares , minime vero trahendam esfe ad
tmiverfas. Si quis enim , exempli gratia , he-
reditatem , quae forte mobilibus tantum con- :
flaret, repetere vellet; actio ad hasce peten-
das non prius praefcriptione tolleretur quam d-
tulus, quo herediias peti posfet (5).

Pos-

(O drtt. 805, 2012, 2 1 ol.

(2) Conf. Zacharia, Handbuch des Franz.
Recht: , I. B. p. 185. N. 2. et D e 1 v i n c o u r t , In*
ftifutes ere. T. I. p. 313*

(3) Art. 528.

(4) Art. 527. haec ennmerantnr Art. 539.

(5) Vid. D e 1 vi n c our t, Inflit. T. II. p. 104.
M a I e v i 1 1 e , Anal. ratf. ad h. Art. et Merlin,
Repert. de Jurisprud. mot. heiedite.

Posfesfionis definidonem exbibet .Art.
I2t fii; ,. dctenrio ain uf'us rei vel Juris, quarn
95 teneir.us quodve exercemus per nosmet jp-
p, fos aut per ahum, qui illam tenet illodve
exercet nosrro nomine/' Quomodo tenr.ino
Jogice dividatur posfesfio , interpretes vehemen*
t^r lirigam (i); nos autem hie inreilig'mus
posfesfionem civilem* id est, naturalem decen-
tionem cum animo domini. Is, qui phyfice
tantum detinet, ideo nondum posfidet. Hoc
enim , quamvis non expresfe in definitione di-
catur, ex eo tamen fluit, quod quis per alium
posfidere queat. Tertius igirur ille detentor
minime postidet, cum duo in folidum posfidere
nequeant (a> Lex autem hie indux't praefum-
tionem iuris, qua quis fuo nomine et animo do~
mini posfidere intelligatur, donee probecur con-
trarium (3).

GC*

(i) Pothier, Traitd de la posfesfion , Ch. I. N.
6 1 6. D o m a t , les lot's civiles dans leur ordre na-
turel^ Vol. II. p. 473. Maleville, ad Art. 2228,
nlii , quos citavic Planck, Op. cit. p. 11. ubi ipfe
aic : ,, Detention oder k'orperliche Inhabung der Sache
verburtden tnit den Willtn fie afs Eigent J um zu be*
,, handlen , begrilnden den juristifchen Btfitz"

(a) lllud de lure Romano dilucide docuit von
S a v i g n y , das Kccht des BtfitZts -, II. p. 107133.

(3) Art. 2230.

C '3 )

Generattm igitur haec esc vis posfesfionis , t
locum faciat praefumtioni Juris, ita uc is, qui
posfidec, rei habeatur dorainus, donee alter, qui
earn petit, contrarium probaverit; in moUHbus
vero posfesfio inducit praefumtionem iuris et de
iure, ad cuius igitur contrarium probandum,
nemo ad limen iudicii admitticur (O Haec
nempe fuit mens virorum, qui codicem civilem
condiJerunt, ut posfesfio rerum mobilium non
haberetur diverfa ab earundern dominio; ut ad
earum posfesfionem , a dominio diverfam , folo
fundamento dominii antiquioris, agi non pos-
fet atque proinde actiones posfesforiae , quas de
immobilihus admitterenc (2), de rebus mobili-
bus non darentur (3).

Hie autem non levis momenti occurric quaes-
tio, nempe: anne, ut posfesfio mobilium hanc,
quam dixirnus, vim habeac, requiratur , ut bo-
na fide coepta fit , id est, ut posfesfor rem ac
quifiverit vi tiruli cuius vitia ignoravit. Eam
requiri affirmat Bauer (4), ideo quia lex eum

tue*

1 i

(0 4rt. 1350, 1352. Conf. Bauer, Opufc.
cit. p. 10.

(2) Vid, Cod. de Ord. lud. Civ. drt.zz. feqq.

(3) Vid. Cod. Nap. fuivi des Motifs , Torn. VIL
p. 161. et 170. eod.

(4,) Opufc. cit. p. 14.

C '4 3

tueri debet, qui in bona fide verfatur, non vero
adiuvare fraudes eius, qui fciens rem alienam
acquirere et cum damno domini fe locuplecio
rem reddere (ludec.

Facile asfentirnur Bauero, ius non debere
fraudes adiuvare, neque id factre ius civile Fran-
cicum concendimus , uti ex iis , quae infra dis-
putabimus, omnino apparebit. Verum in quaes-
tione, in qua nunc veffamor, de bona auc mala
fide non quaeri , neque ex rei natura quaeri pos-
fe, exisnmamus; quod facile nobis largietur,
qujcumque ad naturam rei vindicationis accen-
dac. Esc rei vindicatio actio, quae oritur ex
iure dominii, quaeque datur contra rei posfesfo-
rem; iraque actor hie duo probec necesfe esc,
dominium fuum tanquam fundamencum iuris fui
ec posfesfionem altertus* nempe alterum posfide-
re vel pro posfesfore habendum esfe. Qui igi-
turdicic, dari vindicadonem contra rcalae fidei
posfesforem, eo ipfo negit veram esfe vindica-
tionem; nam accionem esfe in rem et tamen
non dari contra quemcumque rei posfesforem,
duo Cbi invicem contraria funt. Sed inflat for-
te quisetdicit: datur tamen actio adresainisfasec
furtivas a quocunque posfesfore vindicandasO)*
ergo datur vera rei vindicatio: datur porro actio

ad*

(i) Altera pane An. 2279.

C '5 )

adverfus eum, qui rem mala fide acquiflvit, er-
go datur v'ndicatio contra tnalae fidei posfesfo-
rem, Accionem dari concedimus; fed hanc ve-
ram rei vindicadonem esfe negamus. Omnis
vera rei vindicacio nidtur Jure dominii , huius
probadonem tanquam fundamencum iuris accoris
requirit; qui vero res furcivas vel amisfas repe-
tit probare debec rem fibi ablatam esfe vel fe
earn amiiisfe , fed dominii probatio hie minime
necesfaria est. Iraque non tantum dici potest
exceptionem obtinere ratione rerum furtivarum
et amisfarum , ud vulgo fie; fed utique affirmari
potest, actionem , qua repecuntur res amisfae ec
furtivae, non esfe veram et propriam rei vindi-
cationem, uti pluribus dicemus hoc Cap. $ 5.

Qui vero rem repetit ab eo, qui ipfam mala
fide acquifivit, non magis cogitur probare do-
minium, quod necesfe esfet , fi dominium force
fundamentum agendi ; fed probare debet rem , a
fe profectam, alteri mala fide quaefitam fuisfe,
quia actio est in perfonam, oriunda ex facto
illicito.

Tota res igitur hue redit: rei vindicado five
actio, quae nititur iure dominii, quae huius
probadonem requirit atque etiam, quodadiusac-
toris attinet, hac probatione contenta est , iure
Codicis in mobilibus non est ad mis fa : itaque
non func termini, ut huius actionis ratione,

quae-

quaernwr de bona ant mala Me posfesforis; ac
que ideo primo Art. 2279. fimpliciter et fine
ullo addkamemo posfesfio^ vim tituli habere di-
citur.

Haec nostra opinio infuper firmatur automa-
te rei iudicatae, quam refert Merlin (O*
qua in fpecie contra malae fidei posfesfjrem ne-
gabacur rei mobilis propria ec vera vindicatio.

TitutuSi id est , actus quo fus aliquod con*
ftituitur C 2 )* lure Romano erat tancum caufa
remotior dominii ; cum caufa proxima esfet tra-
ditio, quae requirebatur queries dominium ex
confenfu duorum vel plurium transferendum
erat (_3)- lure Codicis vero Francici folus ti-
tulus ad dominium transferendum fufficit (4) et
modis acquirendi annumeratur ($). Si igitur
js, qui posfidet, titulo habili gaudere intelligi-
tur, feqnitur ec eum haberi dominium.

Senfus igicur legis esthicce: Posfesfor rei mo-

(0 Questions de droit m. revindication.
(2) Merlin, Rep. mot. litre Z a c h a r i a , Op.
cit. I. B. p* ip/.

(3 L. 20. Cod* de Pact.

. (4) Vid. Artt. 938, 1138, 1582, 1583. aH!,,
conf. D e 1 v i n c o u r t , Cours Je Code Civil T* I|
p. 1 1 1. ,, ,

;) 'Art, 7 IK

C 17 !)

IHis vi posfesfionis cenfetur ret 'dominus , e6 fen-
fu ec effeccu , ut cesfec vindicacio , quae , tan-
quam accionis fundamenco folo iure ddminii hU
tatim

S tv.

Traduntur regular generates.

Cercurri itaque et cbnilans probavimus Codi-
cis principiurn , cui fi alcerum adiunxerimiis noii
minus certum , coca doctrina circa rerum mobt-
lium vindicationem duabus regulis contineri pos*
fe videtur , quibus poficis , perfpicua, ni fallof;
aderic norma , qua ex legum , quae fiBi obftare
videncur, labyrincho, facile nos expddiamus*
Sic icaque

i

R E G U L A I.

Nw datur rerum mobilium yindicatio, id est$,

(^repecere liceat} actio , quae datur domino ex eo

folo, quod dominium antiquius habmrit contra

quemcunque posfesforem ex eo iffo , quod posfi*.

deat i

(T) Audiamus Merlin, Quest, de droit , mot. rt
tiendication , p. 506, qui ait: Par celafeul, qu
35 je posftde un efet mobilier ,- f en fats cenft

B

RECULA II.

Posfesfto rerum molllium non earn vim
ut posfesforem tueatur contra actlones fpedales ,-
quac non ex prior e dominio* fed ex alia caufa
orluntur. Cum vero is, qul hisce aglt , faeplus
dicatur revendiquer, hinc nata fult quaedam
idearum confufio.

Adhancautem, quam propofui, normamplu-
rimi Codicis Artt. funt exigendi , hoc quidem
ordine, ut:

i. lilos exponamus, in quibus agitur de
acdonibus perfonalibus.

a. Illos illuscrare conemur, in quibus gene-
ratim conceditur rei vindicatio , praefcriptio auc
eviction

V.

ArtlcuU In quilus agitur de actlonlbus
perfbnalibus*

Inter leges, in quibus de hisce fermo est*

pri-

9i taire et vainement chercherez vom ei me f enlever
en prouvaut , que rous en tlicz proprietaire avant
mot. Si vom ne prouvez que cela , vofre rtclama-
tion fcra rejettte et je ferai maintenu dans ma pos-
fesfon?

C

primum ccrte locum fibi vindicar alcera pats
Art. 2279, ubi haec invenimus:

Ne'anmoins celui , qul a perdu ou au qud
// a 6t6 vol6 une chofe ^ pent la rfoendiquer
pendant trots ans , a compter du jour de Id
, perte ou du vol, contre celui * dans ks mains
b du qud il la trouve , fauf a celui - ci fon rt*
cours contre celui , du quel il la tient."

Anne hie concedicur rei vindicacio ex priord
dominio onunda? Minime. Sed accio, quae
datar illi, qui rem atnific, aut cui furco esc
ablata , oritur ex fpeciali legis dispofitione , quae
voluic, ne quis re amisfa auc furco ipfi fubdracta
Careret. Legem propias infpiciamus; ibi noil
dicicur: Ntanmoim k propridtaire '," fedfim-
plicicer^////, id est, quicumque posfederit. In
mobilibus- Codex ignorat ius illud perpecuum,
quod earn posfesfione nonexfpirat, de dominia
earum non quaerlcur. Liquet igicur , huiusce ini
rem fcriptae accionis fundanientum non esfe do
fiiiniura , fed folam legis dispoficionem. Is ta-
men , qui hac actione rem repecic , dicitur r-
ycndiquer , ita uc hie exemplum habeamus la-
tioris illius, quam niemoravimus, (ignificationis*

Verum huic legi alia inesc hac opportunitace
enodanda quaestio., fcilicet, quaenam res furtdt
abltitae auc amisfae incelligi debeant?

lure Romano rei furtiyae notiolaciuspacebat^
B 2

Dam ait" Imp. C0 : Q u * fctens rem aJienarrt
9i vendideric vel ex alia caufa rradideric furtum
,, eius commitdt." Plane rei fnrtivae notionem
nostro Art. applicarunc Z a c h a r i a er Del*
v i n c o u r t (2} , quos tamen viros C1I. hie non
fequi liceat. Inrerpretacio quippe excepdonis
ex Jure Romano haurienda non videtur; eum
regula , cui adiungitur, directe huic iuri fie
contraria. Praeterea , fi eurn iJlisfacifnus, Tem-
per per triennium obdnebit mobilium vindicatio,
eo canciTm excepco cafu , ubi quis rem alienam,
quam decinec, bona fide alienavit; veluci heres
rem depofnam, quam heredicariam esfe exisdma-
bat Talem vero cafum rarisfimum regulae ge-
neralis obiecrum esfe, non temere esc affir-
jnandum.

Res amtsfas autem iidem viri ftrictius inter-
prerancur, cum alii interpretes et hoc nomen
Jatisfime extendant.

Nobis vero utraque notio flrictius capienda

vi-

(i) 3. Inft- de (Jfuc. et Ioi>g. tefnp. praefcr. Conf.
S 6. Jnft. de Obi. ex del. 1. 22. 7. D. mandati 1.4.
B. in f. de pigrior. act 1. 16. D. de Condict. furt.

("2) Zacbaria, 0/>. cit. I. B. 15. et auccores
ab eo citt. Merlin, Quest, tie droit mot, rtvendi cati-
on rem furdvam putat , fi adfit alienacio fraudolofa aU
wtraqne parte.

Videtur. Furtl quidem definitio ex ipfo Codice
criminum et poenarum pecenda est, ubi dici-
tur (i}: Quisquis rem alienam dolo malo
fubrraxerit, rcus est furti," Requiricur igi*
cur et fraus et fubftractiQ* unde res, quae a
commodatario , conductore, depofitario, fimili*
bus alienata fine, hue non percinec; cum domi-
nus ipfe res illas alcerius fidei commiferic. T^-
Jium quoque rerum dolofa aiienacio eodem Co-
dice non dicitur furtwn (yol)* fed abufits fidu*
ciae (abus de confiance*) (2). Hisce racionibus
factum, ut plura tribunalia atque ipfa Curia
fuprema regni Francici, earum rerum non dari
vindicationem , iudicaverint (3).

Quo inagis haec omnia perpendimus, eo m^
gis placet opinio Baueri (4)^ 9 U1 architectos
Codicis ad modum , quo res ex manibus domini
aut eius, qui pro domino habetur, exciderit,
attendisfe existimat, Illud fi factum ex eius vo*
luntate, non habet accionem ex furco aut amis-
fipnej fi vero fine eius voluntate, res ei am

frau-

(0

(2) Art. 408.

(3) Vid. b i r e y , R&cmil gen. des tot's et ties
rets, T. XIV. P. I. p. 306, et M e r 1 i n , Qpest
tiroit mot. r&v eradication.

(4) Ofufc. faep, cit.

fraude est fubftracta, turaque est chofe

aut cafu ei excidit, tumque dicicur chofe perdue.

Haec opinio non tamum naturali fimplicitate
fefe commendat; fed etiam inde probatur, quod
xceptio laplus triennii non decur posfesfori ,
qui rem per id tempus posfedit, verum decur
cuique, licet per diem posfederic, modo ehp*
fum fie triennium a die amislionis auc furci.

Quicunque hac accione rem fuam repetic,
posfesfori predum , quod forre pro re dedk, re-
fundere non tenetur, nifi in cafibus An. 2280.
memoratis, fcilicec, fi posfesfor rem emerit in
^lundinis vel foro, auc in publica auctione, auc
a mercatore, qui talium rerum commercium
facie.

Non alia actionis, quae Art. 2102. 5. con-
ceditur, ratio, non alind est fundamentum.
Ibi, i. domino privilegium concedicnr in
invecta et illata conductoris, quo facilius lo-
cationis confequatur pretium , turn vero 5.
additur, dominum mobilia, fi absque eius con-
fenfu evecra fuere , arripere posfe atque in iis
fuum fervare privilegium , modo intra 15 auc
49 dies res vindicaverit. Hoc autem , quo fiec
fundamento? Vera rei vindicario, etiamfi cetcro-
quin in mobilibus obtineret, hie tamen admicci
nunquam posfet; cum non dominus , fed locatur
yes repetac. De Jatiore {Ignificacione , quae in-

est

est verbo rtvendiquer iam diximus ; hie altermn
habec exernplum Articulus.

Saepius laud. Bauer us hancce dispofitio-
nem ad gencralem rei Tunivae excepdonem re-
ferendam pucat; fed an res, quas conductor ita
evexerit, locator! furto ablatae aut cafu excidisfe
dici queant, vehementer dubitamus. Is quip-
pe, qui tales res pecic vi Art. 2279, non qui-
dem dominium earum probare tenetur; fed Tem-
per tamen , fe eas animo domini posTedisTe, do-
cere debet.

Verba modo vindicaverit alio etiam fenfu acci-
pi posfunt: Tcilicet, ut pro materia fubiecta
restringenda fine ad cafnrn , quo quis rem mobi-
lem a tern'o repetere posfit: ita ut turn demum
ufu veniant, li tertius invecta et illata mala fide
acquiilverit adeoque ex quafi delicto locator! ad
damni refullonem teneatur,

Quod fi vero confideramus rationem totius
dispofitionis , quae Temper harum rerum dari
repetitionem praefumit: fi ad brevisfimum , quo
actio praeTcribitur, tempus attendimus: fi deni-
que obTervamus , hanc actionem Codice de Ord
lud, Civ. Tpeciali nomine dictam esTe (0; in-

ter-

CO Non enim dicitur Saifie- r^ve^dication , fed
Sat'Jte - gagerie , Art. 8ip. Cod. de Qrd. lud. Civ. Ad
hunc locum ait Zacharia, Op. cit. II. B. p. 74.

N,

C 24 )

terptetado, quam modo propofuimus, non pla-*
free, fed dicendum videtur, locatori hoc in cafu
concedi actionem fpecialem in rem fcriptam,
priundam ex Tola legis dispofitione, quae nolu-
ic, ut conductores fraudes adhibere posfent et
homines ita a contractu ucilis.fimo, civicad pro-
ficuo , facillime abfterreruntur.

Actio porro perfonalis oriri potesc ex f ac * a
alicuius, uti docent Artt. 568, 570, 57 2 >
574, 576. In hisce enim actio conceditur con-
tra eum , qui rem alienam cum fua iunxit aut
nufcuit, ex ipfo illo facto, non vero contra
quemcunque rei posfesforem ; unde facis patetj
neque illis Artt. proprie dictam intelligi rei vin-
^icationem. Haec etiam fi dnretur , non agi
deberec ad damni illati refufionem (0, fed a4
rem ipfam recuperandam.

Non aliter , cum factis et non facta continean*
tur a explicanda dispodtio Art. 2102, % 2. N. 4.
Domino , qui rem mobilem vendidit eiusque pre-
^ium nondum esc confeouus, conceditur, ut

per

N. 7 : Ubrigenz 1st das Recht des Verpachters nicht
? , ein Pindicatiomrecht in der eigent lichen Bedeutimg>
,, fqndern eitie Art. des Befchlages" Conf. Expo ft.
des motifs du Cod. de proced. Civ. Rapport par M.
T a r r i b 1 e , fur le liv. J. de la 2* part.
(0 Vid. Art. 576, 577.

D

< 85 )

perocto dies rem repetere posfic, ft emtor earn
adhuc posfideat; quae claufula fads indicat non
concedi veram rei vindicacionem , fed actionem
perfonajem rescisfonam, quae oritur ex con-*
tractu ab alrera parte non impleto.

JVIuIti randem occurrunc Am. 9 in quibus agi^
tur de actione perfonali oriunda ex malae fidei
acquifidone, id esc, ex delicto vel quafi dellcto
posfesforis. Talcm (i non admitci dicamus, ma
la fides facillime lucrum praebere potesc. Hoc
ne fieret Zacharia et Delvincourc, rem
furtivam tarn Jato fumfere fenfn atque Baue-
rus bonam fidem in posfesfore requifivit, uc
locus esfec regulae An. 2279 (O- Talem
actionem dari nullis, fateor, Codicis ex-
presfis verbis; fed tamen, argumento ex Art.
1382 pedco, probari posfe existimem. Qui-?
cunque facto fuo alteri damnum infert , obliga-
tur fecundum ilium Art. ad damni refufionem;
damnum autem alteri is cerdsfime inferc, qui
fciens rem esfe alienam , earn tamen fibi capic.
Is igitur, cui hoe modo damnum illacum esc,
debet habere actionem perfonalem contra eum ,
qui illud intulic, ex ipfo hoc malae fidei
acquifuionis facto oriundam. Exemplo uti li
ceac. Depofitarius rem depoficam dolo ma

Vidd. quae diximus p. 13,

!o alienavit, alter facti confcius earn emic. An
hie conveniri pocesc? Forest ccrtisfime; 'depofi-
tarius enim utique delinquic (i), alter fit focins
delicti (2), proinde uterque ad damn! illati re*
fufionem tenecur, qua cominetur primario rei
refli curio (3).

Dnae ainem- hac in materia non negligendae
fui:c obfervationes:

I. Dolofa ilia acquifltio ab act ore est proban*
da. Licet enim tint, qui putenc, homines lure
Codicfs males haberi, eo inducti , quod huius
auc cores cot cauciones praefcripferunc , ut et vo-
Jencibus difficile fie fraudes adhibere; minime
tamen regari debec, iudici obfervandam esfe au*
ream iJlam regulam , quam en lus Romanum
agnovit (4;), ec Codex expresfe confirmavic(5):
homines bonos haberi , donee probetur contrarium.

Pro-

(1) Art. 408. Cod. crim, et poen.

(2) yfr/..5p. ec 62,. eod.

(3) Hoc fenfu vernm est, qnod ait Merlin:
Mubitablement ft dans fun de ces CM (fcilicet rei
,, depofitae, cominodarae , fimilibus) vous prauvez
QU* f &i connu le vice de hi posfesfion 4e m&n ven-
deur , je ferai 4vtnc4 ct votre revindication triom*
pherar

(4) Vid. 1. 1 8. i. D. de probat. 1. 6. Cod. de
dclo malo*

(5) Art. 2268. ,

Probatio autem ilia non tantum testibns et fcrip-
tura, fed quibusvis etiam modi's fieri porest ,
quin etiam actori praefentem posfesforem in iure
interrogare permircicur (i).

II. Inter hanc actlonem et yeram rel vindica*
tionem* (fi in mobilibus detur) magnum inter-
fedit discrimen. Hie fufikic, fi actor posfesfo-
rera doio malo rem acquifivisfe et fibi hoc facto
nocitum esfe probaverit; cum e contrario is,
qui ex dominio agit, dominium prins probare
debeat. Nemo praeterea rei vindtcatione con
veniri posfet, nifi qui posfidet; hacce vero ac*
tione quidni et is teneatur , qui posfidere dcfie-
rit fa) ? Hoc enim non impedit , qtiominus ad
damnum , quod dolo dedit, refarciendum tenea-
tur. Actio tandem, qua ex legis dispofitione
res amisfae furtoque ablatae repccuntur, tribus
praefcribitur annis , cum haec actio triginta de*
mum annorum lapfu tollatur (3).

Quicunque talem accionem perfonalem dari fate-
tur , non diu haerebit in explicatione Art. 1141,
qui^ceteroquin haudexigtias park difficultates; ica

qui-

(1) Jrtt. 324. feqq. Cod. de Ord. lud. Civ.

(2) Uii lure Romano fecuiidum 1. 22 , 1,27, 1.36".
D. de rei vind.

2262.

quidem ut Cl. D e 1 v i n c o u r t (i) cxceptioncm ,

favore con merciorum inductam in eo fuspicatus

fir. Hoc, Jciliceu dt't. cavetur, ut, fi quis fe

oblignveritiid rem mobilem duobus pracllandam,

is praeferarur, cuires priori esc tradita , licet eius

ticulus (it recentior, ec ndditur: ,, modo tamen

9 , rem bona fide acquifiverit." lam vero , fi a

contrario argurrememur , baec lex prima qui-

dem fronte totam nostram doctrinam everrere

videtur ; re vero presfius conliderata, ad earn fla-

biJierdam facir. Etenim . mi monuimus, dominia.

rerum Jecnndum Codicern folis transeunt pactio-

nibus nee requiritur iradicio. Is igitur, qui prior

remernit, dcminium eius acquifivit; proinde, fi

actio in ren. rerum mobilium nomine daretur >eam

vindicsre posfct, five alter bona five mala fide

posf dercr. Sed nunc demum contra eum , qui

rem fubinde traditam accepit, agere potest, fi

in rem fciens dolo rcalo acquifiveric. Hinc igi-

tur patet, doctrinam ^rt. 1141. confentaneam

esfe turn regulae Art. 2279, quae negat actip-

nem in rem contra quemcunque posfesfpreni ,

e? dominio orundam ; turn Juris pnncipiis ac

doctrinae Slrt. 1382, unde actio perfcnalis, ex

facto illicito onuqda, competit adverfus fyuius

facti auctorem.

Eodem profecto modo ec js tenebitur, qu|

fciens

fi) Cours de Cod. Nap. ad Art. 1138.

fcfens rem esfe alienam, earn dolo confuriiic Ni-
hil itaque nobis obftat argumentum a contrario*
quod ex Art 1^38. clici posfet ec in promptu
est refponfio ad quaestionem : quid obtinebic (i
creditor illas res mala fide confumlh? Res auterrt
fi non fuerit confumta ec penes credicorem ex-
ilec; Art. 1238. fpecialem vim non habec, fed
univerfa de reruoi mobilium vindicadone doc*
trina ad cafum obvium esc applicanda.

S VL

Expttcantur Artt. In qulbus generatlm con-
ceditur rentm mobilium praefcriptio , t
vindication

Rerum mobilium rion dari viridicatioriem pro*
prie diccam nee proinde praefcripdonem in iis
ufu venire, diximus; Art. vero 880. earundenl
ratione praefcripdo admicd videcur. Quomodo
haec concilianda ? Art. 8^8. concedicur credico-
ribus defuncd ius pecendi, uc bona defuncd ec
heredis feparencur, hoc aucem ius triennii lapfu
quoad mobilia praefcribi dicicur Art. 880. Cre-
ditoribus eciam Art. 1167. conceditur actio Pan-
liana ad ea refcindenda , quae debitor in fraudem
ipforum gesfit. Verum quisque facile intelligic,
haec perdnere ad refcisfionem actuum ec nego-

tio-

( 3 )

\

tiorum in fraudem creditorum gestontm, mini-
ine ad vindicationem rerum mobilium ex iure
dominii oriundam. Hos igitur cerrisfime tantum
fpectac cafus, in quibus refcisfio admicti potest.
Non aliter vis Art 1664, qui actionem ad re-
dimendmn contn tcrcium etiarn rei posfesforent
concedit, per Art. 2279 reftringitur , ita, uc
turn demuin contra rei rnobilis posfesforem agi
queat , fi is , quo minus aker rem recipere pos*
fit , dolo fecerir.

Praefcriptionem in mobilibus valere etiani
elicicur ex Art. 2239, quo, fcilicet , do-
cetur eum praefcn'bere posfe, qui rem a
colono^ ufufmctuario ec depofitario accepir.
Quod de prioribus dicitur , aptisfime ad res im-
mobiles referri potesc; fed in tercio haerec fcru-
pulus. Nam, fi res depofita non alia intelligi
posfit ac mobilis; mobiiium admircicur prae-
fcriptio. DepoOcum tantum esfe rerum mobili*
um , docuic Bauerus (i), argumento Art.
1918. Dictus vero Art. tantum fpectat depofi-
turn proprie dictum , cum in capice, quo occur-
rit, de illo tantum fermo fie. Depofitum au-
tern latlori etiam fumitnr fenfu, ica uc et fe-
questrationem contineat (2}, et haec im-
niobilia etiam conrinere potesc, ceu expresfe

do*

(i) Opufc. /. p, 30.
(0 Vid, Art* 1619.

C 3' )

cJocetur Art* 1959- Ex hisce luculenter patet$
depofitum lato fenfu immobilia etiam condnere.,
Rationem aucem , quare Art. 2239 haec node*
ftricte fie accipienda , nullam video. Icaque ne-
cesfe non est, uc architeccos Codicis negligen*
tiae acctifemus , quafi regulae An. 2279. fuerint
immemores , neque cum Bauero ad, nefcio
quam, mobiJium quafi ufucapionem confugere
cogimur.

In docrrina de donatiotiibus aliqua etiam oo
currit difficultas : Art. quippe 960. omnium per-
raicticur donationum revocacio, fi donatori pose
faccam donationem liberi fupervenerinr. Sed re
presfius confiderata , nullaadesc difficulcas; quo-
niam hie agitur, de revocatione donationis, non
de vindicatione contra tertios. Hanc vero ra-
tione mobllium hie non competere, Juculenter
pacec ex Art. 930. et 954* quibus accio ad re-
vocandas donationes expresfe contra tenios re-
rum ImnioUlliim posfesfores conceditur, quibus^
que proinde regula Art. 2279. non infirmacur$
, fed quam maxime conlirmatur.

In his autem explicandis rninime tandem ne-
gligendus esc Art. 1599, ex quo duplici modo
argumentum, ad doctrinam nostram evertendam
primo intuitu Idoneum , elici potest. Rei alie-
nae vendido Art. illo nulla declaratur, rum ve
ro acdoni de damno ec intcresfe locum facere

afr

C 3* )

affirmatur, (I rem alienam esfe fcivent. Haec
tantum dari potesc, fires evicta fit ; videtur igi-
cur fupponi omnium, proinde ec mobiJium, re-
rum eviccio. Ad haec refpondemus, Art. 1599^
certisflme accipiendum esfe pro materia fubiec*
ta , ica, uc ad ea tamum percineac, quae eviri*
ci posfunc , id esc ad res immobiles ec mobiles
amisfas furcove ablatas (i}.

Secundum, quod hie indagari meretur, hoc
est: anne d : spoficio Art. 2279, efficiac, uc nul-
la in mobilibus fie vis Art. 1599? Ticius reni
Caii a Maevio emic. Ticius habetnr eitisderrt
dominus vi Art. 2279, quod nan obtinerec (I
non emisfec ; ergo emcio vendicio rei alienae ef-
feccum forcicur, cum camen Art. 1599. nul-
la^esfe dicacur. Haec argumencacio, uc ut fpg-
ciofa , vicio camen non carec. Emcio vendi-
tio dominium demum cransferc, fi is, qui ven-
didic* rei dominus faerie. Nemo plus juris
inalterum cransferre potesc, quam ipfe habec;
itaque emcio per fe emcorem non facie dominum.
Caius vero in fpecie propofica rem mobilem a
Ticio repecere nequic, non ex hac racione, quod
is rem emeric adeoque fe emisfe concra Caium
agentem excipere posfic: hoc fi verum esfec^
turn emcor rei furcivae ec amisfae uc ec is, qui

fciens

(0 Vid. Zacharia, Op. cit. II. B< p. 305.

( S3 ")

Fciens rem alienam emit, fefe hac exception
tueri posfet; fed Caius ideo rem a Ticio vindi*
care neqtiit, quod iure Codicis nemo ad rem
mobilem ex antiquiore dominio vindicandam,
ad limen iudicii admictatur. Si vero res fie fur*
tiva, Caius cam repetere poterit, atque etiam
actione perfonali Thium convenire, li is rem
jnala fide acquifiverk, ob hanc ipfam racioneni,
quod emtio per fe nulla fie, non collac vel ex-
cludat actiones ex alia caufa Caio competences*
Itaque mil lam inter hosce Ardculos annnomiam
deprehendimus.

Haec de doctrina Codicis Civilis dicta fuffici-
anc; verbo etiam notemus:

1. Si res, qnae repetitnr, frnctus force pro-
ferat, hi func reftitu^ndi, fed discrimine adhi-
bito inter bonae et malae fidei posfesforem.

II Q . Solennitates in rei repetione adhibendae
traduntur Codies de Ord. lud. Ch* Art. 826.
feqq.

III . Codice de commerciis Art. 57^585.
fpecialia quaedam imroducta funt in favorem,
creditorum eius, qui foro cesfic; de hisce autem
non agimus , cum de Codice CiviJi foluramodo
quaeratur.

34

C Af UT SECUNDUM.

QUIBUS BE CAUSIS CODICIS C I V I-

LIS AUCTOUES HAC IN RE A I U

RE ROMANO RECESSERUNT?

D

^/octrina Codicis Civ., quam pro viribus ex*
pofuimus, infignes parit efF^ccus , dominium
quippe rerum inohilium ex iure abfoluto ec per-
petuo, fit ius rdativum et momentaneum^ quod
Cum posfesfione exfpirat. Hac in re, cum
architect] Codicis Civ. longe lateque a lure Ro-
inano recesferint, gravibus fine dubio mod ra-
tionibus ; operae certe pretium est hasce ratio-
nes presfius coniiderare. Ut autem pateac hosce
Codicis auctores a lure Romano recesfisfe;
iion fuperfluum quid acturi videmur, fi, quid
Ius Romanum hac in parce iubeat , breviter
narremus.

C 35 )
S r.

lurh Romanl brevls expo fit io.

Dominium est ius de re corporal? (i) qudvis
modo disponendi, quatenus nee lege nee testa-
iiienco, nee conventione prohibearur. Esc ius
abfolutum neque a posfesfione pendet; Quani-
vis enim ius posfidendi ec utendi contineat; hoe
tamen ad eius fubftantiam non requirhur, fed
tantum esc fequela dominii (2)*

. (i) L. 4. pr. D. comraun. divid.

(2) Egregie rera propofuit cl. G 1 11 c k , Amfitrti-
che Erlauterungen der Pandtctcn, T. VI. Sect. I. p^
38 , cuius locum hie adfcribere liceat. Wer ein
ausfchlicsfendes Reckt an der Subftantz einer Sachs
$, hat , hat zwar auch tiotkwendig ebcn folckes an. -
fchlietfvndes Rccht an dm Gebrauch der Sache. i>'
~kan daker alien ur.d jeden Nutztn aus dsr Sache zie-
hen , ihm gehSren die Frlichtc der Sachc und keinem
j, anderen ah im kan auch ohne feinem H r ilkn eifi.
j, Recht zukommen die Sachs zu be fit sen. dllein dein
^ ongeachtet ^ ist dock das Recht die Sache zu nutzen*
zu gebrauchen und zu befitzeh nur cine Folge Jes
EigentkKms , gehSrt aber nicht zum Wcfen desfelbe.

4 , Den diefes beflekt blofs in den autfchiesfenden RecktS
;, an der Subftavz der Sache., welche die Gefetze

5 , proprietatem in cigentltchen I'erftande rtennen.- Das

C 2

C 3 )

Dominus non tantum potest posfesfionem tuc-
ri interdictis utrubi et uti posfidetis ^ fed praeter-
ea qui rei fuae posfesfionem amifit, earn repe-
tere potest per rei vindicationem, ita quidem,
ut rei vindicatio detur domino adverfus quem-
cunque posfesforem. Hinc manifesra est diffe-
rentia inter rei vindicationem et interdicta, fci*
licet, ut ad iUam requfratur dominii, ad haec
autem fufficiat iustae posfesfionis probatio (i).

Interdictorum autem, quae ex peculiari civi*
tatis Romanae ratione funt invenca (2), obiec-
tum est, ut quieta rerum posfesfio acqniratur,
fervetur, recuperetur. Cum vero posfesfio per
fe non fit ius, huius qnoque turbatio non est
turbado Juris, nifi quatenus fimul aliud ius laedi-
tur, unde interdictorum fpecies non oriuntur
ex vario modo, quo res posfidemus, fed ex va-
ria forma, qua turbatio fieri potest, feu vi, feu
clam , feu precario fiat (3}.

lu-

Eigenthum oder domininm im Eigentlichem Smne
bkibt alfo in feinem Ji^efen , wenn auch der Nies*
,5 branch oder der Befttz davon abgefonderd find.

(1) Vid. N o o d t , ad D. tit. de rei vind.

(2) "Vid. N i e b ii b r , Romtfche Gefchichte , T. II.
S. 370.

(3) Sic F. C. v o n S a v i g n y , in Op. cui tit. ;
Dai Recbt dcs Befitzes , p. 7. aic : Da der Bejitz an

fch

C 37 )

lure anciquo etiara distinguebatur inter inter-
dictum utrubi et uti posfidetis , fcilicet, quod
iJJud in mobilibus, hoc vero in immobilibus da-
retur; verum postea hoc discrimen est abroga-
tum (i). Rei autem vindicacio datur ex folo
dominio, a quo posfesfio est avulfa, five res fie
mobilis, five immobiJis (2) contra quemcunque
posfesforem ("3). Nudi tamen detentores libe-
rantur nominando auctorem fuum (4). Nullus
posfesfor , feu mala feu etiam bona fide posfide-
at, pretium, quod forte pro re dedic, a domino

re*

9 , fich kein Rechtsverhaltnis ist , fo ist auch die Sto-
rung desfelben kein Recktverleizung , und fie kan es
nur dadurch werden 9 das fie ein anderes Rechf zu-
gleich mit verletzt. Wenn nun die Stoning des
. Bcfitzes gewaltzam gefchieht , fo liegt in diefer
Storung eine Rechtsverletzung , veil jede Gewalttha*
9 , tigkeit unrechtlich ist , und diefes Unrecht ist es was
,, : durch ein Interdict aufgehoben mrden foil* Conf.
eiusdem Op. p. 415.

- (i) Vid. 4. Inft. in fin. de Interd. L. un. i.D,
Utrubi.

(2) L. i. i. L. 56. D. de rei vind.

(3) L. p. 1. 36. pr, D. de rei vind. i. Inft. da
Act. L. 25. pr. D. de O. et A. L. un. Cod. de alien,
iud. rant.

(4) L. a. Cod. ubi in rem act. ad qiiara , conf,
Branchu, Obfervat. Decad. D. II, c. 15.

C 38 )

rcpecere potesc neque etiam poscere, ut fibi ce-
damur actiones, quae domino v. c. contra furem
competunc (i), fibi enim impucec quod caudus
non fit mercatus. Esc haec fcilicec regula gene-
ralis. Talia enim utique accedere posfunt, quae
poslcsfori Jus ad predum repetendum rribuunt,
jiempe fi reus prcbet verfionem in rem acco-
ris (2}, fi reus rem redemit anirco reftituendi
domino, qui ceteroquin ea carere debuisfet (3),
alia; verum in hisce fundamentum, quopretium
esc reftiruendum , non est bona fidei posfesfio ,
fed verfio in rem auc negotiorum gesdo (4},
Faccum tertii rem fine domini confcnfu alie-*
nantis, domino nihil nocer, unde li Ticius Ca
ium rem foluto precio vendere iusferit isque fine
pretio accepto Maevio vendideric , Titius rem a
Sempronio vindicare poceric (5}. Esc haque pa-

roe-

(1) L. 23. Cod. de rei vind. L. 2. Cod. de furt.
<:opf. omnino V o e t , ad tit. D. de rei vind. qui et
legcm 14. nit. D, de ferv. coir. , quae obftare vi-
$etur , enodavit.

(2) L. 1 6. Cod. de Praed. et aiiis reb. min.

(3) "L 36* D de Captiv. et post lim< reverf.

(4) Conf. Gliick, Op. 1. Th. VIII. p. 230.

(5) L. i. 2. et 3. D. de excert. rei vend, et
trad. L. 39. i. L, o. D. de rei vind. Conf.
Vpet, N. 5.

C 39 )

foemia luris Romani, Ubicunque rem meam in*
venio, ibi earn vindico (i). Factum tertii ni-
hil efficic, fecundum regulam : Nemo plus
iuris in alterum iramferre potest quam ipfe ha*
let (2). .

s

Romanae, alia gcnth Franciae
conditio.

Mores apud omnes populos legum fuisfe cau-
fas, rei naturaprobat, historia tescatur, quo fit,
uc univerfa legum , quas fibi aliqua gens confli-
tuic, in eius moribus fie quaerenda ratio. Vere
ec elegantur ampl. Portal is C3) : ?> Les codes
des peuples fe font avec le temps , mats , ^ pro*
prement parkr* on nc les fait pas" Haec
eciam, quam tradidimus, doccfina cum Roma*
norum moribus arctisfime cohaeret.

Romani iurisprudentiam habebant philofophiae

par-

(i) Antiquas , in rei vindicatione , adhibendas fo
lennitates defcribfc G e 1 1 i u s , Noct. Act. L. XX. c. 9.
Conf. Averranius, Interpret. lur. L. I. c. 15*

(a) L. 54. et 1. 120. D. de div. reg. iur.
S Jo.

(3) Disc, prjlim. de$ t Conf. du Cod. Civ. T. I. p f 27.

C 4 )

partem CO, ex certis principiis Tunimo fludio
fervatis fequelas ducebant (a): cum igitur do-
minium haberent ius abfolutum , quod a posfes-
fione nequaquam penderet; utique fequi necesfe
erat, uc rem a quocunque posfesfore repeti pos*
fe ftatuerent.

Praeterea baec doctrina inprirhis originem
traxit ex anciqua fori Romani ratiqne. Res
enim dividebantur in res manclpl et nee manci-
fi. Harum quidem dominium ex omnibus ius-
tis acquiri poterac modis; illarum vero peculiare
habebarur dominium, quod chile* plenum ,
Qiilrltarium dicebatur. Tale dominium Quirita-
rium uc transferrerur , non fufficiebac ex iusta
caufa traditio ^ fed intervenire debebat mancipa-
tio zutfotemnis in iure cesfio ("3). Haec autem
differentia inter dominium Quiritarium et bo-
nicarium, uti et inter res mancipi et nee
mancipi, quamvis posiea a lustiano fubJata

(i) Vid. C i c. de Legg. L. I. c. 5. quin hoc ipfa
docet iurisprudentiae definicio, i. luft. de luft. et
Jur,

Vfd. I. G. Schlosfer, in Hugo's Civil.
. I. p. 40. feqq.
(S) Vid. B i s Co n i us , Selecta et lure Civ. anriq.
I. 7 Conf. Bynkfershoek, de Reb. mancip.
C. VIL

C 41 )

fit (i), eo tamen invaluic, ut ICti, luris anti-
qui formas negligentes (2), eius tamen princi-
piis adhaererent, adeoque dominium ius quad
fanctum, quod nullis aliorum infringi posfec ao
tionibus, Temper haberent.

Tale ius rerum commerces non favere, quis*
que facile videt: haec autem ratio apud Roma-
nos non multum ad ius mutandum valere pote-
rac(3). Sive enim moralem, five politicam Ro
manorum conditionem infpiciamus, earn merca*
turae non favisTe liquet, Is quippe populus,
qui gloriae fumma ardet cupiditate, fe ipTe om-
nium gentium primam existimat, exteros homi-
nes non quidem hostes, fed tamen longe infe-
rioris conditionis neque ullo vinculo fibi iunctos
habet (4), is utique occupando regiones earum
divicias, quam fenfim fenfimque easdcm coemen*

do

03 Per L. unic. Cod. de nud. lure- Quirit. toll,
et L. unic. Cod. de Ufuc. transf. et fubl. diff. rer.
mane, etc.

(2) Solennitates , quae in hisce ufu veniebant , tradit
Ulpianus, Indit. I. tit. 6.

(3) Montesquieu, Efpr. des Lois T. II. C.
IO, ait: O ' a jamais remarque aux Remains de
lajaloujte fur le commerce. Ce fut comme une nation
9, rivals et non comme une nation commer$ante , qiiilt
attaqulrent Carthage.

CO Vid. L. 5. D. de Captivis.

/

C 4* )

do, acquirere malir. Hisce fi iungimus educa-
Uonem inilitarem , concinua bella, negoda poli-
tica, quibus omnes cives continue intend eranc,
fummum. denique agriculcurae amorem (i); cam
profecco non mirabimur civeni Romanum non
fuisfe mercatorem (2). 9 , IVIercatura, aic Ci-
,* cero (3), ft tenuis esc, fordida putanda esc,,
fin magna ec copiofa, muhis undique appor-
rans ec fine vanitate imperciens, non esc ad*
modum vicuperanda." Ipfo eciam iure Civi*
li, ilia > quae mercimoniis publice praefuic, eo-.
dem loco hahecur, quo ancilla , liberta, fceni*
ca, tabernaria , leno (4).

Prorfus aucem alia fuic gentium occidentalism
condicio.; Hae fub Imp. Caligula mercacu-

ram
i

CO Audiamus ex innuraeris Cicerone m de Off.
L. L c. 42. Omnium antem rerum, ex quibus
aliquid acqnfritur , nihil esc agricultura melius , nil
5> uberius , nil dulcius, nil libero homine dignius."
Conf. idem Caton. Mai. ubi toco Cap. 15. agricuhae-
rae laudes exrollic.

(2) De mercatura et agricultnra Romanorum , vid.
omnino P. de T. Trattt As Lois Civics , Ch. III. p.
129. et in appendice fur /' JLtat de V agriculture cke%
jes Remains.

(3) De Off. L. I. c. 42.

(4) Vid. L. 7. Cod. de'nupV

C 4.3 >;

ram : iam amabant (i). Urbs Mas fill a ab
anciqtiis inde tcmporibus rerurn commercio flo*
rule (a). Quantum vero hoc ftudium , religione
Chrisdana inter omnes homines vinculum con-
ilicucnre, maiore hivalesceme humanitate, in-
vcnra pixide naiitica, rcperca America, fi.c auc-
tum, rion esc, quod moneamus (3).

In fpecie aucem Franco- Galli habuerunc bo-
na immobilia, fundos , tanquam cuique popnlo
propria, raobilia vero tanquam omnibus com-
munia (4), unde in plurimis provinciis urbi-
busque habira esc paroemia iuris: Mobilia non
habent feqitelam (5).

Ho*

(1) Vid. Suet on. Calig. c. 39. Di o Casfius,
L. LIX. p. 654.

(2) Vid. lustinus, lib. XXXIV. c. 3.

(3) Eleganter fua tempora pinxit Portalis, in
Disc, prtlim. fur le proj. du Cod. Civ. Dans nos
temps modernes , inquic , ou le commerce a dtabli
plus de liens de communication entre les divers 6 tats ,
3 , -qtfil tfen exiitaif mitre fois ewtre les villes tf tin
meme empire , dam nos temps modernes . ou les me-
3, mes arts , les m ernes fciences , la meme religion , la
meme morale ont etabli une forte de commitnaut6
entre tous les penpks de f Europe"

(4) Vid. M o n c e s q u i e u , Op. tit. Lib. XX. c. i r.

(5) Vid. Planck, die Lekre yarn Beptze 9 N. 5.

p.

C 44 )

Horum itaque alia conditio alias postulabac
leges. Quum igitur inicio fee. XIX. Jeges fpe-
ciales in variis Franciae Jocis obcinentes fibique
iaepisfime proribs repugnances abrogarentur, ec
novum Jegum corpus, quo omnes Irrperio Fran-
cico fubditi teneremur, esfet conficiendum; ne-
mo mirabitur archiceccos Codicis Civ. lus Ro-
raanum hac in pane non esfe fectuos.

Hi etiam , quod non negligendum , longe ali-
ter procesfere ac JCti Romani. Horum quippe
fcripta ad illud inferviunt, ut doceatur quid fie
iuris, magis continent iurisprudentiani , quam
normam civibus praefcriptam : cum contra id
egerinc Codicis Francici auctores, nt ederetur
norma civibus obfervanda, civitati profiuura ,
experientia comprobata (i).

S in-

p. 18. feqq. et B o u r j o n , Jurisprudence du Chdtelet
de Paris , Tom. II. p. 695.

(i) Praeclara ad hunc locum verba Cl. S e i d e n-
flicker, Einleitung zum Cod. Nap. in praef. Ja
est tst gewtfs nicht das kkinfle Lob , das man den
Cod. Nap. geben kann. 9 wenn man ihn lunnt ein host*
bares Rafultat , gewonnen fur die Praxis aus eixem
vieljarigen Streite zwifcken Speculation und JLmpi-
rie. Er fleht auf dem Grunde either lehrreichen Er-
faring" Quomodo in Cod. Civ. condendo pro-
ccsfum fie docec idem C. II. p. 182. feqq.

C 45 )

Speciaks lurls diver (I caufae,.

'

Ratio itaquegeneralis, cureo, quern vidimus,
modo a lure Romano recesfum fie, fita esc in
alia Gentis Francicae condicione alias leges pos-
tulante, ne rerum impediretur commercium. Hac
autem generali plurimae continentur fpeciales,
quae non melius cognosci posfunt quam ipfa ora-
tione fuaforia, hac de materia habica ab ampl.
Bigot de Pr6ameneu (i). Illae hucredire
yidentur:

1. Res mobiles ordinario posfidemus fine ullo
titulo* id esc, inftrumenco, quo ius aliquod
conftituitur (2). Quis enim de omnibus rerura
mobilium translacionibus, inftrumenca, fecun-
dum formam legibus praefcriptam , conficere
posfec?

IP. In moMlibus faepius dlfficilllmum est pro-
bare rein esfe eandem^ de qua qiiaerltur. Mo-
bilia aliquando fibi creduncur adeo fimilia, uc
res, eademne fie, an minus, vix dici queac.

III 9 . Mobilia cltlsfime de manu in manum
transeunt : quo fit , u difficile fit dktu quomo*

do

(i) Cod. Nap. fuivi des Mot. T. VII. p.tneastfl.

(Q) Ita definic Merlin, Rep* wot. titre.

do ad atiquem pervemrint. Plurimae res mobi-
les func ufus quotidiani , r plurimae fungibiles,
plurimae fetiam post -certiim tempus valorem fu-
um amittunt, unde, qui ipfe iis non uticur,
eas quanrocyus in alterum transferre conatur.

IV 9 . Lltes, quantum fieri posfit , funt minu-
tndae. Haec ratio uri generatim fummi esc pon-
deris, ita camen in mobilibtis fpecialem vim ha-
bet; nam

I Q . Haec faepisfime ad alium dominunt
transeunt atque ideo eo freqUentiores Ikes forenc.

2. Lis faepe magnis funuibus esc ageiida.
Mobilia vero faepius funt vilioris , aliquando
Vilisfimi pretii. Facillime itaque fierce :, ut licis
fumtus valorem rei litigiofae excederenc, quod
nemo negabit, qui Codice de Ord. lud. Civ. in^
fpecto, quot quantisque folennltatibus Iis pre-
matur, cognoveric. lure antiquo lices in Gallia
Jonge etiam fuere graviores, cum quaeque
provincia fuo diverfo ucerettir hire. Mala inde
oriunda moverunt Cod. Architeccos , uc nihll ma-
gis agerent, quam litium praecidere caufas (i).

(i) Quantum hoc egerint patet ex tnmidfs J?u-
bcrti, dictis in Concil. legisl. 1 1. Mai. 1816. Tous
5 , Ics homines font d" accord que c cst {Cod. Nap.) le
plus bel ouvrage , qui foit forti de la main des horn-
mes. La grande diminution des proces , attcsterait
5, feulc fon hetircvfe itifiiter.ceS*

CA-

( 47 >

C A P U T T E R T I U M.

QUA TANDEM RATIONS UTRIUSQOE
1URIS D OCTRIN A OPTIME TEMPERA-
RI POSSE yiDETUR, U T TUM I N I U-
RE DO MI Nil TUENDO, TUM C N^ LIBE-
RO RERUM COMMERCIQ HAUD IMPE-
DIENDO, AEQUI'TATIS ET B O N I P U-
BLICI, QUOAD EIUS FIERI POSSIT,

HABEATUR RATIO?

!

..

Francicum et Romanum confticutum priori-
bus capitibus adumbravimus, ica uc nunc ad ius
conftituendum transeamus , cuius cractacio infignes
concinet difficuhaces; utruraque enim ius, qui-
bus fe commendec, plurima habec. Verum, :
neque quod Jex ficaequa, neque quod com inercio
rerum faveac, folummodo fufficic; utrumque, uc
bona dicatur, contineac. Elegancer Lufac CO-
II y a id deux tceitils a tviter , tun ds nuire

(i) In nods ad Wolffii faft, dit Droit, Naf.
in fin.. 262.

'C 48 )

;; h la fur eft, que chacun dolt avoir par rap*
port a fes biem , /' autre de mire a la fur 6*
td^ que le commerce de la vie exlge par rap*
port aux acquifitions" Hosce igitur inter
duos fcopulos rectam quaeramus viam, memo-
res aurei praecepci :

Inter utrumque tene!"

Ut et hoc capite tractando, dilucidum, quoad
eius fieri posfic, fequarnur ordinem, flatim qui-
dem de eo, quid naturalfs ratio hac in parre pos-
tulec inquirere, dein vero an et quasnam limits-
tiones falutis publicae cura fuadeat, investigare,
baud incongruum existimavi.

t .-> . . - -~

si. ^

Quid postulet aequitas.

Ex Tpfa dominii natura fine ullo dubio fequi-
tur dominum rem ereptam malae fidei posfesfori
posfe extorquere, five ipfe earn conrrectaverit,
five alterius delicti focius aut confcius earn deti-
neat. Muius enim actus phyficus moralem do-
mini facultatem nequaquam perimcre potest ec
ex ipfo fuo facto illicito ad rei reftitunonemobli-
gatnr, unde etiam fi aliquid pro re dedit, illud
nullo fundamento repetere potest; fcivit emm

rein

C 49 )

rem esfe alienam et proinde damnum, quod
fentit fibi ipfi imputare debet (i).

Sunt tamen, qui doininium actu phyfico in*
terire posfe fhtuant, ita ut dominus cogacur iu-
ri fuo renunciare , quam fencenciam tuecur mag-
BUS Lufac (2}; quia, vcrbi caufa, abfurdum
esc , rem in terra recondicam auc mari iniectam
Temper manere in dominio.

Sed vereor , ut hoc argumento quicquam efli-
ciatur: hoc enim in fpecimine non petit domi-
nium, quod demum fierce fi et res periisfet;
nam fi res cafu extrahitur et dominium potesc
probari, utique dominus rem recipit, unde pa-
tet fufpendi tantum dominii exercitium. Si do-
minus nefcit quisnam rem teneat, aequefufpen-
ditur dominii exercitium , fed reviviscic firoul
ac cognoverit.

Longe vero alia esc condido bonae fidei pos-
fesforis : C' um rem redicuere teneatur, necne,
Jis est inter inrerpretes. Nos eum teneri ftatui-
mus , quoniam a pane domlnl illi , cui ius est rem
posfidendi, huic etiam inesfe debet facultas rem
vindicandi , et a pane bonae fidei posfesforis , is
ius rei retinendae non habet ; unde enim tale
ius oriatur, cum ratio naturalis, non minus quam

ius

(1) Conf, L. 38. D. de Ufurp. et ufuc.

(2) In ^Notis citt. ad 262. -

D

C 5 )

ins Romanum (0> nos doceac, neminem plus
iuris in alterum posfe conferre, quam ipfe
Labec.

Verum, dicanc disfemientes, facultas moralis

confistic in facilitate exercendi actus pbyficos,

quibus nemo fe opponere potest; fi quis iguur

potest, amittitur facultas moralis, ec potesc bo*

nae fidei posfesfur* quia a fua parte nullum vi*

tium actui acquirendi inesr. Sed nee ilia ratia

nobis valere videtur : licet enim quoad animum

acquirendi bonae fidei posfesforis ius vitio nou

laboret; contractum tamen est fuper re, de qua

contrahi non potuir, aut res occupaca, cuius

posfesfio non erac vacua , adeoque non ilia ad-

funt omnia , quae ad legitimum dominium acqui-

rendum reqtrirunmr.

Quoad regulam, nemo plus iuris in alte-
rum potesc conferre quam ipfe habet ," hanc
Lufaeius ita interpretari conatur, ut fignificec
ilium, qui rem alienam transtuleric, dominum
indemnem praeflare debere; fed fi hoc admicti-
mus, turn, fi rem meam alter vendideric, hoc
pati teneor ec cantum regresfum habeo contra
venditorem , qui forfitan in remotisfima degec
regione. Sic dominus iure fuo quaefito privare-
tur absque ullo aequicatis fundamento.

Bo-
CO Vid. Lex, 54. 120, D. de Reg. iur.

C 51 )

Bonae igirur fidei posfesfor rem domino vfn-
dicanci reftituere tenetur, five eum titulo onero-
fo five lucrative acquifiveric: fed fi onerofo^ an*
ne turn aequum , ut pretium , quod pro re dedic,
fpfi a domino refundacur? Haec fane quaesdo,
iquae accurate exponatur utique digna, anteriori-
bus longe esc difficilior: quae enim de obJiga-
tione rei reilituendae diximus, ex iuris naturalis
principiis deduci posfunc; quaesdo vero de ae-
quicate non ita (labili bafi esc innixa ec mulcum
pendec a fingulorumopinionibus, unde Paul us
ICtus : Quod aequum esc, inquic, illud in-
cercum esc."

Ex variis aequicacis definitionibus, unice pla-
cuic ea, quam cradic fummus Pescelius ("i)
fcilicec uc fie: (ludium in officiis imperfeccis
fervandis alios fibi, ec alios inter fe pro eo-
rum merico coaequandi." Hanc igjcur legem
civilem aequam merico dixeris, quae homines
inter fe pro eorum meritis coaequet; quare ope-
rae pretium esfe videtur, uc, cum domini, qui
tern amific, cum bonae fidei posfesforis, qui
rem tenec, condicionem paulo accuracius infpi-
ciamus.

Nullus profecto dominus res plurimas posfi-
dens, licet omnem adhibeac curam, quin non

all-

(i) In fundam. iuris nat. T. I. p,
D 2

C 5* )

aliquando una alterave ex rebus fuis illi five ca*
fu oxcidut five dolo fubtrahatur, (we vi enpia-
tur, prohibere potest, impr'mis cum talis fit
mulcarum rerum v. c. an.imalium natura, utlem-
per obicibus ec feris cuscoJiri nullo modo pos-
fine, unde frustra dicerecur dominum habere,
quod fihi negligentiam impurec. I us ad rem
posfidendim ec per ' cnnfequendam vindicandam
dommio fn^sfe oscendere conaci fumus, fed un-
de , quaerimus, probatur obligario domini ad
rem redimendam? nullus enim acms ad obJiga-
tionem creandam idoneus inter hunc ec posfesfo-
rem inrercesfic*

Verum quidem esc quod aic Barbeyraci*
us fi) dominum faepe ob fingularem affeccurn,
quod rem pro prerio recipere posfic, gaudere;
fed quod aliquando fit, regulae general! locum
non facir: neque minus verum , dominum accione
perlbnali eum perfequi posfe . qui rem contrec-
tavit; fed illud facrum plerumque est difficilli-
mae probatfonis, ec infuper accio talis faepisfi.
me competit contra tales homines, qui unde
pretium folvant non habent, quosque fi in ius
vocaveris, litis impenfas infuper perdideris. Im-
mo licet furem vel rapcorem utiliter convenire

pos-

(O Ad Puf fe ndorf fi, lur. nar. et Gent. l.IV.
c. 13. No, i.

53

posfimus, hie tamen plerumque caret rei reftitu-
endae facilitate er prenum tantum praeilare po-
ti-st. Qnamvis igiiur minime negemus, domi*
num , qui precii lolummodo iacruram facere no-
lit, fi a ill re aenimarionem confequi poslit, me-
lius facturum fi ab isto pretiuw, quam fi a bo-
nae fidei posfesfore rem petat, obfervandum ta-
nnen rem continere aestimat'onem , non vero aes-
timac one rem concineri , quin ea T quae ipfe B a r-^
beyracius de fingulari afi'eccu monet , fatis in*
dicare videntur, dominum faepe aestimadone non
esfe contentum, et nulla ratio esfe v^decur cur
illi ins quaefitum ad rem ipfam auferarur.

Bonae fidei posfesfbr esc, qni ignorat vitium
tiruli , quo rem aiienam acquifivit. Nonne i^irur
iniquum, eum iacturam facere, cum de mala fide
aucroris fui nihil fciverit? Uc non fciverit , lae-
pe fit, ut fcire non potueric, rarisfime, et hie (i
diiigemiam omiferic, hoc domino minime impu*
tandum esfe contendimus. Barbeyracius
ideo posfesforem culpa carere contendit (i),
quia non femper curare potest, fibi de evictione
caveri. Emticnem fie difficultate premi faremur,
fed obfervatio Barbeyracii pocius ad id fa-
cere videcur, ut doceatur Jegibus quasdam hie
inducendas esfe limicadones , quam ad id ut
probetur bonae fidei posfesforem, ex aequkate

pre-
(i) Loc. cit. 3. No. i.

C 54 >

prerium petere posfe. Si qtris ab homine ig*
noro emit, turn quidcm non ftatim adesc malae
fidei praefumtio , fed adesc tamen quaedam du- ;
bitado ; fi quis vero a cognito emit, actione de
evictione fibi profpicere potest. i

x hac autem expofita utriusque conditione,
comparadone inftimta , fatis elucere viderur, ae,
quum esfe, ui dominus bonae fidei posfesfori
predum non leftituere cogarur: lure naturae
& enim aequum est, nem'nem cum altering
damno fieri locupledorem" (i). Detrimen-
turn aurem, quod quis per fe padtur, meriro
non pad imellighur et padcur bonae fidei pos-
fesfor per facwmfuum: nam fi ncn emisfec aut
fibi idonea rationecaveri curasfet, non pateretur:
unde et hie in favorem bonae fidei posfesforis , nul-
Ia est vis argumend , factum terdi nemini nocere
debere(2): quin e contrario huic sequitads re
gulae repugnarec, fi dominus aut re fua, quam
pleno iure pent, carere, aut pro ea aesdmadonem
folvere cogeretur hoc fundamento, quod terdus
rem bona fide teneat.

Fordores igitur radones pro domino militare
videntur, unde hie rem fuam vindicet nullum-
que refundat predum, postulac aequitas.

Si

CO U:i dicit"r in I. 206. D. de Div. reg. iuris.
(2) Conf. 1. 63. D. de Re iud.

C 55 )

Si cui tamen bonae fidei posfesfor non quidem
laedi , fed tamen paulo durius teneri videtur , ad
eum fpectant verba lavoleni (i): Quo-
ties nihil fine captione investigari potesc, eli-
gendura est quod minimum habec iniquita*

tis."

Haec autem, quae diximus non impediunt
quo minus dominus bonae fidei posfesfori actio*
nes fuas contra eum, qui rem dolo alienavit,
cedere cogatur: hae enim domino, fi rem iam
recipiac, funt inutiles, posfesfori prodesfe pos-
funt, illiuseciam qui rem contrectavic nil inter-
est, utrum dominus ipfe an alius agat, neque
hac cesfione perit ipfius obligatio ad damnum
datum refarciendum. Has actiones, fi dominus
cedit, paret utique regulae aequitatis: quod tlH
won meet et aim prodest* ad hoc faciendum es
Migatus. Haec argumenta actionum cesfionem
admhtendam fuadent, cumque, quae merito ob-
iiciantur, nulla videam, utique hanc cesfionem
legibus introducendani esfe opinari Turn aufus.

Haec autem dicra valent de illis quidem re-
bus, quae fine confenfu domini ex eius manibus
exierunt, fed aliud quid obtinere videtur in il-
lis, quas dominus ipfe ex caufa locationis, de-
pofiti, commodati, flmili, alter! detinendas tra-

di-

(0 I 11 ! 200. de Div. reg, inn's,

C 5*5 >

didir. Hoc fi factum , funt, q'Mdominumad re-
fundendum bonae fidei posfesfori pretium obli-'
gacum existimenc ("i), Quae fememia, uc
?> fummi Voetii utar verbis, non omni de(H*
*, tuta esc aequitacis ratione , cum utique fie
quod dominus facilitaci fuae impucnre debeac,
quod tarn maligno, cuius fidem necdum habe-
bat exploratatn, rerum fuarumufum, curam^
custodiam aut detentionem commiferic, neque
5 , ignarus esfe debueric condirionis eius, quo
9 y cum contrahebat*' (G}. Hie par esfe videcur
cauia domini ec bonae fidei posfesfons , quate-
nus~uterque non fan's cognirum habuic , cuius fi-
dem alter in emendo, alcer in comrahendo feque-
recur, unde hisce in cafibus aequiraris esfe pu-
tamus , m dominus bonae fidei posfesfori dimidi-
um pretii, quod hie pro re dedic , refundere te-
neatur, nifi bonae fidei posfesfor actione de
cvicdone adverfus fuujn auctorem indemnitacem
confequi posfic.

Ne vero bonae et malae fidei posfesforem eo-
dem loco habere, iisque eadem iura concedere

vi-

CO Uci etiam caverunt nonnullae conflitutiones
xntinicipales. Vid. I u f. L u b e c, I. III. V. i.Art. i.
Carpzovius, def. forenf. p. II. conft. 26. def. 5,
Conflic. Antwerp, Tit. 58. Art. 5.

(2) In comment, ad D. Tit. de Rei vindic. No. 12.

C 57 )

videamur, quod fane esfet iniquisfimum, verbo
noremus fequentia , quae inter utrumque inter-
cedunt, discrimina:

1. Bonae fidei posfesfor, nifi fueric negli-
gens, tutus est actione contra fuum auctorem*
quod non est is, qui mala fide posfidet ; rem
enim ex caufa iusta ec titulo habili minime nac-
tus est.

11. Bonae * fidei posfesfor , fi rem iterum
alienaverit, ad nihil tenecur, fed malae fidei pos-
fesfor etiam ex hoc damnari potest , quod ali-
quando rem posfederit (ij.

III . Solus bonae fidei posfesfor petere po-
test ut actiones fibi a domino cedantur contra
eum qui rem furtivam contraxerit, fi fuum per
evictionem confequi nequeat.

IV Q . Magnum intercedit discrimen quoad fruc*
tuum reftitutionem ; bonae enim fidei profesfo-
rem fructus peiceptos fuos facere atqne impen-
fas necesfarias repetere, voluptuarias, quatenus
fine rei detrimento fieri queat, tollere posfe, ae-
quisfimum est, rem enim habuit fuam (2). Ma-
lae antem fidei posfesfor fructuum perceptorum
aestimacionem refundere, excantes reilituere de-
bet,

(1) Conf. 1. 175. et 131. de Div. reg. furls.

(2) Conf. lavolenus, in 1. 136. D. de Div.

reg. 'iuris.

C 58 )

bet : cur enim ex improbitate emolurcentum ca-
peret? Ad impenfas quoque repetendas ius illi
Don est : quare enim illas fecit fciens rem esfe
alienam ?

II.

Quid fuadeat falus putlica.

Et fie quidem, quid acquitas hac in materia
postulare videatur, expofuimus; nunc igitur in*
dagandum , quid Jege civili conftitui oporteat.

Hie autem, fi de falure civiratis quaeritur,
nihil magis rei naturae confentaneum est, quam
in ante omnia attendamus ad primarium focieta-
tis civilis fcopum, qui ut fit perpetuus, mora-
lis, arque Tola civitare attingi queat, ex rei na-
tura requiritur. Haec aurem criteria onmia Tola
complectitury^/r/V^, ea fcilicet, qua nemo in
ufu libtro neque qualitatum perfonalium neque
bonorum iuste acquifhorum turbatur, atque, fi
turbatio intervenerit, quisque in liberum ea-
rundem ufum reftituitur. Haec fecuritas est ba
fis falutis omnium et fingulorum , hanc igitur le-
ges diiigenrisfune tueantur (O

Se-

(i) Eleganter Amp!. Meyer, Espr. orig.etprogr.
des in ft. jud. introduction , p. 35. 35 Le grand objet de

, to

-

c 59 y

Securitas ilia est primarius, minime vero fo
lus, civitatis fcopus: quod ii obtineret, latisfi*
ma concedenda esfec vintlicandi fatulcas: verum
alius datur fcopus, qui licet fecundarius ec fe
curitati postponendus fie, minime quoque legi-
bus negligi , fed e comrario hi see accuratislime
curari atque promoveri debet; is aucem compre-
bcndicnr nomine boni puhlici , cuius comideratio
efficere potcsc, ut, quainvis tori civicati ec fin-
gulis eius membris expediac, iura dominii intacta
manere; vindicandi tamen facuhas aliquomodo
fit reflringenda , atque hie etiam verurj elegantis-
fimum M. A n t o n i n i dictum : Quod alve-
9 , ari non prodesc, ne api quidem prodesfe.'*

Cum verof bonum commune (it pofitnm
99 vel in bonis corporis aut animi vel in rebus
externis acquirendis, confervandis, adminis-
) 9 trandis, recuperandis, prout confociatis falva
naturae lege placeac" (O^ cum diverfarum
civitatum alii fine mores, aliae loci aerisque op-

por-

la legislation est <T asfurer ces wantages , qtfon a
eu en vue , lorsque les hommes ont fait le facrifice
3 , cT une partie de hur liberty et fe font reunis en fo-
ciet& ; c* est de garantir a chacun de metnbres de ia
99 fociere , la tranqitille joutsfance de fes droits"

Qi) Snnt verba P e s t e 1 i i , fund. Juris nac. T. I.
P 253,

porrunirares , alia ftudia; generaHs omnino re-
guJa on nibus apca populis locisque cogkari nan
porcst , qu ppe hisce omnibus, uc bonuui pu-
bJ-cum pronuwenc, lex accommodara esfe de-
ber. Hinc ars polirica non rantt'm continec re
gnias gencrnl s cr ubique applicandas, fed habec
etiam rcgulas Ipeciules ;'.rque conditionales, quae
ex peculinribus rerum momencis fluunt. Unam
igirur alteramve peculiarem civicarem nobis pro-
ponamus n r ce.sfeesc; nulia vero hie viderur ap-
tior, quam ipla nostra pacria carisfima, cuius
facul-ates et opes ut ad pristinum , eheu ! florem
abqnando reviviscanc, Deus iaciac omnipotens!

Omnes quidem civicates ,. quae divitias acqui-
rere er acquificas augere conancur, fimulac ad
culriorcm pervenere vicae racionem, agros co-
Iu$ c, fabricas conftiruunt, mercaturam agunc,
qui diverd diviciarum fontes tam arcto inter fe
iungnnrur vinculo, uc, ii unus eorum tollicur
auc impeditur, ceteri quoque languesc&nc.

Variis tc:n:en populis unum ex hisce foncibus
prae cereris arrifisfe, docec historia. Nosrris
aurem ma : or bus unice placuic mercatura, quod
non mirabimur, fi cogicemus, quam pulchra illis,
funiino mercacurae ikidio pollennbus, conrige-
rit cam exercendi opportuniras : quippe quorum
terriiorium non tancuni exrerne ad mare ficum
esc , fed interne quoque quam plurimis fcindicur

flu-

fluminibus lacubusque, qui rertim commerciunv
tam facile reddunr. . M.'rcaturam igicur exercue-
re BsJgae: neque eos fine fruccu exercuisfe,
pacec, fi accidisfe .eius efficacia reputemus, UL
minima regio tori Hispaniae refistere potuerit,
w clasfes Francorum Anglorumque penicus vin-
cere valuer.t, uc plurimae Provinciae feriem
quad ditisfimorum pagoruni exhibeant, uc or-;
bis terrarum d'viciae hue affluxerinc, ec, quod
maioris pucaverim momenti , ut in variis arrihus
atque disciplinis nostra patria aliquando pri:
mum fibi vindicaverit locum.
* Q u ^ s igitur neget mercaturae florem plurimum:
ad opes civium augendas et ad ingenia eoruni -
exco enda conierre? Quis inficias ibit, hanc le-
gem Belgis exoptacam esfe dicendam , quae mer-
caturae favet, et Jegibus quoque vindicandi facul-
tatem minuendam esfe, uc ne curbencur commer-
cia? Quae ratio, ut verbis urar Ampl. de
& BrueysCO* eriamfi per fe parum fufficiens,
,-, fi ramen in his regionibus procedat , ita ut com-
,-,- merciorum ufus a lure Romano divortii de-
j, beat esfe caufa; nihilominus, caute admodum
f V attendendum est, ne fines commercii, qua ta-
lis, nimis extendantur. Eatenus autem illi

fen-

(O In Spec. lurid, exhib. rei vind. for. civ. et
, Leyclae 1765.

t

fententiae fuffragari non haefito, quarenus
? , non admisfa, revera turbarerur commerciufn,
nam populi utilitas ec mercacurae libertas fa*
cile ui squid exccptionis mereri d^ben?."

Uc ralis turhacio oriacur fi vindicacio permitti-
tur , fieri pocest ex ipfa renim natura. Codice
civili , uti vidimus, generatim prohioha esc viti*
dicario mobilium ec revern hac in materia dis*
tincc^o inter res mobiles et immobiles minime
esc ficticia ; posfesfiones enim nostras immobiles
non ita quondie permucamus, ad eas emendas
vendendas multo difficilius progredimur , nemo
rem immobilem facile em?c, nifi cognico aucco-
ris fui ciculo verbo, hae non ica de manu in
manum cranseunc. Codicis civil is aucrores mer-
cacurae favisfe non dubiramus, fed cumdominus
fie nimis facile rebus fuis privecur, Chirybdim
vicare cupientes in Scyllam incidisfe videncur,
quod vidum baud paucis legum auccoribus com-
mune fuisfo, historia docer. Plato, uti ava-
ritiae communionem bonorum opponere vo-
luic, ita inter confilia de optirno civitatis lla-
tu fundando, hoc retulit, ut ad collenda ze-
locypiae mala cives uxoribus communibus ute-
rentur (0

Ex

(i) Vid. Pest el, in additara. ad fund, iuris nat.

Ex dicta ratione generating omnium mobilium
vindicacionem non excludendam esfe arbitramur.
Verum uti multa dantur mobilia, quae facile a
fe invicem cognoscantur, quae eciam non ita
quotidie de manu in manum transeanc; fie ta-
men datur fpecies mobilium, quarum vindica-
tio, fi concedacur, valde nocebit, ec haec est
rerum funglbilium. Harum quippe fere natura,
ut homines eas celerrime coemere debeanc, ne
que in ticulum auctoris inquirere posfinc: hae
difficulter inter fe disdnguuntur, femper fere
per partes divenduncur acque in plurimis cafibus
litis, quae de iis moverecur, fumcibus res ipfae
func viliores,

Ne dubhemus de turbatione, quae ex harum
rerum admisfa vindicatione orirecur , fingamus mer*
catorem alicubi vina habere polka , quae a ter-
tio mala fide fine alienaca. Vina pauladm per
varios mercatorum manus cransiere , aqua etiam
aut alio quodam fluido non imminuca, tandem
per anaphoras divendita funt. Qualem iam do*
minus vindicans fecum fert confufionem? Inde
a maxima ftatione mercatoria usque ad infimas
tabernas omnia turbat.

Rationes aucem , quas propofuimus, turn om-
ni vi carent, quum res fungibiles adhuc inaper-
tis cadis, vafis fimilibusve coucinencur et ob-

( 64 )

fignatae funt CO* unc * e videtur generatim tie*
ganda rerum fungibilium vindicatio, nifi adhuc
hisce machinis concincancur ec fpecies dici pos-
fint.

Exceptio propofita rarione rerum fungibilium
oritur ex ipfa rerum nacura: nunc vero aliam
confideremus, cuius caufa in ipfo, quo res ac*
quiruntur, modo pofica esc, fcilicet ut pretium
nonamittanc ii, qui rem in nundinisplublicis, in
auctione publiea atque a mercacore , qui talium
rerum commercium facie, bona fide acquifivere.

Multum profecto ad rerum commercium au-
gendum faciunc nundinae, ad quas igicur, ut
quam plurimi ad emendum vendendura accedanc,
cives func alliciendi.

Cum vero in hisce homines fibi omnino ignoti
fecum agant, maximopere impedirecur erntio
venditio, fi vindicacionem timerenr: atque in
hisce pro vendicore magna milicat bonae fidei
praefumtio; is enim , qui res furcivas tenet, eas
in nundinis publicis tantae undique affluenu ho-
rninum turbae non facile exponere aufit, adeo-
que emtor minorem negligendam admific, (1 in

ti*

i) Koc modo disrinctTim Cod. de com. Art. 580,
item hire Patrio in nurarais , ceu docet Neostadius Car*
fupr. decif. dec, 37.

^ C

C 65 )

titulum vendiroris non inquifiveric (i). Haec
confideracio effecic, uc plurimae olim urbium
confticu ciones rem in nundinis emcam , nil! refu-
fo bonae fidei posfesfori precio , vindicare pro-
hibuerint (a), ne, uc aic Voecius (3),
timidius ad emendum accederenc emcores , fi ,
,, re aliena bona fide comparaca , precii pericu-
lum deberenc fubire, nulla licec in culpa
plerumque haerences , dum in peregrinorutn
promercii caufa advencaridum ac res vena-
les exponencium condicionem incegricacern-
que curiofius inquirere, onerofnm emencibus
ac prope imposfibile vifum esc."

Pares quoque raciones valere videncur de
auccionibus publicis, unde ec qui bona fide ibi

erne-

(t) Mai evil I e 9 Anal. raif. ad Art. 2280. ait.
9 , // est fond* fur la favsnr que merite le commerce et la
,, bonne foi de /' acqutreur , laquelle est prouvee par
3 , le s circonflances mme de fan achdt"

(2) Vid. Grocius, Inleid. tot de Ho II. Reek's*.
1. II. c. n. Zypaeus, notitia iuris Belg. alii,
qwos cicavic V o e c. No. 3. Tit. de Rei vind. Irem fta-
tuta Antwerp. Tic. 58. I. ec Landrecht van Overt j$f*
D. II. Tic. 15. Cotif. omnino P. G* Donker $
tract, iuris Belgi de iure nund. i. p. 73. feq.

(3) Loc. cit. No. 8*

E

( 66 )

cmerit, fit tutus, leges iubeant, ut etiam dim
niuhae iusfere conftitutiones (O.

Eadem quoque bonae fidei praefumtio militat
pro eo , qni emerit a rnercatore, qui ralium re-
rum comrnercium facie unde et aequisfimura ec
bono publico confentaneum exisrimamus, hunc
ctiam non cogi ad rem reftituendam , nifi refun^
datura domino pretium.

Hae tres excepriones incluctae funt CodiceCi*
vili, fed, uti praL'cedentium , iea et huiusce
tnulta funi vestigia in ftatutis multorum patriae
Jocorum. Sic is qui emerac ab yurifice, trita-
rum vestium venditore (uitdrager^) vel menfula-
rio tutus erat (2).

Is autem , qni late mercatur, omnia folus coe*
mere et divendere nequit , unde mercatores hoc
faepius per alios mandaco niunitos facianc, ne-
cesfe esr. Mandararius igitur hie habetur ea-
dem pcrlbna, quae dominus , ita ut, quod iile
gesfit, ipfe gesfisfe habeacur. Quatenus autem
proxenetae, inilirores, f] mi les rcanda turn genera-
le vci fpeciale habere intelligantur, olim pendebat
' a fingularium urbium moribus ilatutisque. Hoc

ve-

(1) Vldd. Keuren van Zeeland 9 a. 1595. c. 3.
jlrt. 23. Conf. G r o e n e w e g e n, de Legg. abrog.
ad 1. 2, C. de Funis.

(2) Vid. G r o t i u s , h.lrid. \. II. c. 1 1. No, 14.

verocertum est ilium, quiab hisce emit, aeque
tucum esfe debere, contra cerdum vindicancem
ac fi ab ipfo mercatore emisfec (i).

In praecedencibus vidimus et lure Romano ec
Codice Civili admisfam esfe praefumdonem iu-
ris, qua quis bona fide posfidere intelligitur,
donee probetur concrarium. Huius praefumtio-
nis, fi et hie admittitur, uti omnino admitten-
dam exisdmamus, haec eric vis, ut in caufis
quidem ordinariis posfesfor , a quo res vindica-
tur, fructus ut bonae fidei posfesfor lucretur
perceptos; inillis vero cafibus, ubi res est emta
in nundinia publicis, in auccione publica aut a
mercatore , qui calium rerum commercium facie ,
dominus posfesfori predum , quod dedit , refun-
dere teneatur, nifi posfesforem in mala fide ver-
fatum fuisfe probet. Quamvis enim ad lires
minuendas facere posfit, ut haec probatio non
admittatur et in hisce cafibus obtineat iuris et
de iure praefumtio; hie tamen ab akera pane
fortior ratio milicare videtur , fcilicet legem noil
verfari debere in adiuvandis fraudibus eorum ,
qui cum alterius darano locupledores fieri flu-

dent,

Sic inftitores et proxenetae fuis dominis noce-
re dicuntur variis in. legibus , quas citavit d e B r U-
e y s , 1. 1. p. 24. No. p. q. et r.

E 2

C 68 )

dent, cum civitatis valde interfit, ut dolofi et
furaces nebulones, quantum fieri posfit, coer-
ceantur.

Notanda fuperest exceptio, quam aequitas
ec falus publica pari ratione induci fuadent, fci*
Jicec, ut dominus illi etiam pretium, quod de-
dit, refundere teneacur, qui rem amisfam vel
furtivam eo redemic animo, ut domino relb'tue-
ret. Hie, (i ex bono, quo erga dominum fer-
tur, animo damnum patererur, haberet quod
merito quereretur. Jpfis etiam dominis naves
v. c. emittentibus maxima prodest , ut leges hanc
exceptionem contineant , nam fl is , qui redimere
velit , timere debet ne ab ingrato domino damno
afficiatur, mulro potius rem auferri finet ec
fummi tamen momenti esfe potest, ut dominus
ex. gr. naves a piratis occupatas vili pretio reci-
piat (i). Ne vero hoc modo color quaerarur,
quo dominus rem a fure redimere cogatur, is,
qui rem redemit, haec omnia bona fide mente-
que gesra esfe doceat, quod ex variis colligitur
rerum momentis, uti ex ipfo emtionisinftrumen*
to, testibus, 1] rem minori pretio emeric, fi ip
fe domino obtulerit, aliis.

Haec

(i) Hanc exccpriorcm varia admifere urbium ftatu-
ta , quae memoravit V u e t , I. 1. No. 8.

( 69 )

Haec exceptio proprie quidem pertinec ad
doctrinam de negotiorum gescione ec de in rem
verfo, fed eacenus cum rei vindicacione cohae-
rec, uc, ilia inftituca neque admisfa exceptione,
dominus eum, qui rem redemic , cogere posfec,
ad earn, nullo refufo precio, reftituendam.

Verum fi commodatarius rem commodatam ,
aut creditor pignus alienaveric, quaerhur an uci-
le (it uc turn dominus vindicans a bonae fidei
posfesfore pignus lucre aut ei pretium reftituere
debeac ? Nonnulli interpreces precium non refun-
dendumesfe llatuunc, quia videre pocesr emtor a
quo acquirac (Q> alii verorefundendum arbitran-
tur, ex hac ratione, quod dominus non inquifl-
veric in quo fiduciam ponerec ec praeterea moci ,
mukis conflicucionibus urbium mercacura floren-
tiura, uc func Lubeca,ec Ancverpia (2^,
quod, uci aic Voet (3). lea litium minu-
? , endarum gratia, cum praecipue ob com-
merciorum ufum videcur imroductum, diffi-
cuker accesfuris ad emendum emcoribus, (i

re-

(O Vid. Voet, tit. de rei vind. No. 12.

(2) Vid. Groenewegen, de Legg. abrog. ad
16. de Obi. quafi ex del. Conf. Machaeus,
de Paroem. Par. 7. No. 7.
I. cie.

C 7 )

rerum mobilium evectio tarn facile priscinfs
earum dominis permisfa esfet."

Quoad aequitatem domini ct emtoris condi-
tio par esfe videtur, quod enim (ibi imputet
Uterque habet. Hue igitur redic quaescio : an
comractus locationis , commodati , depofiti t
pignoris, an vero contractus emtionis plus favo-
ris mereamr; quod utique inde pender, cuius-
nam fie maior ineundi necesfitas Hoc fi quae*
ritur, mm profccto pro conrractu depofiti,
commodaci, locationis, pignoris refpondendum
est ; horn m enim frequentisfimus, immo quoti-
dianus inter homines ufus: hi nt facile inean^
tur civitatis valde interest. Hae quidem ratio-
nes de emtione venditione qnoque omnino va-
lent, verum non tanta videtur esfe necesiitas
emendi res mobiles a privatis vel ignotis, et em-
tor, qui eas in nundinis, in auctione vel a mer-
catore acquifivit, fecundum propofitas excep-
tiones , pretium repetere potest.

Liceat itaque domino vindicare rem depofltam ,
commodacam, pignori datam, locatam neque
ordinnrio bonae fidei posfesfori pretium reftitue-
re aut abcopignus lucre teneatur: hoc etenim
concesfo (utharum rerum non detur vindicatio
nifi refufo pretio) contractus generi humano
utilisfimi quodammodo tollerentur e medio.
^ Quis enim rem fuam canto cum periculo lo-

ca-

C 7' )

care volet? Quis autem commodare amico*
fi tanti conftet beneficium alceri dedisfe"(i)?

In maceria autem rei vindications utique vale-
rere debet regula : nemo vindicat rem fuam a fe
allewatam, unde fluit dominum res a fuo man-
datario, five is proxenetae, five inilitoris, five
quocunqne alio nomine veniat, alienatas noa
posfe vindicare, ne refufo quidem bonae fidei
posfesfori pretio (2}- Et profecto , fi liceret ,
gravisfime turbarentur commercia ; cum enim
dominus mercator merces , quarum pretium pos-
tea cresceret, Temper repetere posfet, hoc co-
lore, quad fe infcio esfent alienatae atque ita
pesfimis fraudibus via aperiretur.

Aliqua tamen difBculcas oriri videtur fi ean*
dem regulam applicare velimus ad cafum olim
rarisfimum, nostris temporibus frequentisfimum,
fcilicet fori cesfionis. Is , qui merces venditio*
nis ckulo in ahum transculeric, hasce vindicare

ne-

("i) Sunt verba Ampl. de Brueys, Op. tit.
p. 25.

(2) Hoc quoque multis conftitiuionibus cautum
esfe decent, Machaeus, de Paroem. Par. 7* No.
7. et de auction. 1, I. c. 18. No. p. Refponfa ICto-
rum Holland, p. 4. conft. 178. in medio. Stncuta
Antwerp, t. 58. Art. 5. Neoftadius cur. fupr. de-
cif. dec. 85.

( 7= )

nequit, licet alter non folvat, fed folummodo
agere potesc ad implendum contraccum. Sed (i
turn emtor mox foro cedit, nonnullae leges
concesfere vindicationem non tantum contra fo-
ro cedentem, fed eciam contra tercium quern-
cunque rerum posfesforem (i), quad, cum
alienatio nulla esfet ob dolum, res fierenc
furtivae, adeoque dfctae regulae nullus hac
in parte esfet ufus. Haec autem ratio non fern-
per procedit; facile enim fieri pocest, ut v. c.
T i c i u s hodie bona fide a C a i o emat hac con*
ditione, ut post tres menfes folvat, paucis
vero post contractual initum diebus, Titius f
inprovifa quadam calamitate oppresfus , foro ce-
dere cogatur.

Aliud vero placuit Amftelodamenfibus fcilicet
ut, licet emtor foro cederet, nulla tamen dare-
tur vindicatio rerum de quarum pretio fides es-
fet habita , fed venditor eadem uteretur condi-
tione, qua ceteri creditores chirographarii (2).
Haec conftitutio , uti ex eo ipfo quod Amftelo-
damenfibus placuerit, praefumi debet mercatu-
rae favere, fie etiara regulae, nerao vindicac

tern

(1) Vid. Voet, No. 14. et qnos citavit aucto-
res , item Cod. de Com. Art. 576 feqq.

(2) Vid. Groenewegen, in nods ad G r o t.
nleid. etc, 1. II. c. 5. No. ip.

( 73 )

rem fuam a fe alienatam confentanea est et om
nino aequitate fulciri videcur, quia, fi datur vin*
dicatio, creditor, cuius merces extant, utitur
favore prae ceteris , huius autem favoris idone-
um defideratur fundamenturn. Titius v. c. et
Caius merces mifere Maevi o deque earuin
precio fidem habuere. Maeviusmox foro ce-
dit, res quae a Ticio emit iam alienavic, non
item quae a Caio. Cur igitur hac in fpecie
Caius prae Titio favore utatur? cur alteri
forte omnla fua falva erunt, alter omnia amit>
tet ? cum tamen aut ambo male fiduciam in M ae-
vio pofuerint, aut ambo clade ipfius fint op-
presfi. Non igitur liceac vindicare res, de qua-
rum pretio fides esc habita, ab emtore, qui fo-
ro cedit eiusque creditoribus et proinde multo
minus , a tertio bonae fidei posfesfore.

An is, qui merces vendidit fed nondum tra-
didic alicui, qui mox ante traditionem foro ce-
dit, contractui flare teneatur, inde pendet an
dominia rerum folis pactionibus transeanc et hu-
ius. loci non est, quamvis fateamur durum vi
deri aliquem hoc cafu teneri. Ex hac quoque
ratione Architecti iuris Francici, Codice de
mercatura hie exceptionem induxere (i).

Si

$76 feqq.

( .74 )

Si quis rem fuam apud furem esfe novit, uci-
que actione furti agere potesc et fur, fi condem-
nacur, omnia reftituere debec; verum furtum
fua natura est factum , quod ordinario non facile
probatur ec fi evidenter probari non potesc, do-
minus utique malic agere rei vindicacione. In-
de eciam , quamvisca, quae diximus, doctri-
nam de delictis ac quafi deliccis non evertanc,
actionis tamen perfonalis , qua iure Codicis ex
dolofa posfesHonis acquifitione agitur, non mag-
nus eric ufus (nifi aliquando in rebus fungibili-
bus) fi generatim concedicur vindicacio, cum
longe facilius fie posfesfionem, quam dolofam
eius a^cquifitionem , probare.

De fruccuum et impenfarum refticutione,
qnippe quae ad aliam iuris materiam percinec,
hicron agimus, idque eo minus, cum res mobi-
les rarisfiire frucrus proferanc ec impenfas exi-
ganr. Verbo nocemus aequisfimara hie videri
Codicis CiviJis dispofirionem (i).

Quoad tempus per quod mobilium conceditur
vindicatio, Codex Civilis ec lus Romanum hie
adnufere triennii fpadum (^2), fed eo discrimi-

ne-

CO Jrt. 548, 549.

(2) Art. 2280. Cod. Civ. pr. Inft. de Ufnc. et
long. temp, praef. 1. un. Cod. de Ufuc. transform.

C 75 )

ne, ut triennium Codice Civil! computetur a
die awisfionis aut furti, Romano vero iure, ab
eo die, quo quis iusto titulo ec bona fide posfi-
dere inceperic.

Codicis dispofitio prima quidem fronce lau-
danda videtur, quia dominus paticur negligenciae
poenam , verum exiscimamus tales dari posfe ca
fus, in quibus ne diligentisfimus quidem rem
fuam invenire et repetere pocest, ec praeterea
eum, qui per criennitim rern tanquam fuam ha-
buic, fecundum aequitatem meiiore conditione
uti dtbere ilia, qua is, qui per nonnullos dies
forte posfedit, uti debeat. Hisce mod ratioui-
bus Juris Romani doctrinam hac in parte prae-
ferendam habemus , adeoque concra rei vindica-
tionem detnr excepn'o illi, qui per tdennium fe
rem ut dominum posfedisfe docec , neque alcer
dolum admisfum probec. Triennii quippe fpaci-
um neque nimis longum , neque nimis breve pu-
tamus.

De rebus ab hoscibus occupatis ab hisce ve*
ro in cives icerum cranslacis, uti ec de rebus a
fisco emtis, hie non quaerimus, cum hae
quaestiones ad ius publicum pertinere ec lure
Civili privato non regi videancur.

HI.

( 76 )
S in.

Summarium de lure conflltuendo indicium.

Prudens iudex, uc bene de fpecie propofita
iudicet, hanc cerce viam inibic, uc, primo per-
penfis utriusque partis argument's, de hisce fin-
gulis cogiret ; tandem vero ex omnibus fimul
fumtis, de eo quid Juris fit fententiam ferae.

Non aliter nos, post expofitum nostrum de
UnguJis legibus iudicium, iam eo pervenis-
fe videmur, unde totam materiam quafi ex
altitudine intueamur. Quid autem ex dictis con-
cludamus , fie optime patebic , fi pofito princi-
pio general!, excepciones addimus necesfari-
as (i).

REGULA GENERALIS.

Detur per triennium quarumcunque rerum

mo-

(i) Necesfarias , inquam , non immemor praecepti
Montesquivii, Efpr. des Lois , T. 3. 1- 2p. c. 1 6.
9, Lorsque dans une loi les exceptions , limitations, mo~
,, (tificatiom vie font point rlecesfaires il vaut beau-
coup mieux rfen point mettre , de pareils details jet.
tent dans de nouveaux

C 77 )

mobilium vindicatio domino contra quemcuu-
que posfesforem, nullo refufo pretio , quod for-
te pro re dedic posfesfor.

EXCEPTIONS 3.

I. Pretium refundatur: fi res bona fide fie
emta 1. in nundinis publicis. a g . In auctions
publica. 3. A mercatore, qui talium rerum
commercium facie, veLab eius mandatario, auc
4. denique posfesfor probec fe rem emisfe, uc
domino reftitueret.

Dominus vero cogatur cedere fuas actiones
contra eum, qui rem alienavit, bonae fidei pos-
fesfori a quo rem fine pretio refufo vindicat, (i
is actione de evictione contra fuum auctorem
indemnitatem confequi nequit.

II. Omnino negetur rerum fungibilium vin-
dicatio , nifi res adhuc fine intaccae ec obflgna-
tae.

III. Nemo vindicet rem fuam a fe alienacam ,
de cuius pretio fidem habuit.

Hunc autem modum nostro, quod quam (It
tenue probe novimus, iudicio maxime idoneum

ha-

C 78 >

habuimus, quo utriusque Juris doctrina optime
temperari posfit, ira uc turn in iure dominii tu-
endo , turn in libero rerum commercio baud ira*
pediendo , aequitatis et boni publici ratio ha-
beatur. Rectam vero viam an centarim a ves-
tro, Viri Clarisfimi! pendet iudicio: quodil for*
te praeter fpem, nostris iuvenilibus conaiibus
faveat,

Sublimi feriam fidera

LUDOVICI GERLACHI PAREAU,

IN AC AD. RHENO- TRAIECT.
UTT. HUM. CANtf. ET THEOL* STUD*

RESPONSIO

QUAESTIONEM LITERARIAM

A B O R D I N E

- PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET

LITER ARUM HUMANIORUM

PROPOSIT AM:

Disquiratur^ quaenam univerfe fuerit
goedlae Graecae ratio , ad eamque exiga-
99 lur nobilisfima Vondelii fabula , Gysbrechc
van Aemftel. "

.
Qt:ae parlter ^Petri lofuae Ludovici Hitet*

de hoc argument o disputatio , praemio digna

iudlcata^ fortibus" iactis , aurcum

report ay it nummutn.

*O<? V av avsv frwi*$ Mcvcruv f

6 XKI
T&V Ld&lVO(4VCW $ TQV ffCoQpQVOVVTOS tf

Plato, Phaedro. 245. A.

I

n omni re literaria rnihi Temper difficillimum
vifum esc, rite cavere,ne quis fuas opiniones in
aliorum temporum aliorumque hominum racionem
transferrec. Quam difficulcatem maximam esfe fen-
fi in craccandaquaescione,aclarisfimoOrdinephi-
lofophiae theoreticae ec licerarum humaniorum
in Academia Rheno-Traiecdna propofua. Nam
cum esfet comparatio inftituenda Vondelii cum
Graecis tragicis, fedulo cavendum videbacur,
ne auc his cribuerem, quod ipfis non esfec tri-
buendum , auc ex horum fimilicudine ducerem ,
quae aliunde petiverac ipfe Vondelius. Cum
vero faepe me monuisfenc opcimi praecepcores,
in ardum operibus iudicandis fidisfimam esfe
ducem historiam; huius tnonici mem or, mulca
ex hiscoria auc petenda auc illustranda putavi in
hac fcriptione.

In qua fl mlrum videacur, quod dialogi for-
ma ufus dm ; faceor me , eius rei fuavitace abrep-
A 2 cum t

C 4 )

turn , fuisfe audaciorem. Nulla enim forma aut
fcribenti iucundior, aut de re ipfa disputant!
expedita magis videbatur: et vero diffiteri nolo
aliquantum arriiisfe cogitationem , non ineptum
fortasfe vifum iri, fi de dramatibus dramadce
agerem. Quod ergo fi perficere nullo modo
posfem; at, quid posfem , experiri volebam.

Hi vero mei ad folvendam quaestionem co-
natus quam parum mihi fuccesferint , ipfe pro-
be fentio, et virium mearum tenuitatem fui ex-
pertus. Sed quid plura? Jam enim duorum iu-
venum fermo meam qualemcunque de Grae-
corum Vondeliique tragoedia fementiam expli-
cabunc.

LU-

LUCIUS

s i v

NAVIGANTES,

Marcus. Suavisfime Luci ! quid tu tandem
hoc alto mane extra urbem? Mirabar equidem,
quis mihi tarn vehementer vestem prehenderet.
Terrore me paene fuffocasti leni fcilicet ilia
tua compellatione. Sed die quonam abeas.

Lucius. Si paululum tibi cesfaverit terror,
dicam. Ego vero eodem abeo, Marce! quo
et te abiturum cenfeo, Traiectum ad Rhenum.
Quare, amicorum dulcisfime! me tibi comftem
habebis navigationis. Nam ut me cogas hie
manere, fortior esfe debeas, quam nunc es: et
fi vel e navi me deturbes, natando te tamen
fequar. Marcus. Amicisfimus es, o Luci! tiii-
que Temper firnilis: nee, fi iam redire in ur-
bem

fcem velles, ego te dimitterem. Sed die, fa-
des , quare tu hoc hiemali tempore , mediisque
his feriis Academicis, Traiectum cogitas? L.
Haud male quaeris. Nam te quidem nemo mi-
retur, li ad Jicerarum itudia iam redeas; esenim
Mufarum prae ceteris amandsfimus. Sed nunc
ego quoque, quamvis tardior, tuo ductus exem-
plo ad Mufarum fedem iam redeo; nihil enitn
reliquum mihi erat, Marce! quod in hac urbe
nostra nunc peragerem, et quod postremum
volueram , hesterna vespera eximie celebratam
audivi huius ipfius urbis vecerem fortunam.
M. Quomodo dicis? L. Quid? tune ille poe-
feos amator non adfuisti in theacro, cum age-
retur Vondelii tragoedia Gysbrecht van Aem-
ftel? Ego vero et heri delectatus ilia maxime
ini, et nunc etiam eiusdem recordatione de-
lector. M. Tu vero haec paulo postea mihi
enarra, nunc vero propera. Nam dum animo
tuo gatides, corpore nimis lento procedis; ec
tamen tempus urget. L. Age procedamus.
At vero, Marce, fi heri mihi adfuisfes fpec-
tator, molesta tibi accidisfet mercatorum gar-
ruliras, quos inter medius fedebam. Nam cum
antiqua urbis fortuna celehraretur, illi interim
mordacia quaeque et ridicula de hodierna mer-
caiurae noscrae et navigationis conditione dice-
bant.

M.

C 7 )

M. Ego vero iam gaudeo; me tibi noa
affuisfe: est hoc enira perquam molestum.
EC vero hodie faepius de hac re queruntur. L.
Sed, dum progredimur , die mihi , Marce!
num iure tibi videntur queri, an immerito?
M. Neque fi hac de re , quid fentiam , dicam ,
ftuhus ideo videar multis hominibus, qui folent
hodie de patriae nostrae ratione dicere ea, quae
aut ipfi vix intelligunt, aut quorum certe op-
timi iudices iibi folis videntur. EC funt ilia qui-
dem maximae utilitatis; quae tamen uc rite
iudicencur, perfcrutanda funt tenebrofa merca-
torum horrea, aliorumque hominum horridae
latebrae , in quibus ut omnia rite perfpicias ,
centum tibi opus fit Argi oculis. Ceterum ad
haec omnia cognoscenda mihi nondum fuppetic
otium. Cuius rei causfa, amice! haec est:
nondum me ipfe cognovi , nee ingenii humani
latebras fatis fum perfcrutatus. Quare non ilia,
fed me fpecto, utrum ventorum quorundam ec
fiuccuum arbicrio ipfe ferar, an fit mihi datus
animus aliquis gubernator, qui, rerumetiam ini-
quicacem prudentia temperans, illuc navem de*
ducere qtieat, ubi posdm ea mercari, quae mi-
hi ad vitae felicitatem proilnc. Hoc mihi, o Lu-
ci ! propofitum fine femper maxime , quod ali-
quando ex historiae licerarumque ftudio cognos-
cerem. Et nunc quidem Piatonis dialogis et

era*

( 3 )

trngicorutn carminibus legendis deleetor maxl-
jne. Sed in" mediis collocutionibns iam quo
tendcbamus pervenimus. Hue ergo, mi Luci !
niecum cede in hanc navis partem: hie foli
forte erimus.

i, Sed vide, o Marce! quantus fit hie ho*
minum concurfus, prorfus ut olim ad Cbaromis
cymbam omnis turba ad ripas effufa ruebat ,
inatres atque viri puerl Innuptaeque puellae. M.
Bona fortuna, uc videtur, in eandem , nee ta-
men morEuorum , cymbam ambo devenimus.
Sed quancas fortunae gratias debemus , quod hoc
hiemali tempore nobis liceac navi iter nostrum
perficere ; quod mihi Temper omnium accidie
fuavisfimum, propteraquartim iucunditatem , lo
corumquemaxime, quae praetervehimur, amoe-
niratem. L* Et vero hoc iam idneris initio pul-
cerrimns, uc ais, adfpeetu locus est, Quam
enim placide in hac media aqua oras praeter-
Jabimur! Sol autem mira quadam ferenitate
pritur primosque per undas fpargit radios. Ipfa
vero Amftelodami urbs aurorae fulgore collus^
tratas turres extollic magnifice; placent omnia
Jucis novitate, et haec totarerum natura, quan>
VJs ab aestivo vigore multum abfit, tamen hih-
ritate quadam ec laetitia perfundicur. M* Et
quidem laetisfiir.um nobis hunc fore diem
licet, ericque haec nostra navigii

pars,

C 9 )

pars, fl tibiita videtur, quaedam hodie parvnla
jYlufarum fedes; quare iam mihi enarra de Von-
deliana ilia tragoedia. L. Sed die mihi antea;
quidni ipfe ei adfuisti? M. Graecis cragoediis,
HE dixi, delectabar; quas, quod pace tua di"
cam, ipfis etiam Vondeliarns carrainibus ante*
fero. jL. Et tibi videtur fanctum vetus omne
poema; et niniio qnodam antiquorum amore
recentiorum carmina despicia. M. Ne verohoc
me crimine accufa; quamquam de antiquis ica
cenfeo, veram in iis ec nativam haberi pulcri-
tudinem: nam et tragici ec ceteri Graecorum
poetae omnes, cum nullam artem cogitarenc
aut praecepta poefeos, fuo quisqne ingenio
fuoque pulcri ampri indulferunc: unde ilia
fuavicas ec ipfius nacurae fimplicitas, quae me
tantopere cepit. L. Ilabcnc ce laudatorem exi-
mium antiqui; minorem camen, quam par esc,
recentioribus laudem tribuere mihi videris, Sed
age fcin' cu , quid iam diu mihi promiferis ? M.
Quid maxime? Z. Graecarum tragoediarum
rationem mihi declarare ec faepe ec ante hos
paucos dies volebas, ec, quid tibi in iis pla-
cerec maxime, enarrare: quare cum infperanci
mihi, fed valde opcanti, comigeric, uc in istuin
fermonem delaberemtir, iliud iam perfice; nam
otio abundamus, et esc hoc a ftudiorum cuorum
radone minime alicnum. M. Quid ais? opti*

me

io

me Luci! adeone arro^antem me putas , w,
qui fuin tiro his in rebus, iam pleno mane
pugnare aufim ? Utinam vero Graecarum tra*
goediarum radonem ipfe teneam ! Fulcra pro-
fecto res esfet, idque mallem , quam magno
auri pondere a te donari. Sed bene fe res ha-
bere videmr; nam fi quern forte nanciscaris,
qui antiques tragicos digne celebret , metuen-
dum tibi fie, ne et tu forte nimio quodam an-
tiquorum am ore capiaris. L. Misfo aculeo,
IVIarce, avolare fludes; nee tamen efFugies;
nam etiamfi ludas et apum inftar me pungas :
ego te hac navi non dimitram , donee , quod
promiOsti, perfeceris. Hanc tu mihi poenam
ideodabis, quod, neglectis patriis Mufis, pere-
grinarum quarumdam amore te abduci pasfus
es, quo te crimine non ante liberabis, quam
tragicam Graecorum Mufam merito Jaudaveris:
quare iam vide, quomodo causfam tuam agas.
M. Mihi vero longe praeflabit, quoin odocun-
que potero , dicere ; nam videtur haec mihi non
quaedam Mufarum fedes nobis esfe, fed pocius
tribunal aliquod; quare dicam , ne me forte
etiam deinde cacenis huic loco alligatnm te-
reas. Neque etiam in his mediis aquis effugien-
di via pacet , nee tu precibus aut fupplicationi-
bus tillis videris mihi moved nunc posfe. L.
Et recte tibi ita videor. M. Tu vero primum

dp

II

de Vondelio enarra. L. Haec poscea curabi-
mus; nunc de anciqua cragoedia tibi esc dicen-
dum. M. Vos ergo, o Mufae Accicae, nunc
adesce precanci! Nam non meam cancum excu-
facionem ad iudieem paro, fed et vestra, o Mu-
fae, causfa agicur! Itaque pulcri amore me to-
tum inflarnmace, uc tolerabilicer certe dicara
coram hoc iudice Lucio! Videtis enim, quamo
nunc pudore cenear huius amicisfimi iuvenis;
et vero multo difficilius esc coram hoc uno
amico dicere, quam coram ceteris hominibus
omnibus* L. Ludis me denuo, invocacionem
firaulans Mufarum ; fed raciones ce dacurum me-
menco, M. Ne vero me custodi, o bone I
nam te cimeo vehemencer. L. Sed adhibe men-
tem, ec ica die, uc raciones dacurus; force, ii
bene dixeris, ce dimutam.

M. Icaque, uc iniciu-m ab eo ducam , quod
modo dixi, Graecorum poecae fuo quisque in-
genio prorfus indulgebanc, ec quod illis vide-
bacur pulcerrimum, illud carminibus fuis effin-
gere folebanc. Ica heroum facinoribus cele-
brandis ec miris quibusque de Diis Deabusque
ec hominibus eciam fabulis narrandis deleccacus
Homerus, carmen epicum effinxic. Cum aucem
maxima (ic in Graecorum carminibus variecas,
pro varia aecace, qua exiticerunc: cum cragici
generis peculiaris quaedam dos esc acque Jaus

pro-

propria. In hoc enim genere omnia plena funt
affectibus et fenfibus quibusque moralibus cari-
tads, amicitiae, piecatis acque amoris erga pa-
triam. Ecenim cum Graecorum ingenium ma-
gis magisqne excoleretur, fenfimque fe evol-
verec eorum indoles; fenfim quoque magis fe
explicabant fenfus quique interferes et moralis
hominum conditio. Itaque cum antea rerum
niirabilium et fabularum commemoratio et re-
rum bellicarum narratio maxime placuisfet,post*
ea appetere coeperunt Graeci, quidquid in in 1 *
ternis horninum fenfibus amabile viderecur. At-
que ita quidem in Graecis exftitit pulcri mo-
ralis amor, qui maxime in illis fe prodidic
bellorum Perficorum tempore , et ea ipfa
aetate, qua exdidt tragoedia Graeca, quae vere
flc dicitur. Quantum vero fuerit illo tempore
in illis pulcri moralis fiudium, probat non mo-
do tragoedia, fed longe etiam magis moralis ilia
philofophia, quae eodem paene tempore aut
pauio postea exftitit. Spirat enim ilia fenfus
quosque internes hominis et eum ipfum pulcri
moralis amorem.

Cum ergo hoc esfet Graecorum illo tempo-
re ingenium, ut rihil iis pulcrius esfe videretur,
quam qnod i' ter'ores quosque animi fenfus pro-
derer, huic ingenio fuo et pulcri moralis fludio
ita indulferunt tragic! Graeci , ut nihil fere

nar-

( 13 )

narrarent, nihil effingerent, nifi quod istis fen-
fibus esfet plenisfimum.

Sed iidem quoque tragici in mediis Temper
Deorum fimulacris ec rerum facrarum folenni-
tate verfantes, a mythologia proficiebant maxi-
me, et Homericorum aliorumque anriquorum
carminum lectione inftituebantur, Itaque fi ar-
gumenta fpectes, videatur adeo tragoedia ab
Homero condita, quippe quae Homericis nar-
racionibus tota nitatur (^i). Quod quamvis ita
fie, habuit tamen tragoedia malorem quamdam
et excelfiorem fpeciem, magisque honoratum
retulit habitum (2). Etenim moralis illius pul-
critudinis amatores poetae tragici et ex Home-
ro aliisque ea potisfimum defumferunt, quae
ad interiorem hominum fenfum pertinerent, en
haec ipfa ornarunt etiam magis , et ad moralem
hominis raticnem adduxernnr. In tragicis enim
quantus fenfuum ardor: quanta affectuum ve-
hementia ! Dicas nil eos magis egisfe , quam uc
maiores oranes et vividiores hominum fenftrs
^xprimerent. Quid agatur , fere non cogitas ;
quaeris unice, quid fentiatur: ipfae tragoedia-
rumperfonae non pugnant, non agunt; fed paci-
untur, fed lugent: omnia aut gaudiis aut lucti-
bus aut iris aut vindictis func plena: et, unde
haec ipfa proficiscuntur, caritas maxima, pie-
tas, amicitia et bonarum rerum amor in om-

ni-

( 14 )

nibus elucent cximie. Et esc omm'no in tra-
goedia quoddam irMoe 9 quod in alio pocfeos
genera nullo. Quod quidem unde potuir exfis-
tere praedarius, quam ex illarum virtutnm fig-
nifkatione? Nam virtutem dico , non rigidam
isram ec horridam, qua, lapidis inftar, fenfu
omni destitutus fit homo. Hanc Stoicorum fa-
pienti linquimus, cui fi fimiles fuisfent homines
omnes, nulla profecto unquam tragoedia exfti-
tisfec. Graeci vero univerfe earn amabant vir*
tutem, quae ut ex natura oritur, ira naturae
gratia delectac , quaeque ut a fenfu hominis mo-
rali proficiscitur, ita fenfui est gratisfima, ec
rerum omnium pulcerrima apparec. Ec hi qui-
dem fenfus omnes infunc in Homero ec priori-
bus poecis, fed latenc fere, uc folenc latere in
iis, qui primum e puericia excedunc adolescen-
ces. In trngicis vero apparent haec et omnia,
ec omnibus Jocis, ec in .omnibus hominibus,
luculentisflme femper et pulcerrime ; nee latent,
fed fplendore atque pulcritudine fua colltistranc
omnia.

Ita afFecti fumus, aic Seneca, ut nihil
aeque magnam apud nos admirationem occu-
pec, quam homo fortiter mifer." Apud Grae-
cos autem haec ipfa fortitudo non tarn est vera
ilia ec excelfa animi condantia, recto rationis
ufu comparata; fed cernitur in illis inagis gene-

ro-

( '5 3

rofus aliquis periculorum calamitatumque con-
temtus, five ex patriae amore, feu ex quocunque
tandem vehemenciori affectu fenfuumque vigore
oriundus. Et tails quoque in tragoediis pro-
ponitur Prometheus, qui a love tyranno iniu-
ria affectus, maximos dolores perferre mavult,
quam tyranno fupplicari, quem ille odio pro-
fequitur maximo:

vs ftJTroQ* i eyta

Dolet ille et plorat de calamitatibus fuis, om-
nesque ad mifericordiam permovet; fed, fi quis
eum movere velic, ut lovi fe fponce fubiiciac,
fortiter id recufac, nee movetur magis quam ea
ipfa rupes, cui esc alligatus.

Ipfa autem ilia mifericordia in tragoediis egre-
gie pingicur, quem fenfum amabam Graeci
maxime, et erga peregrinos praefertim fanctis-
iima dicebant esfe foedera, et contra eosdem
peccata omnium maxime ukori Deo curae esfe
iis videbantnr (4). Quare occurrunt Danaidcs
infelicisfimae , a rcge Pelasgo opem flagitantes.
Hie vero timet et cives fuos et maxime hostes,
ne ipli irascaiitur, fi peregrinis auxilium prae-

(let

C 16 )

ftet (5). Set! tandem impedimenta omnia at-
que pericula vincic mifericordia, nee quidquam
fanctius habent omnes, quam'uc niiferis opem
ferant (6).

Subinde maximus in Graecis apparet et ge-
nerofisfimus iustitiae fenfus. Sic Ulysfi om-
nium Achivorum iram minicanci respondet Ne
optolemus: Si iustum perago, nihil timeo tuas
minas; fi iniustum lit, noil tu me ad peragen-
dum cogere posfis " (7). Univerfe tamen, quo
ipfos impellebac animus, quo ducebant afFec-
tus , illud etiara honestum,ilJud bonum esfe pu-
tabant. Pietatem cplere in rebus fecundis ho*
nestum esc, inquiunt, fed 13 quis vindicta in
hostcs ardeat, his quoqUe honestum esc male-
facere" (8). ;

Mirum est quantopete et ad univerfam vircu-
tem 9 et maxime ad forcitudiqem , valuerit apud
Graecos pudor. Pudore ductus homo , dice-
bant Graeei, delectatur unice rebus pulcris,
decoris, honestis; contemnit adeo moreen, fi
honeste non liceat vivere ^p)* Et profecco
huius rei apud cragicos exflant exemplar ipfae
adeo puellae mortem appetunt, ne ignominia
obruantur, Itaque Polyxene mori mavult,
quam turpiter vivere (10} ; quare le ipfa ex-
citans: morere^ inquit,

. nifi -herile mavis

Car-

Carpere penfiiin

Regius fanguis , dominaeque tradi
Barbaras pellex.
Neque harum catltUm virtiitUm, quad

nostrum cum omnibus hominibus commu*
nes habencur, eximiae in tragoediis inveriiutitur
piccurae , fed et ea omnia fplendenc in iis praefer*
dm , quae , ut peculiaricei* Graeca efarit , Graecis
hominibus hon placere non poceranc , tyranho-
rum odium, libertatis ardor, amor denique pai-
triae. Ne vero mireris , Ltici ! me haec omnia
primo quodam loco numeric in virtucibus, ec,
cum de fenfu bominis morali dicam , memorare
etiam polkicam eius rationem ; fcico nos nunc
dicefe de Graecis, qui uc adolescendae ftudiis
quibusque praeclarioribus excelluerunc, ica
maxiine et aequalitatis (ludio et coniuncuonis
fodalitatisque amore illo, qui viget praecipue ill
adolescendbus. Quae qdidem iludia iam and-
quis cemporibus ipfas pepererunc fespublicas, W fc
lasque in rebuspublicis leges cohdituerunt , qui-
bus longe magis totarum civicatuiti commodd
fpectarentur, quam fingulorum hominum utili-
tas (n)' Quare quo magis deinceps fe expli*
cabant in Graecorum aiiimis fenfus omnes prae-
clariores , eo quoqne magis haec ipfa (ludia et
effloruerunt in iliis, ec frnctus tulerunc uberri*
BIOS. Et vero ilJi ipfi viri, in quibus fludia quae*

B que

C

que praeftantiora patuerunt, philofophi iideni
fere eranc et politici viri : ne dicam de elo-
quentia , quae tota ex rerum civilium amore ex-
ftitit. Quid, quod eo ipfo tempore, quo tra-
goedia exftitit, ostenderunt Graeci in bello
cum Perils, quancopere iis cordi esfec patriae
falus, pro qua fi moriendum esfet, rerum om-
nium illud existimabant pulcerrimum esfe et de-
corum maxime? Itaque haec ipfa ftudia in iis
etiam virtutibuscernuntur, de quibus modo dixi-
mus, forcitudine ec pudore. Etenim Prome-
theus fonis est, non uc aliquam animi excelfita-
cem prae fe ferae, fed quia tyranno fupplicare
indignum Ir'bero heroe videtur. Polyxene au-
tem mortem adit, ne civibus fuis et patriae igna-
va esfe videatur. Sed in nulla facile fententia
inagis elucet Graecorum illud aequalitatis fiudi-
um et tyrannorum odium, quam in hisce Cre-
ontis verbis: Certe equidem ut fapientisfimus
quisque , tyrannica iusfa exfequi , quam dare ,
malo" ( I2 3 Quantus autem patriae amor in
Graecis fuerit, inde patet, quod et ipfae foe-
ininae quidquid pro ea facere cupiant , mortem-
que adeo oppetant. Dubitat Agamemnon num
lit filiam immolatnrus Dianae, reluccntur vehe-
raenter mater folJicita; quid autem filia (13^)?
Non oportet me , inquit , amare vitam , o ma-
ter 1 pcperisti me Graecis omnibus, non tibifoli;

qua-

C 19 >

quare crado me lubenter Graeciae. Mactate
roe, viri ! ut Troiam devascare posfitis: haec^
mea monumenta, haec proles eric, hae nuptiae,
haec mea gloria !'* Sed audias lamentancem He-
cubam: lugec ilia liberos occifos, lugec morcu-
um maritum; fed omnium maxime lugec devas-
tatam carisfimam Troiam. Heu ! heu! fplen*
dec Ilium, Pergamorum culmina flagrant ! Heu!
Deorum cempla, carisfima civicas! Cognovis-
tis, audivistis Troiae ruencis fragorem : concusfio
tocam, concusfio obruec urbem!" (14) Bel-
lum memoravimus Graecorum cum Perfis; fed
esc coca quaedam cragoedia, qua unice hanc
Graecorum vicroriam celebrac poeca 15). Imo
vero cancopere his rebus, quae ad pacriam per
tinenc , deleccantur tragici , uc ec bellorum pugna-
rumque defcripdonibus faciundis fibi faepe pla*
cuerinc OO* ec vero J ' n tragoediarum fine pae-
lie Temper patriae auc veterem gloriam celebra-
rinc , auc infticuca paterna laudarinc , auc omnino
pacriae fuae laudes extulerinc magnifice (17).
Sed fi haec iam aliquantum cibi placenc, Luci!
nunc porro accendas , quantum poceris, maxime;
Nunc enim coram amico amicisfimus de amicicia
dicam: nee de amicicia cancum , fed de iis omni-
bus, quibus placenc antiqui mirifice, quaeque
nnice percinenc ad peculiarem cragoediae Grae-
cae delectationem. Scisne quaenam fine ilia ?

B 2 L

C 20 )

L. Haec G fcirem, non ego mine "Marci
tantopere mirarer in literis Graecis periciam.

M. Iraque audi, ut princeps aliquindo eva-
das tragoediarum Graecarum amator Nam
amicorum, fratrum, coniugum, parencum de-
nique et liberorum vel ipfa nomina fancti ha-
bentur; quorum caritaces ec placere folent homi-
nibus mngnopere, ec intimum animi fenfam mo-
vere. Haec autem uc per tocam antiquiratera
fp'ranc, uc occurrunt ubiv*is apud ipfum Ho-
merum, ica vcl maxime in tragoediis elucent
ubiquc ec vi fua atque efficacicace proponuncur.
Nam quod de ceteris vircucibus diximus, de his
valec imprimis. Apud Homerum enim in medio
armorum flrepicu mediisque errorum calarnica-
tumque narrationibus, apparent nonnunquam
harum caricatum veluc igniculi quidam, quorum
adfpeccu deleccantur oculi ; in tragicis vero haec
omnia folis inftar effulgent, ec miro quodam
fplendore coJIuftrant omnia atque exhilaranc, ec
paene vicam iis praebenc atque vigorem ; verbo :
hisce fublatis, tollns paene totam Graecorum
tragoediam , cerce in denfisfimas earn tenebras
detrudas,

Nihil in tota antiquicate celebrius amfcicia.
Plena esc omni genere fabularum hero'ica Grae-
corum aecas, fed ipfae fabulae amicitiae fenfibus
func plenisfimae. Ubique auc cum ^AchiJJe Pa-

cro-

troclus, aut cum Polluce Castor, autcumHer-
cule lolaus , aut cum Pylade occurric Orestes.
Omnia aut amicorum ope perfieiuntur , au; ad
arnicorum falutem provehendam rnortemve ulcis-
cendam fuscipiuntur 8 ) ^ acec confosfus ab
uxore Agamemnon: Orestem iubec Apollo Argos
reverti,ut, patris vindicet caedem , quod pulcer-
rimum habebacur apud antiques; proficiscitur
flatim Orestes, neque folus tamen , fed cum ami-
co Pylade. Ad domum paternam veniens, pri-
mum ipfe interficit impium caedis paternae adiu-
torem Aegisthum. Sed matrem videns fuppli-
cem Orestes, timet, nee manum audec proferre :
Quid faciam , inquit, Pylade! matremne ti-
mebo?" Memento, refpondet ille, Apol
linis mandatum ec quod dedisti iusiurandum.
Deos magis quam homines timetol" ~ Rec-
te , ait Orestes, dixisti, ad pulcra omnia me ad*
xnones." Et amici monitu Deorum iusfa pcra-
git (ip^). Dein furiis agitatur Orestes matrici-
da et capite damnatur a civibus, Accurrh CQ-
lerrime Pylades: Quid agis, inquit, carisfi-
me Qequalium meorum et amicorum et cogna-
torum: tu enim mihiesista omnia!" (20) ?, Pa*
riirnus," exclamat Orestes. Itaque, refpon-
det Pylades, peribimus tecum; communia enim
amicorum omnia." Et revera postea cum ami-
co mortem oppetere cupic; Quid enim, ait,

me*

C

mene cenfeas te moituo vivere auc fine tua ami-
citia degere posfe ?" ( 2 O Tandem pericu-
lo Jiberatus Orestes cum amico in Tauros
abic, ubi capiuntur, ec, ad templum Dianae
adducti , occidendi func. Gratia tamen qua-
darn facerdotis alteri domum redire licet, mo-
riendum vero est alteri. Itaque, ait Ores-
tes, Pylades in patriam redeat, ego vero mori-
ar." Minima vero, inquit Pylades, turpe
fie, te raortuo, me lucem intueri. Quid enim
diccnc cives mei ? Teprodito, dicent, aut forte
cccifo, me rediisfe folum, et vituperabunt. Sed
oportet me tecum mori, tecum iugulari, tecum
combnri, quandoquidem fum amicus" C 2 O*
Scd uc hi praefenim amici celebrantur, ita cum
Ulysfe occurrit Neoptolemus ( 2 3)* cum Adme-
to amicus Hercules (24) et cum eodem Hercule
fidelisfimus Thefeus (25) et ubique adfunt paria
amicorum.

Neque minor in tragoediis ratio habetur cari-
tatum illarum, quas ipfa genitrix natura inter
eiusdem generis domusque participes homines
conilicuit. Itaque Antigones et Iphigeniae in
caritate fraterna ; in pietate erga patrem Orestis
et Electrae ; in materno denique am ore Hecu-
bae, Aiidroinaches, Ciytemnestrae ipfo nomine
nihil pctest inveniri clarius. Nam cum esfet
Polynices profeccurus cum exercitu, ut pugna-

ret

C

ret contra fratrem, fupplicac Antigone fratri, ut
ipfam audiat. Quid habes, inquit ille, ca-
risfima Antigone ! die modo." Ne quaefo
pugnes, refpondet ilia, ne forte moriaris."
Sed turpe mini esc, inquit Polynices, nifi
moriar." O me miferam ! exciamat ilia: fed
oro te, mi frater ! ut mini pareas, nam omni*
ura fum equideminfelicisfima, fi te privor" (26).
Abit tamen Polynices et urbem Thebarum obfi-
det. Videt Antigone ipfum ex urbis moeni.bus:
Utinam, exciamat, volucris inftar, mihi li-
ceat per aerem volare ad meum fratrem : bra-
chia collo circumdarem amfcisfimi viri !" (27)
Pugnat cum fratre Polynices. Cadit uterque.
Moribundis adest extemplo cum matre Antigo-
ne: quo fpectactilo nihil potest esfe ad frater-
nam caritatem efiicacius; nam Polynices postre-
mafic moribundus verba effatur: Periimus, o
mater! miferet vero me tui et fororis huius ec
fratris mei mortui : amicus enini mihi fuit, et,
quamvis bostis factus, est mihi tamen amicus.'*
Poscremo autem petit a forore, ut fe velit fepe-
lire (28). Sed adest praeco, qui Polynici fe-
pulturara negat, eiusque cadaver proiici iubec
volucribus: Sicvifum, inquit, magistratui
Thebarum." Tu vero, reponic Antigone,
die Thebarum magistratui, me hunc fepulturam,
quidquid contra isci dicanc" (^p). Rogat rex

Cre-

C

Creon: Tu itaque has leges transgredi ati*
des?" ,,Quidni? ait ilia, neque enim Jupiter,
neqtiG> ipfa Juflitia haec dedic edicca ; hi contra
iusferunt mortuos fepeliri et amari fratres" 30). -*
Icaque ipfi quoque nioriendum esfe dicit Creon
propter leges violatas, iubetque earn cum fra-
tre fe quoque ipfam fepelire. Recte , refpon-
detilla, est enim pulcerrimum, duos amicos ie-
peliri fecum invicem" vsO> Neque caritateer-
z fr~:rcn: cectit ullo modo Antigonae Electra.
Haec enim cum crederec mortuum esfe fratrem
Orestem , accepisfetque urnam , qua ipfius dice-
bantur contineri cineres, fie fatur: ,, O carisfi-
mi hominum omnium monumentum 9 unicae
Orestis mei reliquiae ! Eheu ! quern puerum ipfa
e caedibus eripui , te nunc mortuum manibus ge-
ro, parvum pondus in urna parvula! Utinam
potius eo ipfa die et tu esfes mortuus et ego
tecum!" (; 32 ) Cuius loci tanta olim vis fuic
in animos Graecorum, ut fororis lamentatione
omnes qui aderant ad lacrj^mas moverenrur C 3 3)
Ex quo caritatis fenfu facile conficis, quae
nam fuerit huius eiusdem Electrae laetitia cum
fratrem postea sgnosceret (34), quern ilia, duin
Vi,xic, maximp femper amore est complexa (35)-
tlabqitautem idem Orestes aliam etiam fororem,
nee fibi minus caram , ct fui amantisfimam,
Jpbigcniani , in qua puella nativam equidem ama-

bi-

bilitatem Temper amavi. Nam cum infelices
duos iibi ignotos iuvenes videt, rnorti destina-
tos, flatimilla: Eheu ! quaenam,inquit, vo-
bis est foror , fi quam habeas , quae , calibus or*
bata fratribus , infelix^ eric" (s<0- Poscea aucem
alter eorum fe ipfius fratrem Orescem esfe di-
cit; ipfa vero illi credere paene non aufa: O
carisfime, aic, fere mihi perfuades, uc fratvem
te agnofcam" (3?).

Sed uc in carhace fracrum ec fororum fignifi*
canda, ica quoque in piecate pingenda libero-
rum erga parentes admirabiles func tragic! Grae-
ci. Quae pietas quanto apud antiques honore
fie habita, ex eo patec quod Orestes diceretur ob
interfectani matrem furiis agitari CsO* Q u i ta *
men idem Orestes cum videret matrem lamen-
tantem et enixe ipfi fupplicantem , fere a pro-
pofito deftitit, nee nifi Deorum reverentia due-
tus rem fuam perfecit ("39). Ac vero, Luci!
haeccine tibi minus placent, quae dixi? Videris
enim aliquid velle dicere : vultum certe contrahis.

L. Tu vero pergas , ne te in medio fermonis
curfu detineam. Sed ne me potius ita adfpicias
temper et obferves; neque enim vultu te Jatere
posfum , fi quid fentio de iis , quae dicis; etest
hoc tibi mojestum.

M. Molem istam molestiarum fero facile,
dummodo diqas, quid fentias,

L.

C *6 )

L. Mihi vero displicet aliquantumilludvindU
ctac ftudium in Oreste, quern ceteroquin amo.

M. Laetor equidera magnopere , te iam
idem experiri, quod mihi ancea accidie; nam.
cum ubique vindicta ardences viros cc veroetiam
foeminas puellasque viderem, displicebac mag-
nopere iraisra in iis hominibus , quos ceteroquin,
uc tu, amabam et diligebam. Sed quo magis,
Luci ! in andquorum ageridi fentiendique ratio*
nem me infinuare conatus fum, eolevior ec haec
vifa est difficultas. Nam , ut antea diximus, expli-
cuic fe in Graecis moralis hominum fenfus; fed
iidem tamen longe aberant a macurioris illius ae-
tatis ratione. Itaque adolescentiae ec tenerrimae
iuventutis in Graecis apparuerunc virmtes , fed
cum virttuibus etiam vitia. Uc aucem folenc
iuvenes in fum ma amabilicate iram continue pro-
dere vix reflinguendam ; praefertim fi eorumauc
patri auc matri auc amico auc fratri mali quid
fiat, ita quoque apud Graecos ex hac ipfa cari-
tate maxima , in iuvenili animorum vigore , ira
exoriebatur et vindiccae iludium maximum :
quae vitia li videantur nobis homine indigna ; at
concedenda tanien funt adolescentiae aetati ec
excufanda; praefertim cum eo- ipfo alacriores ec
vi naturae vigentes nobis appareant iniuvenilibus
Graecorum animis dotes atque virtntes C4)
Itaque , utredeam ad Orescem, quae tibi tandem

hu-

huius filii erga patrem pietas, quis paene ardor
amoris fuisfe videtur , quo flagrans ipfe patris
interfectricem niacrem occidere potucric? Non
minor profecto in hoc quam in Electra fuit pa-
tris caritas ; quam haec ipfa lugubri cantu his ,
credo, verbis expresfit:

rig

tt QlhTUTOV

v ^oXioig
z as es 7ov

Erga matrem quoqne caricatem maximam mira-
tus fum equidem cum in aliis C4 2 )> turn prae-
fercim in Aiace, qui moribundus folem invocat
dicitque: O tu qui per ahum coelum agis
currura, fubfisce, quaefo, cum ad paternum fo-
lum perveneris, nuncia patri grandaevo, nun-
cia praefertim macri mortem meam ! O quan-
tas ilia edet infelix Jacrymas, quantum per to-
tam urbem eiulatum!" ^43). Idem vero ille
Aiax ut erga matrem fenem , iic erga fiJi-
um quoque parvulum maximam ostendic cari-
tatem ; furibundus enim et morti propinquus
hunc fibi afferri iubet, quern postremo nunc
adfpiciac ^44). Quo iusfu prodic in fee-
nam, ut apud Homerum parvulus Astyanax,

lie

flc opud Sophoclem infans Euryfaces , cuiAiax:
O nate, dixie, patre fortunatior (Is, cetera
vero fimilis! nunc certe longe es me beatior,
qnippe qui haec nondum fentias mala." Cete-
rum ubique occurrunc patres , qui auc pro filiis
ipfi mortem oppetere cupiunt (45), aut in mi-
ferrima ipfi fortuna verfantes liberprum tamen
magis, quam fui miferentur ($6)* Sed fatis esc
unum nominasfe Aganiemnonem , qui gloriam
etiam fuam negligere vplu.it, ut filiam retine-
ret (47) nee niu* ab bominibus Diisque coac*
tus, filiam Dianae jmmolavit. Itaque procedic
ad aram Iphigenia ; ftant obftupefacti animis mi-
Ikes omnes, defixi in terram haerenc oculi om-
nium. Quid vero pater? In lacrymas prae dolo*
re erumpit, et vultum avertens, oculos veste
tegit (43). Qui locus omni aevo celebratisfi-
mus olim fuit pictura expresfus a Timanthe,
qui hanc maxime ob causfam laudatur ab om-
nibus (4$0*

Neque minus omni aetate ec celebria fuerunc
et erunt Temper n quae exftant apud antiquos
exempla caruatis maternae. Hanc enim carica-
cem in omnibus fectantur veteres, hanc in
medics ]>ugris memorat Homerus, hanc laudac
Virgilius, hanc ad facra adeo retulerunt anti-
q u i CsO' Apud tragicos autem ubique adfunc
anatres; nullae vero pccurrunc, quin libe-

ro*

rorum maximo teneantur amore. DeTanira adeo ,
cum videret infelicem quandam puellam , cogi-
tac ftatim liberos fuos et exclamac : O lupiter !
avertas istiusmodi mala a prole mea carisfima ,
aut certe antea me interimas, ne mater libero-
rum adfpiciam calamitatem" ! (51) Sed ni-
hil potesc ad caricatis fenfum cogitari pul-
crius, quam Clycemnescrae fpectaculum , quae
descendens e curru : Accipice, inquic, hunc
puerum Orestem, est enim infans. Mi fili!
dormis vectatione confopitus. Expergiseere fe-
liciter ad nuptias fororis confpiciendas" ! (^52)
Cuius fororem cum cognovisfec macer non nup-
tiis, fed morci es(e destinatam: O quam, in-
quit, lugebo in aedibus , cum huius adfpiciam
fedes vacuas! Lacrymans tune fedebo Tola, lu-
gens Temper istam" (53). Cuius rei (imile cum
accidisfetEurydicae, un filiusmoreretur, nee la-
mentata mater est , nee lacrymas fudit ; fed ta-
cita, terribilique (ilentio, abiit, et atrocia pera*
gens, in morte faltem ad filium voluic redi-
re (54).

Ceterum, mi Luci! innumera harum carita-
turn et fenfuum praeftantiorum omnium exempla
occurrunt apud tragicos, quorum pauca tan-
turn, quae memineram, enumeravi. Quae pau-
ca, edamfi fola esfent in tragoediis , miraremur
tamen et araaremus povicas. Nunc contra, mi

his

C 30 )

his fenfibus nostra mine plena fuit oratio, ita
iisdem refercae func tragoediae omnes , et ab ini-
tio ad finem usque plenisfimae. Nam in initio
tragoediarum delector equidem feniper nariva
ista fpectaculorum fimplicitate, qua plerumque
primo theacri incuicu aut mat-res- fupplices ap*
parent, auc infelices cum liberis patres, aut cum
miferis fratribus forores, aut infortunati cum
amicisamici (55). x q ua re ^ Luci! patet, ni
fallor, tota nobis ratio tragoediae Graecae, in qua
non ita politica ratio habetur, ut in pluri-
mis recentiorum carminibus , fed unice fere res
familiarum aguntur, narranturque aut contro-
verfiae cognatorum , aut calamitates et pericula
propinquorum. Itaque infelix Oedipus oculis
privatus filiaeque innixus humeris, non tarn an-
tiqui regis, quam infelicis patris imaginem re-
fert (56). Sed et Agamemnon et Clytemnestra
et Polynices et Antigone, et qui apud tragicos
occurrunt omnes, non tarn regis, aut reginae,
aut herois, aut principis alicuius matronae rera
agunt, quam potius et patris, et matris, et fi-
lii, et fratris, et fororis exprimunt fenfus et af-
fectus acerrimos (57). Ilia enim iuvenili Grae-
corum aetate et in ipfo naturae vigore, nee vi-
ros principes etiam pudebat, naturae fenfibus
obedire , et patris matrisque nominibus gloriari.
Quare etiani nulla in heroibus est excelfiras,

nul-

( 3' )

milla animi elacio, aut quid Istiusmodi, quocl
folent vulgo mirari. Homines funt, humani ni-
hil a fe alienum putanc. Nam illi ipfi, qui pro
Ibis mortem oppetunt , quod esc maxime admi-
rabile , amabiles tamen magis quam admirabiles
videntur. Moriuntur enim , non uc forcitudinem
fuam ostendant , fed ut amicis carisve homini-
bus profint, neque animi quandam grandicatem
prae fe ferunt, fed Jacrymames fubinde mortem
oppetunt. Sic Alcestis pro coniuge moriens:
9 , O qualem, inquit, viam ego miferrima ingre-
dior; oliberi, oliberi! non amplius iam vestra
mater fuperest !" ("58) Sed tantum abest, ut
heroes tragici fenfibus elati fine atque grandes ,
ut contra hilares videantur et Jevisflmu Ludunt
adeo fubinde et irrident aliis (59) ; funtque ipfi
non tarn conftantes moribus, fed iuvenili ferun-
tur alacritate. Ipfe etiam Agamemnon ter re-
%nat literas ad uxorem dandas, ter fignatas eas-
dem refolvit, mentis ipfe fuae in fumma levita-
te non compos (6)' Sed mirari fubeat, quan-
ta fie in foeminisapud tragicos astutia et vero pu-
ellaiis quaedam calliditas C^O* ^ n v ^" s aiuer K
inconfiderantia quaedam obfervatur, et iuveni-
lis levitas, et omnino, quod aiunt Graeci, vex-
fw TI xui {tsipaxiuSss. Itaque cum vellec. Aga-
memnon exercitum clam domum remittere, fed
Calchantem mecuerec: ?> Hie enim, ait, Dco-

rum

rum volumatem populo aperiet"; Non ape*
riet, inquit IVJenelaus^ fi antea occidatur, hoc
autem facile esc" C^O* Sed cum hac fumma
levitate quaedam coniuncta esc iuvenilis amabi-
licas, quam idem ille Menelaus ostendic, Nam
cum nollet Agamemnon filiam immolare Dianae,
ille iratus gravisfime in fratrem invehitur ; at idem
postea videns fratrem lacrymantem ec de fi-
Jiae adventantis forte lugentem, lacrymas ipfe
fundit , ec continuo fratris mifertus , ad ipfum
accedic, ec, >, Prater ^ inquic, porrige mihi
dextram;" atque dein Agamemnoni favec, tan-
quam fratri amantisfimus frater (63). Esc au-
tem praecerea tarn Candida omnium fimplicitas,
uc dicas te non principes virosaudire loquentes,
fed confabulantes hominum fimplicisfimos humil-
limosque. Quod uc in fermonibus omnium elu*
cec, iisetiam, quos antea enumeravi ; ita maxi-
mepatec in comparationibus, quibus omnes ubi-
que umntur, fimplicisfimis. Ec iam video, te
mihi asfentiri ; meministi nune illius elegantisfi-
mae comparationis * qua patrem lugens Electra
cycno canenti fe vocabac fimilem, auc qua An-
tigone volucris inftar ad fracrem avolare fe velle
dicebac. Quid vero fimplicius unquam esfe po-
test, quam quod matres gallinis fe comparare
folent quae pullos fuos alis obcegunt ? C64^ Sed
nusquam equidem magis amabilem istam fimplici-

ta-

( 33 J

tarem fui admiratus , quam in fermone quo Iphi-
genia patrem fupplex orac, ne morci ipfam tra-
dac (65): Prima, inquic, ego ce pacrem ap-
pellavi, priniam cu me filiam appellasci, dura
equidem haerebam ad tua genaa ; nunc vero vis
me occidere? Sed largire mini cuumadfpeccum,
ec da (iliae osculum , ut hoc falcem de te habe-
am." EC postea parvulum quern manu gestabac
Orescem allocuca : Tu, inquic, parvulusqui-
dem es; fed fupplica camen parri lacrymans, ne
tuam fororem occidac* Ecce, o pacer! cacens
isce fupplicac cibi; quare miferere fupplicum
duorum carisfimorum." ~" Quae omnia fi force cibi
videncur praecer cragoediae dignicacem esfe dic-
ta ; fcico hanc ipfam esfe cragoediae Graecae ra-
tionera, qua nihii fimplicius, nihil magis ad
naturam exaccum esfe potesc. Caveamus vero
ne recenciorum poecarurn gravicacem ad anciquos
tragicos cransferamus. Illi enim dignicacem quam-
dara heroibus fuis cribuerunc gravicatemque con-
ciliarunc coci cragoediae , quae fi macuriori aeca^
ti convenic, pullulanci prirnum Graecorum inge-
nio iuvenilique eorum levicaci ec alacricaci mini*
me erac confencanea. Ego vero hanc levicacern
ec nacurae fimplicicacem in Graecis magis, quam
in recendoribus gravicacem illam, diligo et %
nescio quare, amo magnopere. Nifi force haec
causfa fit, quod ipfe iuvenis iuvenilibus ftudiis
C du-

C 34 >

ducor ctiamnnnc. Sed, uc vera dicam, mini
videtur quidam frucdbus recens carptis adesfe
fapor et ipfius naturae flos , quern po*tea neque
aromata, neque ullum arce paratum condimen-
turn iilis aut reftituere potesc amisfum , autcom-
pen fare abfentem. Icaque in recentioribus eti-
am illam naturae iucunditatem defidero fuavi-
tatemque, quam nee condimentum ullum gra-
vicatis afFerre pocesc, nee fucata dignitas C 6 O
Sed finem nunc aliquando faciam dicendi ; ve-
reor enim ne molestus tibi fim : quamquam nihil
adhuc dixi de roto tragoediarum habitu, ec de
iDifericordiae fenfu atque rerroris, qui per to-
tarn fabularnm conftitutionem est diffufus. Nam
cum breviter dicere conftituisfem , pulcerrimo-
rum carminum recordatione abreptum, longio-
rem me factum esfe femio.

L. Perge vero, Marce ! Istam enim culpam,
quam vereris , ego praeflabo , ec feceris mihi
gratum admodum, fi expofueris, quomodo pu-
tes delectacionem oriri ex mifericordiae fenfu
atque terroris.

M. Haec vero, Luci! percipiantur facile le-
gendo; dicendo explicari vix posfunt. Dicam
tamen, quid femiam; tuam enim auctoritacem
negligere fas mihi non esc. Icaque primum il-
lud refpondeo , non videri mihi antiques tragi-
cos illud fibi propofuisfe, ut mifericordia atque

ter-

C 35 D

terrore delectarent (67). Mihi faltem, nescio
quomodo, ridiculum videtur, dolore volupta-
tern hominibus, ec delectacionem afferri terrore.
Nam pueris admoveas terriculamenta ; (lacim
claudenc oculos prae dolore, et, fi posfint, au-
fugienc: iidemque parvuli, (i videanc plorare
matrem, non delectabumur, fed plorabunc.
Neque Tiis tamen adeo disflmiles mihi videntur
provectioris aecaris homines, ut, quod illis do-
lorem , his idem delectationem afferac.

L. Quid igicur? nonne comoedia rifu , tra-
goedia lucm delectac?

M. Neque in comoedia videtur mihi adeo
deleccare ipfe rifus ; nam etiamfi cachinnum ex-
tollac histrio , tamen aliquando non placeac.
Sed in comoedia deleccant ea maxime, quae
cum agant homines, ridicuii apparent et riden-
tur a ceteris perfonis acque afpeccatoribus: quae
funt vitia quaedam leviora et quidquid deriden-
dum quis fecerit aut reprehendendum. Et pari-
ter in tragoedia deleccant nos illi ipfi cari tads'
pietatisque fenfus, quibus dum adverfatur for-
tuna, lugendi funt. homines et lugentur ab om-
nibus, cum in theatro, turn maxime in cavea.
Itaque quo magis hi ipfi fenfus, quos modo me-
moravi, elucerent, ideo mihi videntur antiqui
illam fortunae obfcuritatera pinxisfe. Etenim fi
quis luminis alicuius pulchritudinem dbi osten*
C a de*

C

dere velit, non ostendat hanc profccto media
foils luce, fed in tenebris*, nonne? L. Videtur.
J\L Sed ii qtiis tibi adftet in obfcuro isto loco,
neque attendac luir.inum pulcritudinem , fed
dicat: o bone! quam pulcrae funt hae tenebrae,
in quibus verfaniur! quid iili refpondeas?
L. Miruin profecto esfe hominem dicam et ri-
diculum. M. At vero amlcus certus In re in-
certa cernitur , et omnino fenfuum virtutumque
lun.ina Tplendent maxime in media quadam velut
nocce calamitatum. Si quis ergo ilia videns ti-
bi dicat: o optime! quam delectat me ilia ca-
lamitatum denfa caligo! quid ipfi dicas? Z/. Ce-
pisd me, iVlarce! ut folent macres puerulos al-
licere fplendidis quibusdam negociis et nirenci-
bus. M. Tu itaque ficexistima, mi Luci! tra-
gicos Graecos, feniibus istis plenisfimos, et
puled moralis amatores, ex antiquis fabulis ele-
gisfe Temper ilJustrium virorum calamitates for-
tunasque eas , in quibus fe exhiberent eximie
affectus omnes praeclariores C 6 0* Unde etiam
patet, quare tragoediae Graecae non Temper lu-
gubrem exitum habeant (69}. Neque enim hoc
crat propolkum, ut lugerent Tpectatores. Sed
quo magis v. c. eluceret materna caritas, pin-
gebant matris filium aut mortuum , aut in mor-
tis etiam periculo vcrTantem, postea vero ex
eodem liberatum; auc Iphigeniam effingebant,

Dia-

( 37 )

Dianae facrificandam : quo magis appareret Aga
meranonis parris caritas. Nolo tamen negare
inter receritiorum gentium tragicos fu sfe, qui
fortunae adverfitatem pingerent, tanqnam vitio-
rum quorumdam aut criminum poenam (-o),
Fuerunc etiam , qui heroes fuos in maximis ca-
lamicatibus proponerent, quo magis illi aut ve-
ram patienciara aut alias excel liores virtutes
proderenc (71). Sed hoc ipfo a recentioriDus
maxirae differunc Graeci, in quorum tragoediis
ubique velut in denfisiimis fortunae tenehris fen*
fus elucent et affectus omnes praeilantiores, ne*
que acri fed leni quodam fuavique lumine ni*
rent. Sed , ut dixi , haec percipiancur nielius
legendo. Nam quo magis lecdcandis tragoediis
animus calamitatum luctusque vehementia com-
movetur, agitur, quasfatur; eo quoque iucun
diorem quietem ferenkatemque et tranquillica-
tern afFert fenfuum percepcio et affectuum prae-
flan tisfim ore m, pietatis, amiciuae, caricadsque;
quam li attendas in matre fupplici, aut moesto
patre, in forore lugence, aut Jacjrymante tracre,
in filio denique, aut filia, auta/nico, aut cive,
aut humanisfirao viro: hos profecco diligas,
cum his idem fentias, et, (i onquam, turn pro-
fee to ipfam ames virtutem, tanquam rerum om-
nium pulcerrimam, et in homine mortuli divi-
uam! Quid tibi videtur, Luci I nonne pukra

est

C 38 )

est haec tragica Graecorurn Mufa? L. Pnlcerri-
tna. M. Sed nescio quomodo mihi r>unc, quod
fomniamibus accidere foler, imago oblara est.
Neque tamen cum pervenerimus ad viae ter-
ifrinum , ante nobis discedendum , quam omnia
rite circumfpexerimus. L. Minime vero, non
discedendum. M. Itaque hue accede. Nam
cum antea Mufas invocaverim , nunc ipfam tra-
gicam Graecorum Mufam videre mihi videor.
L. Sequor, die modo. M. MirabiJiter me ilia
tenet formae decore et venusta e. Plena func
omnia dignitatis, fed gratiae fimul ac fuavitatis.
Produnt oculi intimos fenfus caritatis, amici.
tiae, pietatis, mifericordiae: ducitur honcsti
iuftiqne ardore: fpirat acerrimum virtutis (ludi-
ura; placet autem in primis pudoris fignifkatio-
ne et ingenua quadam et puellari prorfus ama-
bilitate. Ut vero folent puellae illud fpectare
unice, quomodo posfint earn, quam a natura
acceperunt, pulcritudinem magis etiam osten-
dere : ita haec quoque lugubria omnia quaeric ,
quo magis et alat fenfus fuos, et eorumdem
Vim prodere queat. Progreditur igirur $f shsov
no) tyofiov (72), et fenfus fuos omnes lugendo
lacrymandoque efFundit. Et vero his ipfls luc-
tibus lacrymisque pulcrior etiam evadit , et leni
lamentantis voce totam fe in hominum animos
iniinuat. Quare, fi quis huiuspulcerriniue Mu-

fae

( 39 )

fae tanto amore capiatur* uc alias etfam Mufas
aliquantum negligac; cum hoc equidem auc
peccare velim aut certe facile ipfi ignoscam!
Z. Tibi vero equidem ignoscere nulius dubico;
funt haec enim ita a te dicta, uc paene iam
diu te dimifisfem; nifi tanta fciendi cupiditate
me'incendisfes, uc aliud quid etiam ex te audire
cupiam. M. Quidistud? L. Gratisfimum mihi
feceris, fi illud eciam explices, unde chori illi
in antiqua tragoedia orti tibi esfe videantur.
M. Itaque haec paulo postea, fi tibi ita videbi*
tur, dicemus. Nunc enim tibi eric exeundam
navi; nam , uc vides, parcem iam aliquam iti-
neris nostri peregimus. Mihi vero, cum caus
fam nondum cotam dixerim, ex lege a te impo-
ilta, egredi hac navi nondum licec. Z. Sed
per me tibi nunc licec, ea conditione, ut etre*
deas hue mecum, ec dein, quae promifisci, per-
ficias. HI. Icaque cxeamus.

Mar*

C 40 )

JVlarcus. Speraveram equidem me iam fatis
dixisfe; fed, quoniam ita cupis, dicam : nam
cum navim ingresfi fimus, navigandum est.
Icaque

for tun am fequamur,

Quoque vocat, vertamus iter;

quamquam nunc non Aeoli cuiusdam impetu
agimur; fed quid refert, a quo cogar? cogor
nunc ccrte: fludiis enim amicorum nefas fit ob-
fistcre.

Diximus autem modo de interna ratione tra-
gcediae Graecae ; nunc quaeris de excerna eius
conditione ec de choro , ec de vi mufices ,
unde ilia in tragoediis exftittrinc. Quod quidem
optime* ut mihi videtur, tibi aperiam, fi hisro-
riam ipHus tragoediae ribi enarrem. Sic enim
flaruo: trngoediam Graecam, e cboro oriun-
dam, muiicum femper fuisfe fpeccaculum. Sic-

ci-

( 41 )

cine tibi quoque videcur? L. Non repugno
equidem; attarnen vatictnio opus fie, uc haec
rite imelligam. M. Dicam igicur pluribas. Uci
enim pueri cum primum adoleverinc, prae vigore
neque corpore jiec voce quiescere posfunc : pa-
ricer anciquisfima iam aecare populi inctiltiores
euam, omnium veromaxime Gracci, nacura fua
ad canrum ec falcationern proni eranc. Apud
Graecos aucem, uci fere apud ceteras genres,
laecisfiiuis quibusque anni temporibus iblebanc
Diis facrificare praeltantisfima quaeque de frugi-
bus pecudibusve, gratum illis animum fignifi-
cantes, ec, uc pueri parencibus, fie illi Diis
rerum omnium primicias offerences (i). In qui-
bus adeo facris omnium fe explicabant animi,
ingenia acuebancur, ec qui aderanc omnes cane-
bane, falcabanc, choros ducebanc. Eranc aucem
apud Graecos ea fesca laecisfima, quibus fruges
horreis condebancur ec coJligebancur uvae. ica-
que Bacchi fesca omnium maxime hilaria eranc.
falcacionibus chorisque: in quibus cum adesfenc
qui fponce fua verfus funderenc ec cancrent ex
tempore, inde mufica primum certamina exfti-
terunc , deinceps vero ec cragoediae ec co-
mocdiae. Hae enim, uc ipfa indicanc nomina,
primis cemporibus fuerunc odae in pagis can-
tacae, quarum praemium victoribus erac hir-

cus

r 4* D

cus fa). Pro diverfis aurem hominum moribus
diverfa exfiitit poefis, Nobiliores enim quique
honestas imitabamur actiories , ceteri malas ri*
debam; hi vi'uperationes facicbanr, ut illi hym-
ros et encomia ("3). Uncle orta June dithy-
rambica in honorem Deorum heroumque canta-
ta, itemquephaJlica ad perftringendos hominum
mores compofita, quae cum olim mixta esfent
et una canerentur, postea tamen viliora haec
cnrmina in festis maxima rusticis, quae Atovveia
(ttxfK vocabantur, cani foiebcnt (4); nobiliora
vero ilia in urbibus et Atnvtiois peyfaoig. Uti
autem ex rusricis illis et vulgo aptis phallicis
ccmoedia, ira rragoedia vere (ic dicta exltitit e
dithyrambis, Deorumque et beroum celebratio-
ne (5). Ex qua tragoediae comoediaeque an-
tiquitate, uc hoc obiter etiam attingara, facile
patet, quaie ranta in his carminibus habeatur
Deorum maniumque et oraculorum ratio , quan-
ta unice ex antiqua ilia horninum limplicitate,
et rerum mirabilium confectatione poterac oriri.
Sed haec obiter: redeamus ad tragoediae origi-
nem, quae, uc dixi, e festis Bacchicis est re-
petenda.

Est vero difficilius perfpicere, quo modo ex
illis chop's exfistere potuerit tragoedia, quae
videatur faciiius. onri potuisfe ex carmine epi-

co,

C 43 5

co , cuius narrationes et facta imitatur (*). Sed
primum obfervo, alias esfe recentiorum tragoe-
dias , quae , deintis choris , totae ad rationem
hiscoricam fuere compofitae, alias antiq[uorum t
in quibus chori femper maximae fuere partes,
quaeque in multis poefeos lyricae rationem re-
fere. Deinde vero in illis festis Bacchicis, uc in
ceceris Graecorum facris, ne quaefb existimes
JDeorum tantum laudes fuisfe cantatas celebra-
tumque culm it). Nam ec Bacchi viccoriae cane-
bantur, et res illiusgestae, et quidqnidaut Bac-
chi auxilio perfecerant heroes, aut contra eum
peccaverant principes viri (7). Icaque proce*
dente deinceps tempyre, quorumcumque he-
roum celebrabantur facinora , quae aut parvatn
faepe , aut nullam cum festis Bacchicis habebant
coniunctionem (8). Quod cum esfet ufu re-
ceptum, postea magis etiam invaluit, cum in-
cresceret fenfim in Graecis pulcri moralis amor.
Tuncenim, uci antea diximus, poetae ilia maxi-
me ex historiis fabulisque defumferunt, qnae
esfent huic morali pulcricudini confentanea, res
gestas fataque heroum , in quibus cernerentur
praecipue fenfus hominum morales et lludia
quaeque excelfiora. Itaque illud iam tenemus,
qnomodo e choris Bacchicis exftiterint eiusmodi
carmina, in quibus fenfus quique praeclariores ,

in

C 44 >

m heroom facinoribus expresfi, referamur, et
ab ipfo choro cererisque hiscrionibus, huic
postca addicis, celebrentur. Nonne hoc Jam
perfpicimus? L. Perfpicimus ommno. M. At
yero quomodo tandem e cboro orta est crama-
tica ilia ratio, quae obtinet in tragoediis?
L. EC hoc equidem lubenter ex te au-
diam.

M Itaque lingua favero. Dicam enim none de
inceriore facroruin Graecorum ratione, et,
quod a me petiisd, vacicinium dabo, ut intel-
ligas, quomodo orta Ik tragoedia. Habebanc
cnim Graecorum facra fere ornnia hanc ratio-
Dem , ut ant Deorum aut heroum quorumdam in
iiiis effigies exhiberetur, quorum imitando ex-
primebantur voces atque habitus totus. In ini-
tiis tlcultniis effingebatur Ceres, fiHam ipfa fu-
sm quaeren*, et cum luctu et lamentatione
oberrans, ut hanc diiectisilmam recuperaret,
xjuam rapuerat Flu to (9)* In Adonidis festis
effingebatur ipfe ille pulcerrimus iuvenis, quern
Jamentis mortuum profequebatur infelix Ve-
nus (IQ). Neque dubitandum, quin in myste*
riis etiam initiati eiusmodi fibi viderent oblata
fpectacula, quibus ipfi et ad vivcndi Jaetitiam ec
ad fpem immortalitacis erigereotur (u> In
Bacchi quoque festis aderanc Satyri cecerique

hu-

C 45 )

huius Dei cornices. Sed quod omnium maxime
esc acfcendendum, memorac Homerus, in fescis
ApolJinis fuisfe chorum aliquem virginum,
quae, amiquorum virorum ec mulierum faca
narrances , horum voces ica cantando imicaren-
tur, ucunusquisque eorumputasfecfeloqui(i2_).
EC omnino in Graecis mira haec fuisfe ars vi-
decur, uc omnia canences falcancesque fimul pos-
fent imitari, ec, quod ipfi dicere folebanc , irpov-
KctsfoQat. Itaqae uc noscri faepe pueri concionis
facrae racionem imicances deleccancur maximope-
re; fie apud Ariftophanem chorus habecur mu-
lierum , quae cancando falcandoque toca Ache-
nienfium virorum comicia imicantur 03)- EC
vero mira quaedam vis esc, eaque minime ne-
gligenda, imicacionis in animos hominum , prae-
fercim puerorum. Quid enim inicio auc didi-
cimus , auc fecimus , nifi , quod parenres vel
nucrices auc dicerenc auc agerenc, imicaci? Immo
vero ad vircucem nihil valec magis, quam pa-
rencum proborum exemplum ec magiscrorum
virtus, quam primum imicantes pueri, poscea
facile colenc fua fponce cum ad racionis ufum
pervenerinc C 1 O Icaque opcima quaeque ex
animis iuvenum prolicere mihi videcur imicatio,
ec veluc illis obftecricari. Ec profecco, nifi ci-
merenv, ne me rideres, di.xerim equidem imi-
tationera esfe quaradam ingeniorum obltecricem.

L.

Z. Non male dicis. M. Quid igitur? Diximus
ame$ poetarum tragicorum animos fenfibus mo-
raiibus fuisfe plenisfimos ec velut pracgnames.
Quo autem magis contemplandis antiquorum he-
roum fads istos fenfus alebant, eo magis veluc
parturire coeperunc eorum ingenia. Cum igi*
tur accesfisfet etiam imitacio, haec effecic ut pa-
rerent istiusmodi tragoediam , in qua hi ip(i
fenfus proderencur prorfus nacurales, et ab
ipfis eorum perfonis expresfi. Quod cum
rairifice placerec, cetera etiam, quae antea a
choro narrabantur, partim certe ipGs tribuerunt
peiTonis, unde tragoedia exditic paene coca dra-
xnatica*

Agevero, miLuci! haec , quae iam diximus ,
et, (i quae alia restant dicenda, colligences vi-
deamus, qualis ex quali choro orta fie tragoedia
Graeca.

Chorus itaque huius fere modi fuisfe videcur.
Prodibat una quaedam cantanuum turba , in va*
rias partes fe distribuens, quae auc feparatim ec
p^r vices, aut coniuncdm canebant arqne falca-
bant (15). Prinium Decs celebrabanc, turn
vero etiam heroum antiquorum atque mulierum
fata et res gestas memorantes, hymnum cane-
bant : et inter eos qui fabulam narrabant erant,
qui ipforum hominum antiquorum vocem habi-
cumque totum ita imitarentur, ut illi ipfi vide-

C 47 )

rentur et loqui et agere(itf). Qnod quidem
quomodo fieri pocuerk in medio cantu et falta-
tione, intelligitur cum ex iis quae d<j imitido-
ne iam diximus, turn etiam ex tota racione fal-
tationis Graecae, cuius exemplum me aliquan-
do videre memini in ea, quae dicebatur faltatio
fementaria. Etenim agricola aliquis , armis in-
dutus, prodic; haec primum deponic, ac bo-
ves itinctos agens , fementem facie, feque fre-
quencisfime convertit, quad fibi metuac. Ac-
xredit ad eum praedo; quo vifo, ille arma cor-
ripit, praedoni occurric, ante iuguni dimicac,
praedonemque fubactum abigit iugo. Quae
omnia ad tibiae numeros perficiebantur faltau-
<io (17). Itaque tres artes coniuncdm in
choro cernebantur, faltatio , mufica et poefis.
Saltationis , quatenus imitando valebat, vis
maxima erat in heroum habitu et ratione tota
cffingenda, rnufica una cum faltationis alacrita-
te vigebat in Deorum heroumque celebratione,
poefis vero ec in hac excellebac et praefertim
in narratiortibus ipfisque fabulis referendis, ica
tamen ut Temper in omnibus et poefis habere-
cur et mufica et faltatio.

Ex" tali igicur choro exditit tragoedia, cuius
jpeciem ut rice nobis inforrnemtis, dicendum
fie videtur. Solebat aut flatim aur post prolo-
gum prodire chorus, in anceriorlbus theatri par

( 48 )

tibus fahans et per vices canens in hcroum ho-
norem atque Deorum. Accedebanc alii hisrrio-
nes auc fabuhm aliquam narrances, auc homi-
num mores habitumque imitances, ut ipfi illi
viderenrur adesfe. Iterum ec repedus vicibus
canebat chorus, Temper in fcena verlans: ire-
rumque prodibant histriones, fen f us fuos per
cancum faepe ec falcationem exprimentes, auc
etiam fata fua narrances. Unde videmus in ex-
terna racione eatenus cancum diverfam esfe era-
goediam ab anciquo illo choro, quod cum ancea
nonnullae ex ipfo choro perfonae ec res gescas
narrarenc ec ipforum hominum racionem imica-
rencur, posrea boc factum fere (Ic ab ah'is his*
trionibus choro additis ec veluc infuper adiec-
tis (183. Ecenim, ut in choro, ita in posce-
riori etiam cragoedia cres illae artes coniunccae
femper manferunc, poefis, mufica ec falcacio,
quarum ultima vim fuam imitandi exercuit prae-
fercim in iis locis, ubi perfonae fenfus fuos at-
que affeccus exprimebant: mufica aucem ec ryth-
mus in choris niaxime viguerunt, et in Jugubri
cantu eorum , qui fenfus fuos veluc effundebant
cancando: poefis aucem et in choris pae-
ne lyrica fuit, et carminis heroici ornacum re-
tulic in frequencisfimis hiscrionurn narrationibus.
Neque enim ipfae res gestae et acciones apud
antiques oculis fubiiciuncur in fcena. Quod fi

C 49 )

requiras, defideres profecto faepe earn actionis
vim, quae in nonnullis cernitur recentioribus,
qui res, quales accideranc, in fccna ,euingere
maluerunt et historicam earum effigiem dare
fpectatoribus OsO Antiqui vero, a cantu ec
faltatione profecti * maluerunc ipfos homi-
nes, eordmque ec habitum et vocem imitari;
res ec fata eorum narradonibus complecti fole-
bant. Quod quomodo faccum fit, inteJligstur
cum ex antique illo choro, cum ex univerfa
facrorum apud Graecos ratione, in quibus noti
tarn rerumipfarum fpectacula praeberi folebanc,
quam potius Deorum herournque effigies infor-
rnari. Quae omnia cum ita fine, affirinare equi*
dem non dubito, antiquarn tragoediam, e cho-
to oriundam , huius radonem Temper recinuis-
fe, arque adeo fpectaculum fuisfe muficum*
Neque hoc profecto mirum cuiquam videri po-
test: nani cum Graeci muficam amarenc mag-
nopere, hanc quoque ratiooem fpiravit tragica
illorum Mufa* Haec enim , quern in internis
animi fenfibus habec vigorem, eumdem quoque
referens in excerna ratione modoque, quo fen.
fns fuos et affectus omnes exprimit, canic feni-
per atque faltat, et puellari quadam alacricate
placet. Quare recte mihi videntur Graeci^ ut
ceteris Diis, ita quoque huic Mufae perpecuant
tribuisfe iaveiKucera.

D

L. Non repugno equidem. Tu vero nunc
mihi videris a Mufa quadam divino fpiritu infla-
ri et omnino poetice loqueris. Et ut olim ex
lovis cerebro tota armata prodfic Minerva, ita
nunc extuocapite nata esc haecce pueila, quae,
cum primum orta est., iam canic ec faltar.
M. Ipfe vero hoc a me petiisti, uc tragicam
Graecorum Mufam Jaudarem. Hac vero mis-
fa, videamus, quanam ufi fine inftitucione poe-
fae tragici ec veluc educatione ad poefin.
L. Quanam iguur ilia? M. Vere, uc mihi
videcur, Placonica. L. Sed quae tandem il-
ia esc, ec qualem mihi narras tragicorum edu-
cationem? M. Dicebac Plato puerorum in-
ftitutionem peragi debere cum mufica, turn
gymnascica; gymnasdcam aucem concineri cor-
poris motibus, qui pulcerrimi func in fal-
tacione C 2 <0> utramque vero ec falcationem
cc muficam ad chorum pertinere C^O- Hac
igitur ratione, quae prorfus Graeca erac,
imbuti func tragici Graeci fpeccandis faepis-
fime et audiendis chororum falcibus atque
cantibus. Illi autem fenfibus internis expri-
raendis delectabancur maxime, quos cum alio
quodam poefeos genere exprimere pocuisfent,
factum est hac eorum per muficam rnftitucione
et hoc ipfo cancus fakacionisque iludio, utcho-
rorum rationcm fequerentur , chorosque in fce-

nam

nam traducerent. Fuerunt enfm
Graecae mufica certamina, in fescis Bacchicis
iriftituta, in quibus quiarte mufica et chori ratio-
lie praeflitisfet, is palmam et victoriam reporra*
bat coram Graecis omnibus (22). Uncte intelligis
cbori Temper maximam habicam esfe radonem,
et tragoedias Graecas non hisrorica aut poetic*
fuisfe fpectacula , fed vere mufica*

Age vero, Luci! fi tibi ita placet, videa-
tnus, quid fingulis illis Graecorum tragicis pro-
prium fuerit et peculiare. Etenim fie demunt
cognoverimus, quae fuen'C univerfa ratio tra-
goediae,. Graecae, quae contra peculiaris Ae-
fchyli , Sophoclis, Euripidis. Nam ut hi fue-*
runt diverfi, ita quoque morum fuorum diver-
fltatem attulerunt ad fcribendas tragoedias. Quae
poetariim diverfitas probe distinguenda est ab
tmiverfa ratione tragoediae Graecae* Itaquedis-
tinguamus ; nonne ? L. Disdnguamus. M. Vidi-
mus autem modo, tragoediam e dichyrambis ex-
ftitisfe et iis chori cantibus, quibus Deorunt
herournque facinora celebrabantur cantando , aug
narrabantur , aut faepe etiam ipfi imitando ef-
fingebantur heroes. Itaque folus olim chorus
totas agebat fabulas* Saepe autem unus e chd*
ro feparacim canebat, aliquem fermoiie habitu.
que referens heroum illorum, quorum historiant
celebrabac totus chorus (23) i quod cum
D a

( 5* )

let Thespis probasfetque , unum deinceps fem-
per histriontm choro addidit , qui principis ali-
cuius viri aut historiam rarraret, auc ipfam illi-
us perfonam imicando exprimeret. Cui alterum
etiam histrionem addidit Aefchylus, tertium
poscea Sophocles. Unde et diverbia exftiterunt,
ec cetera colloquia extra chorum. Quae collo-
quia, chori cantibus inferta, postea ita ex-
creverunt , ut parem aut maiorem fubinde. habe-
rent magnicudinem, quam ipfa chori carmina.
Siniul autern chorns , qui antea quinquaginta adeo
hisrrioiiibus conilabat, deinceps ad duodecitnauc
quindecim hisrrionum numerum decrevit ("24)*
Procedcnce igimr tempore in i-s colloquiis ufur-
pari eoeptum esc mecrum iambicum , diverbiis ap-
tisfimum ; ita taraen , ut hi ipfi histrionum fer-
niones chori fereraf'onem retinerent; nam etipfa
colloquia variis identidem et aliis praeter iambi-
cum mecris distincta funt, et faepe aut cum
choro colloqnuntur , aut fine eo canunc et fal-
tant ceteri hiscriones, et contra chorus etiara
aut res quasdam enarrat, aut agit, atque panes
fuas habet in ratione dramatica. Unde patec
Graecorum tragoedias prorfus alias esfe ac re-
centforum dramata , in quibus , praeter metrum
et poeticam verfuum rationem, nihil magnopere
est> quod communis vitae ratjonem excedat.
Icaquej quod in his maximum aut paene fo-

lum

C 53 )

lum esfe folet, colloquium, in illis pars quae*
dam esc, et accesfit adchorum, eique auxil^uti
funt histriones, in iis praefertim, quae narrando
imitandoque olirp perficiebac folus chorus. Prae-
terea hae ipfae auc narrationes auc collocuciones
non tarn communis vitae fermones referunc, fedec
magis poeeicae funt, ec cum. mufica coniungun-
tur et falcatione: nam, ut dixi, his faepe utun-
tur histriones. Subinde vero in diverbiis minor
habetur canms faltadonisque ratio; fed ka quo-
quenecesfe mihi videtur (tatuere , antiquisfiaium
cborum nonnulla leniori quodani cantus genere
perfecisfe' ; nam fi quaedam heroum gravia facino-
ra Qsfent narranda , aut ipfbrum mores exprimendi
imitatione, graviori quodam et magis fedatocan-
tu et faltacione haec peragi debuerunc. Sed vel
fie tamen in tragoediis nunquam deerat mufica;
ecenim verfus canebancur Temper ad inltrumento*
rum pulfationem (25). Et vero ea ipfa histrio-
num accio et corporis motus in Graecorum fce-
na propius acceslisfe mihi videtur ad faltacio-
nem et cancum, quam noscra ilia, quaedicicur,
declamatio. Etenim cum univerfe Graeci Ro
manique in fenlibus fuis figniiicandis aiacriores
fuisfe videantur: cumqueeorum oracores, quibus
vestigiis prisnum inftiterant, in iisdem non Tem-
per folerenc perorare, fed huberetur in illis ec
incesfus live inambulatio, et iupplofio pedum,

ec

C 54 )

et manuum linmcrorumque et laterum maximus
inotus et totius corporis, ut adeo in funmr.a
conremione terram genu tangerent (.%6ji cum-
que iidem oculis, vultu, gesru ita nonnumquam
agerent, uc inimici Jacrymas tenere non pos-
fent (27); cum talis fueric actio in oraroribus,
minor tamen et moderatior , quam in histrioni-
bus^8); quidni dicemus histrionum actionem ,
ad muficae modos exactam (29), vehememio
rem Temper fuisfe et quamdam veram faltatio-
nem : quam adeo moderabatur atque docebat
idemille chori princeps , qui lasciviori chororum
faltationi praeerac (30). Itaque quidquid tan-
dem in tragoediae forma mutatum fie, manfit
ilia femper f'pectaculum muficum, poefin, mufi-
cam et falcationem condnens. Quae tres artes,
U'ti apud Graecos fororum inilar coniunctae Tem-
per fuerumCsO* ita vim ^ uam omnium maxima
ostenderunt in tragoedia. Videtur autem mihi
faltatio quaedam esfe adTpectabilis mufica. Ha*
bet enim, uti haec, harmoniam gratiamque
fuam , et valet pariter ad exprimendos declaran-
dosque hominum fenTus^ss); poetis vero auc
jpTa ad muficam pertinet, aut, quod haec fonis
atque h^rmonia perficic, idem poefis vocibus
peragere (ludet, ut intimos animi TenTus aperiar.
Quam ipfam Tenibum fignificationem cum fibi
maxime haberet propolitam tragoedia, his certe

tri-

C 55 )

tribus artibus et placuit egregie, et vero no-
mine mufica dici potuit. In qua mufica ratio-
ne non disfimilis fuic cragoedia Graeca recentio-
rum fpectaculis, quae Opera vocantur, auc iis
quae a cantu Melodramatum nomen accepe-
re Css> Nam , IK vere dicam , mihi videcur lu-
gubre quoddam et fenfu plenisfimum fpectacu-
lum muflcum (34). Q ui( ^ autem harum crium
artium, poefeos, muficae faJcationisque con-
iunccione acque harmonia pulcrius, quid ad fen*
fum movendum efficacius excogitari potuic? auc
quid amabile magis tragoedia, quae harum crium
artium canquam Gratiarum comitatugaudebac?
Sed video me nunc prorfus , qua vocabat forttt*
na^ fecutum. Abrepcus enim veluc Sirenum
quarumdam cantu , fie muficae fuavitate, aber-
% ravi prorfus et ab itinere deflexi. Accedamus
igicur nunc continue ad Aefchylum.

Solet fere in gentibus animorum vigor belli
primum , postea pacis artibus fefe exferere. Ita*
que apud Graecos cum in bello Periico anirao-
rum vis fe prodidisfet, flatim postea miro ardore
fe ad literarum itudia artiumque applicuertinr in-
genia: ex quo intelligitur, quomodo potueric
cam brevi tempore ad perfectionem perduci tra-
goedia Graeca. Ipfe adeo Aefchylus et bello
interfuit et fortisfimum fe praeflidt. Hinc ergo
rerum bellicarum (ludium in ipfius tragoediis

per*

perfpicuum , hinc ilia exflitit perfonarum om-
nium fortitude, hinc ista magniloquentia ec fti-
li fublitnitas lyrica faepe ac vere Pindarica*
Nam ec huius Piridari celebratisfima fublimitas
ex eo ipfo animorum ardore exftitisfe mihi vide-
rur, qui erat illo tempore communis todus
Graeciae. Illam autem verfuum fublimitatem
potuic Aefchylus eo ufurpare faciJius, quo erac
illo tempore tragoedia origini fuae propior, mi-
nusque remota a ditbyramborum audacia, un-
de exfiiterat. Itaque chori etiam apud hunc
Jonge maiores partes fuere, quam apud fequen-
tes tragicos (35). Aeqtie autem in choro atque
in diyerbiis phantafiae vis maxima cernitur, ec
poetica audacia prope OrientaJis, et est orn-
rino Aefchylus trr-gicorum xowrixAraroe CsO
Quod vero dixi de peiTonarum magniJoquen-
tia anirnique fortitudine, longe haec alia est,
fitque excelfitas ilia heroumque gravitas in're-
cei'tioribus tragoediis. Neque enim gravitatem
ullam aiFectant, fed ipfis naturae fenfibus funt
confpicui heroes apud Aefchylum. Nam ille
Prometheus, qui est certe omnium fortisfimus,
luget cam en de calamitatibus fuis, neque pudec
eum lamencari de fuis miferiis ^37\ Sed esc
ilia heroum fortitude apud Aefchylum nou tarn
ex indolis n agnitudine profecta, quam potius
ex ardore afftctuum fuiBmoque , quaiis illo tem-
po-

( 57 )

pore in Graecis erac, animorum fervore, ne
dicam , effervescentia ; quamobrem cum ilia for-
rittidine coniuncca Temper esc quaedam naturae
ratio (38). Parker autem, in ftili fublimitace
maxima, mira quaedam est atque nativa fimpli-
citos: cuius rei exemplum mihi forte fuccurric
e fermone puellarum hostes metuencium : Ti-
rcemus, inquiunt, exerckum , uti ferpenteni
pro pullis in nido iacentibus metuit infelix ma-
ter, follicica columba" (39). Praeterea in Ae-
fchyli dramatibus admirabilis quaedam esc con*
ftitutionis llmplickas, qua nullis auc obiectisim-
pedimentis, aut orta rerum converfione, curfa
faepe fuo profluunc omnia, fed rapido illo ple-
rumque, ec cum increscente paulacim fenfuum
ardore. Spirat vero in omnibus andqui chori
rationem, necdum ad perfecdorem dramatis
artem pervenit (40).

Solebat apud Graecos mufica coniuncta esfe
cum rebus bellicis atque militaribus. Celebra-
batur adeo Hercules heroum fortisfimus idem
atque Mufagetes. Hinc ergo inteliigitur, quare
faepius occurrant apud eos , qui et rebus belli*
cis praeftiterunt, nee minus literarum inclarue-
runt amore; nam uti Aefchylus, ita quoque
Sophocles non minus vir bellicus fuic, quam
tragicus poeta. Improbabat Sophocles tria
maxime in Aefchylo, fcenae ponipam ec fastum

ina-

C 5* )

inancm , mm etiam oradonis magniloquentiam
denkjiie ipfius iabulae rationem reddidh melio-
rcm (40* Itaque cum antea Aefchylus fcenam
repensfet, eamque certo loco conilicuisfet, ac-
toribus etiam dedisfe: perfonas, vestitum deco-
rum , atque cothurnum C4 rj ) ; Sopholes postea
quidquid in iis inesfe videretur inanis fpecid ,
circumcidit. Qui idem fermonis fublin-it: cm
dulccdine temperans, recedensque a dichyram-
borum audacia, ad Homed magis et epicorum
orationem acceslit (43). Sed, quo roaxime in-
elaruit Sophocles, hoc est: quod ipfius argu-
mentum fubulae ad naturae verhatem de(crip! ; <t,
eractionem auxit, variamque reddidicf44). Qua
in re, uti prae Aefchylo excelluin, ica iupera-
vit etiam Euripidem: quapropter ex antiquo-
rum fentenria hi maxima lecti , Sophocles Ipec-
tatus placebat.

Mis fere temporibusimmutari coepta est Grae-
corum mnfica, quod tribuendum ipfis Graeco-
rum animis, qui uti post bella Periica fuerunc
molliores, ita mollior quoque evafic mufica.
Cum igitur Aefchylus fermonis fublimitati con-
fencientem muficam adhibuisfet , Sophocles eam-
dem niodcrata magis ratione temperasfet; Euri-
pides novam illam mollioremque muficam tra-
duxit in trgoediam (45). Atque ita tandem
vemmus ad eum , quern dixie Ariftotelcs esfe T/J^-

yt-

C 59 J

(46). Etenim quamvis Euripides In
fabularum confticutione Sophocli cederec, ta-
in en , quod erac maximum in tragoedia Graeca,
fenfibus affeccibusque figmficandis ita Acfchylo
non tancum , fed ec Sophocli ec ceceris tragicis
omnibus praecelluic, ut raerico tragicorum prin-
ceps haberecur.

Accesfic Euripides ad rragoedias fcribendas
non e cascris, fed ex Anaxagorae ec Prodi-
ci fchola. Hinc igitur eJoquemiae vim in-
credibilem, hinc philofophiae amorem maxi-
mum haufit adduxkque in tragoediam ita, uc
ftudio fuo nonnunquam eriam praeter fabulae
verifimilitudinem 'indulferic (47). Sed hmc quo*
que factum, uc finguli eius verfus fingulae fere
line femenciae. Sic igicur Sophocles diligentior,
cum in defcribendo ad verifimilicudinem fabulae
argumento, turn in accommodandis moribus ad
perfonarum variecacem ; habec quoque fuas liuri-
pides laudes, easque plane egregias: habec genus
oracionis propius accedens ad vicae confuerudu
nem, ec hominum capcum : habec fencenn'arum
vericacem gravicacemque, ex fapienciae ftudio ec
civili prudencia: habec fuavicatem , dulcedinem,
eleganciam prorf us mirifream: habec eloquentiae
vim incredibilem , uc , quamcunque perfonis tribu-
ac oracionem, ea probanda videatur: habec deni-
que facuhacem adaniraiaffeccusadmirabilem(4R).

Quii

Quis igitur Aefchylum grandiloqiiemia ct
-fubiin.itare, quis Sophoclem facundia ec veri-
rate, quis Eu.ri-pidem ubertate et lm,ato dicendi
?;ci a-.- , qirs eum adinonitionis prudemia et fen-
f ' -Jaruni gravitate unquam asfecucns est C^^)^
Itfij.ue, quae f(,lct esfe in homin;bus progredi*
enoi latio, quique maxime cernitur in artibus
pfo^rnsfus, uc paulatim a fubJimitace recedatur
ad venustiorem ilJani pulcritudinem: idem obfer-
varur in tra^otdia. Fuic fublimis Aefchylus, le-
nior Sophocles , dulcisfimus omnium Euripides.
Lubcmcr cnim obfervare foleo in artibus inge-
nil humani radoncm , viamque qua illud ad
ptifcctiontm prcgrediatur. Sunc autem tres
ir a M me fenfus in homine confiderandi ; nam et
.rerum fublimium fenfus, ec pulcri amor, et bo-
ni dcnique ftudium in homimbus elucent maxi-
m< pere, Solet vcro rerum fublimium amorprao
cedcre pulcri vcLustique amorem. Etenim pueri
appctunt praecipuc quod magnum est, excel fura
er giande; adokscenres vero amant magis quod
,venusa;m est et gratia fua placet. Et in artibus
quoque arthkectura et ilatuaria apud Graecos
praecesfh flilus qui dicitur/^/M/^, quern dein
fecuta esc ran'o vere pulcra. Immo vero arcium
oij.nium et poefeos eiiarn apud Oricntales pro*
pria fu;t nrta quatdam fublimitatis: in Graeco-
rum pueii viguic mugis pulcritudo, quippe quae

fe-

C 61 )

feriori dermtm humani generis aerare ex: prov?c
tiori hominum ingenio exftiterit. Uct auto in*
comparatione cum Orienrahb is inftituta, iirtiver-
fa Graecorum poefis pulcricudinem magi* re*
fere, ica tamen in peculiar! hoc genere poeTeos
tragicae eundem curfum cemiic ingeniurn huma-
num. Etcnim Sophocle fublimior esc Aefchy-
lus, omnium dulcisfimus esc Euripides, qui
idem boni fonfu duccus maiori fencentiarum gra-
vicacem ad tragoediam adduxic, ec vircucis amo-
rera , non per totam quidem fabularurn confticu-
tionem, fed per verfus quosdam ec peifonarum
dicta, aluic acque incicavit, Uci ergo homo
primum phantafiae fervore abreptus fublimiaom*
nia ec mira feccatur , dein ad obfervandum aes*
timandumque ordinem converfus pulcrum magis
amat, poscremo ad boni quoque ec iusci fen*
fum excelfiorem convercitur : parirer fingendi
fublimitacem in Aefchylo, ordinis pulcricudinem
in Sophocle , virtutis amorem in Euripide ad-
miramur. Quamquam camen obfervandum esc,
haec cantum a me dici, comparacione inftituta
incer tres illos principes cragicos. Nam fi cum
Orientalium poetis eosdem compares, in ipfo
eciam Aefchylo , uc in omnibus Graecorum poe-
tis, minor esc fublimicas, maior pulcricudinis
ratio. Sin vero cum Homero ec prioribus poe
tis Graecis comparationeni inilicuas trium ho*

rum

C 6* )

rum tragicorum , viget in his fingulis, ut antea
dixi , fenfuum internorum omnium fignificado
et pulcri moralis amor , quails in i His nunquam
fuic.

Itaque cum ilia fberit uniuscuiusque horum
tragicorum propria et peculiaris ratio, redeamus
nunc ad univerfam rarionem tragoediae Graecae,
Nam ut in his diverfi fuere tragici, ita in hoc
uno confenferunt omnes , quod ipfum est u Diver*
fae tragoediae Graecae proprium: id vero est
fenfuurn praeftantiorum omnium fignificatio per
cantum et faltacionem. Erenim est mirabile,
quantum etubique fenfibus plenisfimae fint Grae-
corum tragoediae, et, quo magis ad earum exi-
turn progrediaris , increscant Temper iidem at*
que augeantur. Ferveat enim Aefchylus, Pin-
dari inftar, immenfusque ruat ,

Monte decurrens velut amnis, imbres
Quern fuper notas aluere ripas :

Jeniorem , fed infigni fimul cum maiestate , cur-
fum teneat Sophocles: et placido velut flumine
prolabatur Euripides; omnes tamen vigore pleni
funt, omnes fenfuum quafi flucribus te mo-
vent, et paulatim maiorem progrediendo vim
nacti, te abripiunt fecumque trahunt.

Enim-

Enimvero non tarn id curant atitiquf, uc fug*
penfos teneant fpectatorum animos dubio quodana
rerum eventu, iilud unum agentes, uc in rebus
omnibus exprimantur intimi hominum fenfus,
quibus audicorum animi moveanrur. Quare ip-
fae fabulae func univerfe li nplicisfimae, nihil
contorti , nihil impedid , vix ulla in iis rerum
implicado, aut, qui nobis dicitur, nodus actio*
nis CSQ}. Subinde fponre fua ita profluit his*
toria> uc nullum habeatur impedimemum, nulla
rerum converfio CsO- Quodfi vero, quod ia
plerisque fie , adhibeatur forcunae converfio , auc
etiam perfonarum agnitio, haecnon ad hiscoriae
ornatum pertinent, fed unice ad perfonarum
fenfus melius ostendendos* Fabula raanec fem-
per ilmplicisfima; fed indmi hominum fenfus
elucenc eo magis, fi aut fortuna convercacur,
auc aliquem fibi carisfimum agnoscancCss^) , Immo
vero faepe in fabulae inido cocum rerum curfum
evencumque iam perfpicis (53) , ec fi quando
res magts implicicae fianc, Deus aliquis prodic
omnia componens ec ad ordinem redigens. U ri-
de perfpicimus , nullam omnino arcem adhibuis*
fe antiques rebus aut implicandis auc explican-
dis, neque ipfius hiscoriae difficulcate ec impedi-
ta racione fpectatorum animos tenuisfe fuspenfos.
Neque hoc profecto minim ctiiquam accidere
potesc cogicanti, antiques unice id fpecrasfe,

uc

ot histormm aliquam narrarent, in qua posfent
fenfus morales omnes exprimere aptisfime. Kt>
enim ut materna aut paterna carhas ostendatur,
non opus est fane implicita quadam historia ; ne-
que contorta rerum ratione opus est , ut tluceat
autpietas, aut mifericordia , aut denique amici-
tia. Illae vero in fimplicisfimis eriam historiis ni-
tent, praeferdm fi aut fubito agnoscas aliquem
vel fratrem , vel afliicum , vel fororem aliquam ,
vel denique matrem, quam diu five mortuam
feu certe remotisfimam pucaveris: aut etiam fi
res ex profpera in adverfam vel ex adverfa in
profperam fortunam converfae carisfimum ali-
quem hominem tibi vel reddant amisfum, vel
eripiant acceptum. Sed praeterea rerum histo-
ria apud antiques non unica est, fed pars quae-
dam tragoediae, et choro fubiecta: quae fi pro-
cedente tempore magis magisque excrevit, ideo
Temper adhibebatur, ut muficae fakationisque
vim augeret , ad hominum animos fenfibus
quibusque praeclarisfimis movendos.
. Ecenim toca tragoediae Graecae ratio in hoc
pofita est, ut fenfus omnes excitet animumque
moveat (5O Primo iam intuicu folet fpecta-
tores movere Graecorum rhearrum; nam imtio
ftatini aut fupplices pro liberis macres, aut infe-
lices cum parentibus liberi, aut Jamentances
forores, aut fratres auc araici, commiferatione

re-

replent animos omnium. Sunt adeo fcenae td*
tae, in quibus nihil nifi lamencaciones audiun-
tur, theacrum tocum replemes, longo fubinde
tempore (55). Nee quicquam esc jn cragoe-
diis, quod non te moveac ec ad Jacrymas prope
exciter. Si qui funt morei proxirhi , moribund!
in fcenam prodeunc, uc ec ipfi de fe doleanc,
ec aliorum dolores excicenc. Qui vero rerum
infelicium nnncii habencur, lacrymis fuis* pae-
ne magis quam narrationibus , animos audiemi*
urn percurbanc (56). Solenc aucem amiquorum
tragoediae ica esfe compofitae, uc fenfim fenfini-
que increscanc fenfus, donee candem auc laecis-
fimus de bona rerum converfione gaudeas, auc
de malo eventu lugeas moeftisfimus: deleccatus
Temper incimis quibusque ec praeftantisfimis ip-
farum perfonarum fenfibus. Tora tragoedia t
quae a Perfis nomen -habec, fere folos continet
cancus Jugubres de Perfarum incericu , donee
tandem infclicis Acosfae infelix filius Xerxes ^
cum choro cancans, omnia crisciciae fenfu im*
pleac (57). In Sophoclis Qedlpo Coloneo pri*
mum ipfe ille fenex Oedipus, oculis privacus,
prodic humeris innixus ec manu ductus amancis*
fimae filiae Antigones (s 8 ); accedic deinde pa-
trem errancem quaerens alcera filia Ismene^
qnae, miferum pacrem cum forore videns, am-*
bos fimul ampleccitur prae caritace (55)}. Poscea

C 66 )

vero advenic, qui miferum Oedipum auferre cu>
pic, infidiofus Creon. Hie coeco feni prinmra
filiam Jsmenem, dcinccps ipfam furripic And"
gonem (60), ui adeo mngis.magisque increscanc
fenfus et paternae caritacis et pietatis amorisque
in inraque Oedipi filia. Turn vcro Thefeus
urramque fiiiam ad patrem reducit, quibus au-
dicis manuque prehenfis, fenex: Non omni-
no, inquit, infllix moriar, cum vos niihi adfi-
tis ! C^O" Posiremo in fcenam prodic unus Oe-
dipi filius Polynices, eui proximam et crudelis-
fimam mortem praedicit Oedipus, quippe qui
cum fratre pugnarurus esfet et cum eodem oc*
cubirurus (62). Quern dum a fraterna caede
retinere cupit lacrymans Antigone, a fratre
rnoeiiisfima lir.cjiiKur; i!!e enim abic, fororem
nunquam denuo vifurus (63). Denique dum
fenfus omnium crescere amplius vix posfunt,
narratur ipfius Oedipi obitus C^ 4 ) : C I UO ^ ac *
to prodcunt infelicisfimae filiae patris mor-
tem ica lugemes, ut ad animorum commotio-
siem nihil addi posfe videatur ("65). Quid di-
cam de Phoenisfis, quae rragoedia ut fenfibus
est refercisfima , ica eius fine nihil est ad cari-
tatis fignificationem efficaciu^, nihil ad animi
commotionem rristius airc magis iuctuofum (66}.
Et univerfe posrquam res peractae funt omnes,
facpisfime auc chorus, auc aliae quaecunque per-

f

fopae prodire (blent, quaererum eventum moe*
ftisfimum lugenc, aut cantant de fuorum felici-
tate (67). Ex quibus omnibus patet antiques
tragicos non tam voluisfe historiae alicuius effi-
giem informare, fed ipfos potius affectiis egre*
gios quosque et naturae fenfus exprimere, cum
cantando, turn narrando , turn vero omnium
inaxime imitandis ipfis hominibus et principibus
viris. Unde concludo, apnd antiques non con-
fectum fuisfe drama ut quaedam historia aut res
gestae narrarentur; fed ipfam potius historian!
aut quaefitam aut confictam fuisfe ut materieni
Carmini praeberet, quod esfet plenum fenfuuni
internorum iignificadone , quae fieri folebat pef
cantum , muficarn et faltationem 63): verbo;
antiquam tragoediam non fuisfe theatrum histo-
ricuni , fed fpec:?.culum mudcum, non imitan-
dis moribus, fed pingendis fenfibus aptum, non
artc quada.m historica contcntum, fed omni po*
tius poefeos, niuiicae faltationisque eScaeitace
placens.

Poefcos in antiqua tragoedia vim esfe maxf-
mam 9 nemo negabit: Quantus enim in choro*
quantus in Rsrrationibus poefeos ornarus esfd
folet? Et illae ipfae narrationes ac fiowteyiai^
"quae ncbis videantur praeter verifimilitudineni
csfe confictae, referunt prorfus epicae poefeos
praeHantiam (<5p}. Utuntur autem nbiques , iti

2 0l

( 68 )

colloquiis etiam* cornparationibusillustrioribus,
et ornatu omni poecico. In mediis quoque afFec-
tibus , quamvis ad naturam expresfis , tanta fae-
pe vis est poefeos, ut verba non vidcantur ex
ipforum hominum mentibus profecta esfe , fed
ex poetae phantafia profluxisfe (?oj, Et vero
quan.vis poeTeos ornatu ceteris praeftet Aefchy-
Jus, Euripides magis accesferit ad comraunis
virae fermonem; finguli tamen in ipfa tabularum
conilitudone poeticam prorfus racionem fequun-
tur. Nam et mortuorum manes fubinde prode-
unt, et ipfi Dii faepe adfunt in fcena, ec oracu*
la atque fomnia frequenter adhibencur ; quae om-
nia, quamvis fponte ex antiquisdmi aevi fimpli*
citate exfliterint, vel (]c tamen habent in anciq.ua
tragoed'a poeieos commendationem maximam.

Sed q.uam vere antiquorum cragoediae dican*
tur fpectacula mufica, patebic turn maxime, fi
jpfius ec muficae ec faJcadonis vim perfpexeri-
irus, qualis ilia fueric apud antiques. Diximus
autem illud fern per egisfe cragicos Graecorum
poecas, uc afFectus omnes et fenfus praeflantio-
res efFunderent. lam vero hoc fiebac praefercira
per vim mu flees-. Neve enirn existimes, foluni
esfe choruni qui cantec* ceteros accores fim-
pliciter loqui; iliud femper ceneco, in antiqua
tragoedia maxfmam femper fuisfe muficae ratio-
neut habitam. Quare quoriescunque perfonarum

fen*

fenfus ad vehemenciorem aut iram auc luctum
increscunc, cotiesillae 'etiam a iamborumconfue-
to ufu recedunt, ec ai chori rationem acceden-
ces canunc ec falcant. Sic Philoctetes, cum mul-
ta esfet lamentacus infelix, tandem in lugubre
carmen erumpit, ec canic cum choro(7i). Sic
etiam Hecuba , cum Polydonrn 'filium amifis-
fec: O fili, inquit, fili! eheu! eheu! incU
pio Bacchicis canere numeris." Quo dicto , ila-
tim luctuofisfimo carmine fenfum fuum efFuodic
mater mifernma (72). Item Iphigenia ilia,
quam faepius iam admirabamur , cum vellet fe
Dianae tradere immolandam : ,, Iam, inquic,
ducice me, me quae Troiam Troianosque ex-
pugnabo, et coronare et unguenro perfundite ec
ducite me ad aram Dianae" C/s)- Q'Jae verba,
fenfuum ardore maximo prolata, efFert Iphige-
nia cantans ec tripudians, ac velut criumphans
ad Dianae aras procedic. Ec esc omnino maxi-
ma non tantum in omnibus muficae vis, fed
etiam (tudium eiusincredibile (74)* Quoscunque
aliquod mifere factum ad cristitiam movec, hi
folent excitare omnes, qui adfunc, uc feclini
carmen lugubre cananc C>5> Immo vero, (i
quid miferrimam accideric, narratur illud non-
nunquam lyrico carmine cum numeris et harmo-
nia", quo maiorem ilia narracio in audietidum
animos vim habeac (?6). Sed ilia vis muficae

cm-

C 7 )

omnium maxime cernitur in ipfius chori caiui*
bus : nam fi quid laetum acciderit alicui perfona*
rum , concinuo chorus laetisfimus de illius feli-
citate canit. Sin vero adverfa fuerit fortuna ,
lu gee cum ceteris chorus, ec muficae vi trisciti-
in fuam exprimit, idque faepe in media qua-
darn aut fcena, aut actu aliquo reliquorum his*
triomim. Est autem chori ufuspraecipuus, quan-
do , post actionem aliquam peractam , histrio-
nes aut partim aut omnesdecedunt: chorus enim
Jumper manet, Apud nos , ii quae ad finem
perducta est actio, velum cadit, et alia omnia
qogitamus, quamquae ad fenfus pertinent, quos
in nobis excitavit tragoedia ; auditur adeo mufi-
ca, convivii faepe magis hilaritatem fpirans,
quam fenfus excelfiores animi excitans. Apud
Graecos contra tragoediae vis maxima erat in
choro. Nam quicunque fenfus ab histrionibus
imitando fuerant expresfl, his discedentibus,
continuo repetebantur a choro et augebantur
etiam mufices et faltationis vi maiori , ut adeo
fpectatorum animi illis fenfibus perfunderentur
toti ; quo maiori omnes animi intenfione rever-
fos, adfpicerent histriones. Sic in Euripidis
Jphigenia In Tauris primum prodit Iphigenia
follicita de fratre Oreste, ne iam fit rnorcuus:
accedit chorus puellarum, qui cum ipfa cancan-
do exprimic follicitum ilium erga illius fratrern

amo-

amorem C77) Turn vero nunciacur advemus duo*
rum peregrinorum , qui adeo ab Iphigenia Dia-
nae func immolandi. Horrec Iphigenia , neque
iJlud nunc peragere posfe fibi videtur. Accedic
chorus cancans de istis peregrinis , eorumque ec
ipfius Sacerdocis infelicitacem lugec (78}. Hos-
pitum alter immolandus esc, alceri in pacriam
redeundi venia datur. Felicem hunc praedicac
chorus , ilium dcplorac (79). Eorum alcer ag-
noscic Jphigeniam fororem ; laetancur ambo,
lam vero non chorus cancum indicuic, fed ipfe
et Tracer ec foror fen fi bus plenisfimum carmea
per vices canunc C 8 )' Denique dolo uf^Iphi-
genia cu n facre eiusque amico in Graeciam esc
redicura. Puellae cancu n iilaUianc, ec facer-
docem fuam felicislimam celebrait, ie vero esfe
miferrimas, quippe quae non posfinr cum ilia
in Graeciam abire (Si). haque fi diverbia
inter chori cancum inferta demas, folus c^men
chorus carmen rragicum efficiat, five concencura
aliquem muficum forcicudin.s, mifericordiae,
caritacisque fenfi uis pleniblinium , ee ad animum
movendum aptislimum.

Quanta vero vis fie in antiqua tragoedia (al-
tacionis, facile inteliigirur cum ex frequent!
chori ufu, cum ex ipfa actions fcenicae ratio-
ne, quae cum et incitatisfima eslec, ut anrea
dixi, ec ad numeros femper redacca , vua esc

fal-

faltado dicenda. Saepius autem vis ilia actio-
jlis ira augetur, ut accedac plane ad cam ipfam
chori fultationem. Cuius generis esc ilia fcena,
jn qua prodit Antigone cum fene quodam vene-
rabili, quocum ilia turrim confcendit , ut posfit
fratrem extra urbem in castris ver fan tern confpi-
cere. Quo facto rogat , ubinam fit frater ille
inter heroas verfans: ostendit eum fen ex , gau-
det puella, ec deinceps fecum invicem collo-
quumur de amabili isto fratre. Sunt autem
haec omnia ad muficae faltationisque fuavitatem
ica compofha, ut prorfus referant chori faltan-
tis cantantisque rationem C 8 O* ~ ^P^ e ac ^ eo
chorus aut nuntii vices fuscipit (83) ,aut in mag-
nis quibusdam facinoribus peragendis auxiliura
fuum praeilat. Quo in genere pulcerrimus esc
apud Euripidem locus. Nam procedit in fee*
nam Clytemnestra curru vecta cum filia et in-
fante Oreste, quos vidensappropinquantes cho-
yus inulicrum : To ! io! exclamat, magnae
magrforiim hominum fortnnae! Regis filiam vi-
dere Iph'gcniam arque Clyterr.nestram." Ha
rum ergo laudes prinium carmine celebrant, dein
canrantcs falt:.ntesque ad currum accednnt et
equos r; t ; n(nt aliae , alioe opem ferunt manus-
que et brachia porrigunt reginae eiusque filiae
ut facile in bumum descendant, aliae denique
purvu